و در فصل پنجم بدان اشارتى نموده ايم . طهور در لغت عرب صيغه مبالغه طاهر است يعنى طاهر پاك است و طهور پاك پاك كننده . پس شرابى كه از دست ساقيشان مى نوشند، علاوه بر اينكه پاك است پاك كننده هم هست .
آب مضاف ممكن است كه طاهر باشد اما مسلما طهور نيست ولكن مطلق آن هم طاهر است و هم طهور.
اين شراب ابرار را از چه چيز تطهير مى كند؟ امام (عليه السلام ) فرموده است از هر چه كه جز خداست ، زيرا طاهر از دنس اكوان جز خدا نيست . دنس چرك است و اكوان موجودات . و مراد نقص امكانست كه خداوند از نواقص ممكنات طاهر است زيرا كه صمد حق است .
اين شراب انسان را از ماسوى الله شست و شو مى دهد و اينچنين انسان به نور شهود مى يابد كه هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن و حقيقت فاءينما تولوا فثم وجه الله برايش تجلى مى كند.
در عبارات اهل دل كه خطاب به ساقى مى شود و شراب طلب مى كنند مراد همين سقيهم ربهم شرابا طهورا است ، و شراب اين آيه و خمر در آيات ياد شده را به فارسى تعبير به ((مى )) مى كنند. و كاءس را گاهى به قدح و گاهى به جام و پيمانه و پياله تعبير مى نمايند. اين عالم نامور روحانى جامع علوم عقلى و نقلى اسلامى ملا مهدى نراقى است كه گويد:

بيا ساقيا من به قربان تو
	فداى تو و عهد و پيمان تو
مئى ده كه افزايدم عقل و جان
	فتد در دلم عكس روحانيان
شنيدم ز قول حكيم مهين
	فلاطن مه ملك يونان زمين
كه مى بهجت افزا و انده زداست
	همه دردها را شفا و دواست
نه زان مى كه شرع رسول انام
	شمرده خبيث و نموده حرام
از آن مى كه پروردگار غفور
	نموده است نامش شراب طهور
بيا ساقى اى مشفق چاره ساز
	بده يك قدح زان مى غم گداز

9- تاسع ((بحار)) (ص 580) به نقل از ((خرائج )) قطب راوندى ، قال الباقر (عليه السلام ): خرج على (عليه السلام ) يسير بالناس حتى اذا كان بكربلاء على ميلين اءو ميل تقدم بين اءيديهم حتى طاف بمكان يقال له المقدفان فقال (عليه السلام ): قتل فيها مائتانبى و مائتاسبط كلهم شهداء، و مناخ ركاب و مصارع عشاق ، شهداء لايسبقهم من كان قبلهم و لايلحقهم من بعدهم .
در اين حديث كلمه عشاق ذكر شده كه جمع عاشق است و معشوق اين عاشق حق سبحانه و تعالى است .
10- باب عبادت ((اصول كافى )) (ج 2 معرب ص 68) باسناده الى عمروبن جميع عن اءبى عبدالله (عليه السلام ) قال : قال رسول الله (صلى الله عليه وآله ): افضل الناس من عشق العباده فعانقها و اءحبها بقلبه و باشرها بجسده و تفرغ لها، فهو لايبالى على ما اءصبح من الدنيا على عسر اءم على يسر.
اين روايت ((اصول كافى )) است كه رسول الله (صلى الله عليه وآله ) فرمود: اءفضل الناس من عشق العباده ...
11- ماده ع ش ق ((سفينه البحار)) النبوى (صلى الله عليه وآله ): ان الجنه لاءعشق لسلمان من سلمان للجنه .
12- ((صحيفه ثانيه سيد الساجدين (عليه السلام ))) كه عالم محدث جليل شيخ حر عاملى صاحب ((وسائل الشيعه )) جمع آورى فرموده است . امام در مناجات العارفين آن صحيفه چنين خطاب دارد: الهى فاجعلنا من الذين توشجت اءشجار الثوق اليك فى حدائق صدورهم ، و اءخذت لوعه محبتك بمجامع قلوبهم ، فهم الى اءوكار الافكار ياءوون ، و فى رياض القرب و المكاشفه يرتعون ، و من حياض المحبه بكاءس الملاطفه يكرعون .
امام مى فرمايد: ((ما را از كسانى قرار ده كه جام ملاطفت را از حوضهاى محبت سر مى كشند)).

ساقى حسن فداى تو خم ده پياله چيست
	امروز ده به نقد و به فردا حواله چيست
بى شغلم و سزاست به خمخانه كار من
	مزدم قبول توست كتاب و قباله چيست

13- محدث شهير سيد جزائرى در ((انوار نعمانيه )) در عنوان نور فى الحب و در درجاته روايت نقل كرده است از ابن عباس عن النبى (صلى الله عليه وآله ) انه قال : من عشق و كتم و عف غفرالله له و اءدخله الجنه (ص 303 طبع حاج موسى )
و خود سيد گويد: الحب هو ميل الطبع الى الشى ء الملتذ، فان تاءكد ذلك الميل و قوى سمى عشقا. تا اينكه در بيان مراتب آن گويد: اءما المرتبه الرابعه و هى العشق فاشتقاقه من العششقه و هى نبت يلتف على الشجره من اءصلها الى فرعها فهو محيط بها كما اءن العشق محيط بمجامع القلب .تا پس از نقل حكايتى گويد: و هذه الحاله قد كانت فى الحب الحقيقى و ذلك اءن اميرالمؤ منين (عليه السلام ) لما كانت النصال تلج فى بدنه الشريف من الحروب كان الجراح يخرجها منه اذا اشتغل بالصلاه لعدم احساسه بها ذلك الوقت لاشتغال قلبه بعالم القدس و ملك الجبروت - الى قوله - و هكذا عشاق الله سبحانه
و نيز سيد در ص 307 همان نور ياده شده اميرالمؤ منين (عليه السلام ) را به سيد العاشقين وصف مى كند و مى گويد: روى اءنه قال رجل لسيد العاشقين اميرالمؤ منين (عليه السلام ): ما بال وجهك تعلوه الاءنوار و انت على هذا الحسن و الجمال ؟ - الحديث . و آن جناب يك محدث نامور از شاگردان صاحب ((بحار الانوار)) است . و چه خوش ‍ فرمود كه : حب چون قوى گردد عشق ناميده مى شود، و عشق از عشقه مشتق است و آن گياهى است كه آن را به فارسى پيچك گوييم ، بر درخت مى پيچد چنانكه از بيخ تا شاخه هاى آنرا فرا مى گيرد. و حب چون قوى گردد چون عشقه همه قلب را فرا گيرد كه عشق ناميده مى شود.
حال اگر يك شخص پليد حب مفرط يعنى عشق غير عفيف شهوانى به خواسته هاى نفسانى داشته باشد و روايتى هم در نكوهش چنين عشق مذموم هوى و هوس آمده باشد چه ربطى با عشق حقيقى با كمال مطلق و علاقه شديد و اكيد به قرب الى الله و لقاء الله دارد تا بر سر الفاظ دعوا و نزاع باشد؟ سعى كن تا در حب به خدا صادق باشى خواه در لفظ محب خوانده شوى و خواه عاشق . در ((امالى )) صدوق به اسنادش روايت شده است عن المفضل قال : ساءلت ابا عبدالله (عليه السلام ) عن العشق قال : قلوب خلت عن ذكر الله فاءذاقها الله حب غيره . بديهى است كه اين حديث در مذمت عشق نفسانى غير عفيف است ، و سخن در عشق حقيقى با خدا است و اطلاق عاشق و معشوق بر حق سبحانه هيچگونه خطاب خلاف ادب نيست علاوه اينكه اجازه روايى را هم نقل كرده ايم .
مرحوم فيض صاحب ((وافى )) و ((صافى )) در رساله ((گلزار قدس )) نيز در اين مقام همين بيان را دارد و خلاصه آن اينكه گروهى از قاصران گمان كرده اند كه نسبت عشق و محبت به جناب الهى روا نيست از جمود طبع ناشى شده و بناى آن بر قصور است از شناختن جناب الهى ، و معنى عشق نيست مگر فرط محبت و استيلاى آن كه در قرآن مجيد از آن به شدت حب تعبير شده چنانكه مى فرمايد: والذين آمنوا اءشد حبا لله .
داستان نصل با اميرالمؤ منين (عليه السلام ) را كه از ((انوار)) سيد جزائرى نقل كرده ايم ، عارف جامى نيكو به نظم در آورده است و آن را شيخ بهائى در دفتر چهارم ((كشكول )) نقل كرده است (ص 412 ط 1):

شير خدا شاه ولايت على
	صيقلى شرك خفى و جلى
روز احد چون صف هيجا گرفت
	تير مخالف به تنش جا گرفت
غنچه پيكان به گل او نهفت
	صد گل محنت ز گل او شكفت
روى عبادت سوى محراب كرد
	پشت بدرد سر اصحاب كرد
خنجر الماس چو بند آختند
	چاك به تن چون گلش انداختند
غرقه به خون غنچه زنگار گون
	آمد از آن گلشن احسان برون
گل گل خونش به مصلى چكيد
	گشت چو فارغ ز نماز آن بديد
اين همه گل چيست ته پاى من
	ساخته گلزار مصلاى من
صورت حالش چو نمودند باز
	گفت كه سوگند به داناى راز
كز الم تيغ ندارم خبر
	گرچه ز من نيست خبردارتر
طاير من سدره نشين شد چه باك
	گر شودم تن چو قفس چاك چاك
جامى از آلايش تن پاك شو
	در قدم پاكروان خاك شو
شايد از آن خاك بگردى رسى
	گرد شكافى و به مردى رسى

14- اين روايت را سيد حيدر آملى در ((جامع الاسرار)) (ص 205) و در ((نقد النقود فى معرفه الوجود)) (ص 676) از اميرالمؤ منين (عليه السلام ) روايت كرده است . و نيز فيض كاشى در ضمن كلمه نوزدهم ((قره العيون )) و كلمه سى و پنجم ((كلمات مكنونه )) گويد: روى محمد بن جمهور الاحسائى عن اميرالمؤ منين (عليه السلام ) انه قال : ان لله تعالى شرابا لاءوليائه اذا شربوا (منه ) سكروا، و اذا سكروا طربوا، و اذا طربوا طابوا، و اذا طابوا ذابوا، اذا ذابوا خلصوا، و اذا خلصوا طلبوا، و اذا طلبوا وجدوا، و اذا وجدوا وصلوا، و اذا وصلوا اتصلوا، و اذا اتصلوا لافرق بينهم و بين حبيبهم .
15- قوله سبحانه و تعالى : فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا و خر موسى صعقا (اعراف : 144).
16- قال جعفربن محمد الصادق (عليه السلام ): و الله لقد تجلى الله عزوجل لخلقه فى كلامه و لكن لايبصرون ((قوت القلوب )) ابوطالب مكى ج 1 ص 100 ط مصر، و ((كشكول )) شيخ بهائى ص 625 ط 1).
مانند همين كلام عرشى صادق آل محمد - صلوات الله عليهم - از سيد اوصياء اميرالمؤ منين على (عليه السلام ) در چند موضع روايت شده است ، يكى در خطبه 145 ((نهج البلاغه )): فتجلى سبحانه لهم فى كتابه من غير اءن يكونوا راءوه بما اءريهم من قدرته .
و ديگر در خطبه 184 آن : تجلى صانعها للعقول .
و ديگر در ((روضه كافى )) خطبه اى كه در ذى قار اداء فرموده است (ص 271 ط رحلى ) و نيز در ((وافى )) فيض (ج 14 ص 22): فتجلى لهم سبحانه فى كتابه من غير ان يكونوا راوه .
و ديگر در خطبه 106 ((نهج )): الحمدلله المتجلى لخلقه بخلقه .
17- فهوالذى تشهد له اءعلام الوجود على اقرار قلب ذى الجحود. (نهج البلاغه خطبه 49)
الحمدلله الدال على وجوده بخلقه (((نهج البلاغه )) خطبه 150).
الدال على قدمه بحدوث خلقه ، و بحدوث خلقه على وجوده . (خطبه 183 ((نهج )))
كائن لاعن حدث ، موجود لاعن عدم (((نهج )) خطبه 1)
18- امام سوم سيد الشهداء (عليه السلام ) در دعاى عرفه فرموده است : كيف يستدل عليك بما هو فى وجوده مفتقر اليك (((اقبال )) سيد بن طاوس ص 349 رحلى ).
19- و اميرالمؤ منين (عليه السلام ) در جواب سوال رهبان از وجه الله فرمود است : فهذا الوجود كله وجه الله ، ثم قراء: فاءينما تولوا فثم وجه الله . (((جامع الاسرار)) سيد حيدر آملى ص 211)
20- و نيز از جناب وصى حضرت امام على (عليه السلام ) سوال كردند كه وجود چيست ؟ گفت : به غير وجود چيست ؟ (((كشف الحقائق نسفى ص 31)
بسى موجب شگفتى است كه بعضى از منتحلين به دين حتى در اطلاق تجلى و متجلى و وجود و موجود به نزاع برخاسته اند.
شايسته است كه برخى از اصطلاحات متوغلين در توحيد و ارباب ذوق و عرفان و اهل ايمان و ايقان را براى زيادت بصيرت ديگران و آشنايى آنان عنوان كنيم :
انسان مرد كامل است نه صورت انسانيه ، و در حديث قدسى آمده است : ((الانسان سرى و اءنا سره )).
پير مغان اميرالمؤ منين على (عليه السلام ) است .
بزم مجلس خاص اهل حق است .
تجلى نور مكاشفه است كه بر دل عارف سالك متجلى شود.
ترسا و ترسابچه مرد روحانى كه از صفات ذميمه نفس پاك است .
خرابات مقام فنا و خراباتى اهل فنا را گويند.
خال كنايه از وحدت ذات مطلقه است .
خط عبارت از ظهور تعلق ارواح به اجسام است .
خمار و باده فروش پيران كامل و مرشدان واصل را گويند.
دير مغان كنايه از مجلس عرفا و اولياست .
رند اشاره به اوليا و عرفا است كه وجود ايشان از غبار كدورات بشريت صافى و پاك گشته است .
ساقى كنايه از فياض مطلق است ، و در بعضى مواضع مراد از ساقى كوثر است .
ساغر و صراحى مراد دل عارف است و آن را خمخانه و ميخانه و ميكده نيز گويند.
شاهد كنايه از معشوق است .
شراب كنايه از سكر محبت و جذبه حق است .
عشق كنايه از مقام ولايت مطلقه علويات عارفى است .
غمزه و كنار و بوسه كنايه از فيوضات و جذبات قلبى است .
قلندر كنايه از صاحب مقام اطلاق است حتى از قيد اطلاق .
كليسا و كنشت كنايه از عالم معنى و شهود است .
مشاهده و مكاشفه و محاضره حضور قلب انسانست .
تبصره : آنكه امام (عليه السلام ) در تفسير كريمه و سقيهم ربهم شرابا طهورا فرمود: اين شراب ابرار را از هر چه جز خداست تطهير مى كند، اين همان معنى اشمخ و ارفع والاترين مقام وحدت است كه محققان اهل الله تعالى در صحف نورى عرفانى عنوان كرده اند، از جمله عارف جندى در شرح فص شيثى ((فصوص الحكم )) (ص 260 ط 1) و ابن فنارى در ((مصباح الانس )) (ص 195):
ان العامه من اءهل الله يرون التوحيد و هو سته و ثلاثون مقاما كليا كما نطق بها القرآن فى مواضع عده فيها ذكر لا اله الا الله فى كل موضع منها نعت مقام من مقامات التوحيد.
اما الخلاصه فيرون الوحده فان التوحيد فيه كثره الموحد و الموحد و التوحيد و هى اءغيار عقلا عاديا، والوحده ليست كذلك .
و اءما خاصه الخاصه فيرون الوحده فى الكثره و لاغيريه بينها
و خلاصه خاصه الخاصه يرون الكثره فى الوحده .
و صفاء خلاصه خاصه الخاصه يجمعون بين الشهودين . و هم فى هذا الشهود الجمعى على طبقات : فكامل له الجمع ، و اءكمل منه شهوده اءن يرى الكثره فى الوحده عينها و يرى الوحده فى الكثره كذلك شهودا جميعا، و يشهدون العين الاحديه جامعه بين الشهودين فى الشهاد و المشهود. و اءكمل و اءعلى و اءفضل اءن يشهدالعين الجامعه مطلقه عن الوحده و الكثره و الجمع بينها، و عن الاطلاق المفهوم فى عين السواء بين ثبوت ذلك كلها لها و انتفائه عنها. و هولاء هم صفوه صفاء خلاصه خاصه الخاصه .
يعنى : ((عامه توحيد گويند، و خاصه وحدت بينند، و خاصه آنان وحدت در كثرت ، و خلاصه اينان كثرت در وحدت ، و صفاء اين فريق كامل جامع شهودين است . و جمع شهودى به چند طبقه است : كاملى كه گفته آمد، و اكمل از وى كثرت را در وحدت عين وحدت ، و وحدت را در كثرت عين كثرت بيند كه عين احديت جامع بين الشهودين در شاهد و مشهود است . و اكمل از وى آنكه عين جامع را مطلق از هر گونه اطلاق و تقييد مى بيند و اين صفوت صفا است )) غرض اينكه شراب طهور اين رتبت اخير را كه منتهى غايت آمال عارفان است مى بخشد، خدا روزى همه كناد.
ه - دگر اقتضاى ادب مع الله كه بسيار بسيار اهميت بسزا دارد، موضوع وقايه است زيرا الخير بيديك و الشر ليس اليك . يعنى عبد خود در اوقايه حق سبحانه قرار دهد تا به تقواى خواص متصف شود و متقى بدين معنى گردد. زيرا كه تقواى عوام اتقاى از نواهى است ، و تقواى خواص اتقاى از اسناد كمالات و افعال و صفات به خودشان ، و تقواى اخص از كمل اتقاى از اثبات وجود غير با حق سبحانه به حسب ذات و صفت و فعل است . و اين سه وجه مراتب تقواى لله است كه آن قبل از وصول به مقام جمع است . اما مراتب تقواى بالله و فى الله نزد بقاى بعد از فنا است . و لازم هر مرتبه از مراتب تقوى فرقان است قوله تعالى : ان تتقوا الله يجعل لكم فرقانا. پس اعظم و ارفع فرقانات مقام فرق بعد از جمع است (شرح قيصرى بر ((فصوص الحكم )) ص 199).
شيخ عارف در فص آدمى ((فصوص الحكم )) در تادب در پيشگاه حق سبحانه به تفسير كريمه يا ايها الناس اتقوا ربكم الذى خلقكم من نفس واحده تمسك جسته گويد: فقوله : اتقوا ربكم ، اجعلوا ما ظهر منكم وقايه لربكم ، و اجعلوا ما بطن منكم و هو ربكم وقايه لكم فان الامر ذم و حمد فكونوا وقايته فى الذم ، و اجعلوه وقايتكم فى الحمد تكونوا ادباء عالمين .
خوارزمى در بيان آن گويد: ((چون شيخ استشهاد به آيت كرد به ذكر مطلع آن قيام نمود و سالك را در حضرت حق تادب تعليم داد تا نوريت او زيادت شود و در مهالك اباحت نيفتد چه توحيد افعال مقتضى خير و ثمر است به حق . پس اگر سالك هر دو را به حق اسناد كند پيش از زكاء و طهارت نفس شايد كه در بوادى اباحت هلاك شود و بعد از طهارت نفس به اسناد قبايح به حق موسوم گردد به نسبت اساءت ادب . لاجرم اتقا را به معنى اتخاذ وقايه داشت و گفت : معنى آيت اين است كه وقايه سازيد آنچه ظاهرست از شما كه آن جسد است با نفس منطبعه مر پروردگار خود را يعنى نسبت كنيد نقايص را با نفس خويش تا وقايه رب خود باشيد در ذم . و آنچه از شما باطن است و آن روحى است كه تربيت شما مى كند وقايه خويش سازيد در حمد يعنى نسبت كنيد كمالات را به رب خود چنانكه حق سبحانه و تعالى از زبان ملائكه خبر مى دهد كه سبحانك لاعلم لنا الا ما علمتنا. چه امر ذم است و حمد، پس شما وقايه او باشيد در ذم ، و او را وقايه خود سازيد در حمد تا سلوك مسالك ادب و ابتهاج مناهج علم به تقديم رسانيده باشيد، و در نسبت كمالات به حق شما را از ظهور انيات و تقيد به قيد هستى خلاصى دست دهد و شيطان را بر شما سلطانى نباشد. آرى :

علتى بدتر ز پندار كمال
	نيست در جان تو اى مغرور ضال

و شيخ در حكمت قدريه مى گويد: لا قدره و لا فعل الا لله خاصه . لاجرم سرمايه هر كمال و پيرايه هر جمال اوست ))
در قرآن كريم در ادب انبياء (عليهم السلام ) مع الله تعالى از چندين وجه بايد ادب آموخت كه ان هذا القرآن يهدى للتى هى اقوم :
تعبير حضرت آدم صفى مودب به آداب الله چنين است : ربنا ظلمنا اءنفسنا و ان لم تغفر لنا و ترحمنا لنكونن من الخاسرين (اعراف : 22). و ابليس بى ادب مى گويد: فبما اءغويتنى لاءقعدن لهم صراطك المستقيم (اعراف : 17). آن فرخنده آيين ظلم را به خود نسبت مى دهد و اين كافر كيش اغوار را به حق تعالى .
حضرت ابراهيم خليل الرحمن مى فرمايد: الذى خلقنى فهو يهدين # و الذى هو يطعمنى و يسقين # و اذا مرضت فهو يشفين # والذى يميتنى ثم يحيين (شعرا: 79 - 82). بيمارى را به خود نسبت مى دهد و شفا و هدايت و اطعام و سقى و اماته و احيا را به حق سبحانه .
در ذكر يونسى از حضرت يونس پيغمبر (عليه السلام ) دانسته اى كه : و ذاالنون اذ ذهب مغاضبا فظن ان لن نقدر عليه فنادى فى الظلمات ان لا اله الا انت سبحانك انى كنت من الظالمين - الايه (انبياء: 87).
و خداوند سبحان از ايوب پيغمبر (عليه السلام ) حكايت فرموده است : و ايوب اذ نادى ربه اءنى مسنى الضر و اءنت اءرحم الراحمين (انبياء: 83).
و حضرت خاتم (صلى الله عليه وآله ) را وصف فرموده است كه : و انك لعلى خلق عظيم (قلم : 5) و با اين وصف احدى را عديل او نمى يابى .
و- ديگر اقتضاى ادب مع الله عدم اعتداى در دعاء است كه انه لايحب المعتدين (اعراف : 56). و فى المجمع ((عن اءبى مجلز: قيل : هو اءن يطلب منازل الانبياء فيجاوز الحدفى الدعاء.
تبصره : در اين مقام ارشاد به مطلبى ضرورى است و آن اينكه مظاهر ولايت مطلقه و وسائط فيوضات الهيه انسانها را به نداى تعالوا به سوى خود كه در قله شامخ معرفت قرار گرفته اند دعوت كرده اند يعنى ما را ببينيد و به سوى ما بالا بياييد،، و دعوت آن ارواح طاهره و افواه عاطره ، حاشا كه به سخريه و استهزاء و هزل و لغو باشد قالوا اتتخذنا هزوا قال اعوذ بالله ان اكون من الجاهلين (بقره : 67). پس اگر نيكبختى ندايشان را به حقيقت نه به مجاز لبيك بگويد تواند كه به قدر همت خود به مقاماتى منيع و درجاتى رفيع ارتقاء و اعتلاء نمايد و به قرب فرائض نايل آيد هر چند به فضل رتبت عبوديت و نبوت و رسالت و امامت تشريعى منادى دست نمى يابد. اين امر همان ولايت تكوينى است كه بايد در كناره سفره رحمت رحيميه تحصيل كرد. ما اين مسائل را در رسائل ((نهج الولايه )) و ((انسان انسان كامل از ديدگاه نهج البلاغه )) به ميان آورده ايم و با برهان عقلى و نقلى و اشارات لطيف عرفانى بحث كرده ايم . و در ((دفتر دل )) نيز ثبت شده است كه :

تعالو را شنو از حق تعالى
	ترا دعوت نموده سوى بالا
چه بودى مر تعالى را تو لايق
	تعالوا آمدت از قول صادق
چه مى خواهى در اين لاى و لجنها
	چرا دورى ز گلها و چمنها
تويى آخر نگار همنشينش
	بزرگى جانشين بى قرينش
نبودت هيچ فعل و تميزى
	درين حدى كه سلطان عزيزى
چه بعدى حال چون سرمايه دارى
	به راه افتى و كام دل بر آرى

لذا آنكه طلب منازل انبيا را تجاوز در دعا مى داند بايد فرق بين نبوت تشريعى و نبوت مقامى بگذارد. و نبوت مقامى را در اصطلاح خاصه اعنى اهل ولايت ، نبوت عامه گويند، و گاهى به نبوت تعريف در مقابل نبوت تشريع نيز تعبير مى كنند. و شيخ رئيس نيز بدين نبوت عام در فصل دوم مقاله چهارم نفس ((شفاء)) كه از غرر فصول كتاب نفس است ايمائى مى فرمايد (ص 336 ج 1 ط 1). در نبوت عامه انباء و اخبار معارف الهيه است يعنى ولى در مقام فناى فى الله بر حقائق و معارف الهيه اطلاع مى دهد. چون اين معنى براى اولياء است و اختصاص به نبى و رسول تشريعى ندارد در لسان اهل ولايت به نبوت عامه و ديگر اسماى ياد شده تعبير مى گردد.
خواجه طوسى در ((تجريد)) مطلبى بسيار شريف به اين عبارت دارد: وقصه مريم و غيرها تعطى جواز ظهورها على الصالحين .
آرى ظهور كرامات و خوارق عادت براى غير پيغمبران هم جائز است چنانكه براى مريم - سلام الله عليها - و غير وى كه از انبياء نبودند كرامات ظهور كرده است ولكن بايد به آداب آنها بود تا چنان قابليت حاصل شود. و اذكر فى كتاب مريم اذانتبذت من اءهلها مكانا شرقيا # فاتخذت من دونهم حجابا فاءرسلنا اليها روحنا فتمثل لها بشرا سويا (مريم : 17 - 18). و تاءمل بنما در آل عمران كه خداوند سبحان مى فرمايد: اذ قالت امراءت عمران رب انى نذرت لك ما فى بطنى محررا - الى قوله تعالى - يا مريم اقنتى لربك و اسجدى و اركعى مع الراكعين (36 - 44)

نشد تا جان تو بى عيب و بى ريب
	درى روى تو نگشايند از غيب

در عين حال بايد توجه داشت - چنانكه در پيش گفته ايم - عبادت حبى باشد كه عبادات احرار است نه براى ظهور كرامات و خوارق عادات و وصال حور و جنات كه آن عبادت مزدوران است . تو بندگى كن ، به از آنچه كه مى پندارى به تو مى دهند. بلكه اگر عبادت قربه الى الله نباشد باطل است .
ز- ديگر اقتصاد ادب مع الله تعالى تعظيم اسماءالله مطلقا چه به حسب لفظ و چه به حسب توجه و نيت و چه اسماى تدوينى و چه اسماى تكوينى . فتدبر ترشد ان شاءالله .
در روايات مى بينى كه وسائط فيض الهى حق سبحانه را نام با تعظيم مثلا به تبارك تعالى ، و يا به عزوجل و نحو آنها نام مى برند. و همچنين است ادب تعظيم با اسماى شريف وسائط فيض الهى - صلوات الله تعالى عليهم - حق سبحانه و تعالى به پيغمبر اكرم خطاب فرمود كه : عظم اءسمائى .
آرى اگر در جايى خود مولى - جل شاءنه - اجازه نفرموده است به همان نحو كه امر فرمود بايد امتثال شود مثل تكبيره الاحرام و آن چنان است كه مرحوم حجه الاسلام سيد محمد باقر رشتى در ((تحفه الابرار)) به تفصيل افاده فرموده است كه :
((تكبيره الاحرام ركن نماز است پس اخلال به آن موجب بطلان نماز است خواه عمدا بوده باشد يا سهوا، تفاوتى در اين باب نمى باشد ما بين آنكه اخلال به نفس آن بوده باشد يا به جزء آن يا به امر معتبر در آن . و اخلال به جزء اعم است از اينكه احد جزئين تكبيره بوده باشد، يا بعض اجزاى هر يك از جزئين ، خواه به تبديل بوده باشد يا به اسقاط. بنابراين هر گاه اتيان به لفظ جلاله نمايد بدون خبر، يا به عكس آن اگر چه در هر دو صورت محذوف منوى او بوده باشد نماز باطل خواهد بود.
و همچنين در صورت تبديل خواه تبديل جلاله نمايد به اسم ديگر از اسماى الهى جل جلاله مثل اينكه گويد: الرحمن اءكبر، اوالخالق اءكبر و هكذا. يا تبديل اسم تفضيل نمايد به مثابه آن مثل اينكه گويد: الله اءعظم و نحوه . با تبديل هر دو نمايد مثل : الرحمن اءعظم و نحوه . يا تبديل اجزاء هر يك از جزئين كه بوده باشد نمايد.
از اين قبيل است اداى حروف را از مخرج حرف ديگر نمودن مثل اداى همزه از مخرج عين ، يا اداى هاء از مخرج حا، و هكذا در جميع صور نماز باطل خواهد بود.
و همچنين است حال در صورت زيادتى . خواه زيادتى كلمه بوده باشد مطابق واقع دال بر تعظيم الهى جل شاءنه مثل اينكه گويد: الله جل شاءنه اءكبر، اءو الله الاءفضل اءكبر، اءو الله اءكبر من اءن يوصف ، اءو الله اءكبر من كل شى ء، يا به نحو ديگر در جميع صور نماز محكوم به بطلانست ))
فصل 11: در سرّ استجابت دعا است و در آن دو تبصره است
غرض ما در اين فصل سر استجابت دعا است كه دعا نيز از اسباب موثره است و مخالف سنت جاريه الهى نيست .
انسان در نسبت و اسناد و رابطه فروع و كيفر و پاداش به اصول و علل و موجبات آنها در تكوينيات عاجز است ، و به حكم عادت و مشاهده و تجربه برخى را به اصلش اسناد مى دهد و مى داند از اوست اما نمى داند كه چگونه از او پديد آمده است و در ادراك سر و حقيقت آن ناتوان است . مثلا اگر نشيده و يا نديده بود كه در نظام تكوين خوشه انگور از رز مى رويد چگونه آن را به تاك نسبت مى داد؟ و به راستى خوشه انگور با مو چه سنخيت دارد؟ با اينكه مى دانيم از آن به ظهور آمده است و اين فرع بر آن اصل متفرع است .
اگر يكى از ما فرضا به طور ابداع در اين نشاه خلق مى شد و اين همه الوان ميوه ها جداى از درختها و بوته ها را مى ديد چگونه مى توانست مثلا هر يك از خوشه موز و خرما و انگور و توت را به درختش نسبت دهد و بگويد هر يك از اين چهار خوشه از هر يك از آن چهار درخت پديد آمده است .
و همچنين در جزاى افعال و احوال و اقوال و نيات انسان مى دانيم به حكم محكم برهان و منطق حق قرآن جزاى وفاق است يعنى بين هر فعل و جزايش موافقت و مناسبت است و روى حساب است . خداوند سبحان در نبا فرموده است : جزاء وفاقا، و فرموده است : جزاء من ربك عطاء حسابا، و فرموده است : و ما اءصابكم من مصيبه فبما كسبت اءيديكم (شورى : 30). چنانكه بين غذاها و داروها با مزاج نسبتى خاص است و غذاها را در اعتدال مزاج و عدم آن دخلى تمام است . و چنانكه مى دانيم در احكام الهى آنچه مامور به است در آن مصلحتى است ، و آنچه كه منهى عنه است در آن مفسدتى است .
در بعضى از موارد نسبت بين فعل و جزاء را به خوبى پى مى بريم ، و در بعضى موارد آگاهى اندكى بدان پيدا مى كنيم ، و در بعضى ها چيزكى مى بوييم ، و در بسيارى از موارد در وجه نسبت مى مانيم چنانكه در وجه نسبت بين فواكه و ديگر اثمار با اصولشان عاجزيم .
مثلا در مجلس هشتاد و چهارم ((امالى )) صدوق به اسنادش روايت شده است عن مجاهد، عن اءبى سعيد الخدرى قال : اءوصى رسول الله (صلى الله عليه وآله ) على بن ابى طالب (عليه السلام ) فقال : يا على لاتجامع امراءتك بشهوه امراءه غيرك فانى اءخشى ان قضى بينكما ولد اءن يكون مخنثا مونثا مخبلا.
يعنى : ((در وقت صحبت خيال زن ديگرى را در خاطر نياور كه فرزند مخنث آيد)). اهل نظر در وجه مناسبت بين فعل و جزاى نكاح بدان وصف چيزى پى مى برند و بدان آگاهى مى يابند اما پى بردن به وجه مناسبت بين همين فعل و جزاى آن كه در اين روايت آمده است و آنرا سيوطى در ((جامع صغير)) نقل كرده است كار آسان نيست و آن اينكه : من وطاء امراءته و هى حائض فقضى بينهما ولد فاءصابه جذام فلايلومن الا نفسه . در اين حديث نيل به وجه عليت نكاح در حال حيض و معلول آن كه مجذوم شدن ولد است ، دشوار است و بسيار تحليل طبى و كاوش علمى به طرق عديده لازم است تا علت آن به دست آيد. و از اين گونه روايات بى شمار است كه در فهم مناسبت بسيارى از آنها قادريم و در بسيارى از آنها عاجز.
و اگر در مبانى عقلى و طبيعى و روانشناسى درست تامل شود يعنى به سر اين قضيه بتيه كه علم و عمل دو گوهر انسان سازند و اغذيه و اوقات و امكنه حتى احوال و امزجه والدين در حين انعقاد نطفه و بعد از آن دخلى بسزا در نحو تكون ولد و اخلاق و اوصاف ديگر ظاهرى و باطنى وى دارند به خوبى آگاهى حاصل گردد، معلوم شود كه انسان ساخته از چه عواملى است . بلكه مشاهده مى گردد كه عوارض درونى انسان بر اثر روى آوردن احوال گوناگونش خواه مادى و خواه معنوى در تغيير رنگ رخسار و دگرگونى مراج و افكار و همه آثارش اهميت به سزا دارند و عواملى بسيار قوى اند. و انسان در حقيقت معجون افعال و احوال و نيات و سعى خود است و به عبارت ديگر انسان اعمال خود است و جزاء نفس ‍ اعمال است انه عمل غير صالح (هود: 46)
گناه و ثواب را، دعا و ذكر و حضور و مراقبت را نيز تكوينا در ذات انسان بلكه در بيرون از ذاتش آثار عجيب و غريبى است چنانكه انسانى كه فكرش را دوام منصرف به قدس ‍ جبروت كرده است شروق نور حق در سرش صفا و جلائى و نور و ضيائى پديد مى آورد زيرا كه خو پذير است نفس انسانى و آنكه مصاحب با ملكوتيان است به خوبى آنها در مى آيد و كسى كه به صفات آنها متصف شده است سعادتمند است و سعادت انسان همين است ، به قول شريف فارابى در ((مدينه فاضله )):
السعاده و هى اءن تصير نفس الانسان من الكمال فى الوجود الى حيث لا تحتاج فى قوامها الى ماده ، و ذلك اءن تصير فى جمله الاشياء البريئه عن الاجسام فى جمله الجواهر المفارقه للمواد و اءن تبقى على تلك الحال دائما اءبدا الا اءن رتبتها تكون دون رتبه العقل الفعال . و انما تبلغ ذلك باءفعال ما اراديه ، بعضها اءفعال فكريه و بعضها اءفعال بدنيه - الخ (ص 66 ط مصر). و آن كس كه به صفات ملكوتيان در آمده است صاحب عزم و همت و اراده مى گردد همتى كه به قول شيخ اجل ابن سينا در فصل دوم مقاله چهارم كتاب نفيس ‍ ((شفا)) كه از مهمترين فصول آن است : و قد يتفق فى بعض الناس اءن تخلق فيه القوه المتخليه شديده جدا غالبه حتى انها لا تستولى عليها الحواس و لا تعصيها المصوره ، و تكون النفس اءيضا قويه لا يبطل التفاتها الى العقل و ما قبل العقل انصبابها الى الحواس . فهؤ لاء يكون لهم فى اليقظه ما يكون لغيرهم فى المنام (ص 366 ج 1 ط 1). بلكه به قول شيخ عارف صاحب ((فصوص الحكم )) در فص اسحاقى آن گويد: بالوهم يخلق كل انسان فى قوه خياله ما لا وجود له الا فيها، و هذا هو الامر العام ، و العارف يخلق بهمته ما يكون له وجود من خارج محل الهمه و لكن لا تزال الهمه تحفظه - الخ .
يعنى : ((هر انسانى اعم از عارف به حقايق و صور از خواص و غير او از عوام قادر است كه فقط در قوه خيال خود خلق كند نه در خارج آن ، ولى عارف كامل متصرف در وجود با همت خود در خارج محل همت خلق مى كند و همواره همت حافظ آن مخلوق اوست )).
پس سر استجابت دعا را كه به اذن الله تكوينى در نفوس انسانى تحقق مى يابد از اينجا درياب كه بر دعا و ذكر و ثواب و گناه تكوينا آثارى مترتب است ، و اين امر مخالف با سنت جاريه الهى نيست هر چند در فهم نسبت ميان گناه مثلا با آثار سوء آن در بسيارى از موارد عاجزيم . و چون به روايت رجوع مى كنيم و مى بينيم كه سفراى الهى مى فرمايند حيوانات گوناگون صور ملكات انسانند و انسان منحرف مطابق ملكات زشتى كه اكتساب كرده است در قيامت ، با صورى كه از آن ملكات مى باشند محشور مى گردد و به صورتهاى آن حيوانات در مى آيد، چنانكه انسان در صراط مستقيم نيز از ملكات حسنه اى كه كسب كرده است ، صور ارواح طيبه و ملائكه عالين و مهيمين و سيماهاى شيرين دلنشين در صقع ذات او محقق مى گردند و با آنها محشور خواهند بود، لذا بدن اخروى به مكسوب و مكتسب تقسيم مى گردد كه لها ما كسبت و عليها ما اكتسبت . و اين ابدان را انسان با خود از اين نشاءه مى برد يعنى بذر و ريشه آنها در اينجا تحصيل شده است - فاقهم .
دعاى معروف كميل دعاى خضر (عليه السلام ) است كه حضرت وصى (عليه السلام ) آن را به شاگردش كميل تعليم داد و به نام او شهرت يافت ، تفصيل آن را در رساله ((ولايت تكوينى )) نوشته ام (((مجموعه مقالات )) ص 64 - 66):
در دعاى كميل آمده است : اللهم اغفر لى الذنوب التى تهتك العصم ، اللهم اغفرلى الذنوب التى تنزل النقم ، اللهم اغفر لى الذنوب التى تغير النعم ، اللهم اغفرلى الذنوب التى تحبس الدعاء، اللهم اغفر لى الذنوب التى تنزل البلاء
و در باب تفسير ذنوب از ((اصول كافى )) (ج 2 معرب ص 324) از امام صادق روايت شده است كه : قال (عليه السلام ): الذنوب التى تغير النعم البغى ، و الذنوب التى تورث الندم القتل ، و التى تنزل النقم الظلم ، و التى تهتك الستر شرب الخمر، و التى تحبس الرزق الزنى ، و التى تعجل الفناء قطيعه الرحم ، و التى تردالدعاء و تظلم الهواء عقوق الوالدين .
فهم ارتباط اين گونه ذنوب با كيفر آنها كه در اين پنج فقره آمده است و ظاهرا امام (عليه السلام ) بيان بعضى از مصاديق را فرموده است نه به نحو انحصار، براى اوحدى از آحاد رعيت با تامل و تفكر به دست مى آيد، و به همين وزان ظاهر اينكه خداوند سبحان فرموده است : ان الله لايغير ما بقوم حتى يغيروا ما باءنفسهم (رعد: 12) معلوم مى گردد كه آن فقره هاى دعا و نظائر آنها بيانگر همين كريمه اند. ولكن به باب عقوبات المعاصى از كتاب ((كافى )) (ج 2 معرب ص 277) و باب اصناف عقوبات الذنوب از كتاب ((وافى )) فيض (ج 3 ص 173) رجوع شود مى بينى كه معصوم فرموده است : اذا فشا الزنا ظهرت الزلازل . و يا اينكه و لم يمنعوا الزكاه الا منعوا القطر من السماء و مانند آنها از احاديث بسيار ديگر كه در وجه ادراك عليت بين ذنوب و عقوبات آنها عاجزيم ، و معصوم آنچه را كه مى فرمايد محض حقيقت است . و به مفاد اين گونه روايات عارف رومى در اول دفتر اول ((مثنوى )) گويد:

ابر برنايد پى منع زكات
	و از زنا افتد و با اندر جهات
هر چه آيد بر تو از ظلمات و غم
	آن زبى باكى و گستاخى است هم

گويا انسان به فهم ارتباط دعا و اثر آن بهتر و روشن تر از نسبت بسيارى از ذنوب و آثار آنها كه عقوبات متفرع بر آنها است پى مى برد. بدين بيان كه آدمى در توجه و ذكر و دعا به اخلاق ملكوتيان متخلق مى گردد و به اوصاف عقول قادسه متصف مى گردد كه واجد رتبه ولايت تكوينى و صاحب مقام ((كن )) مى گردد، و با چنين نفس قدسى اعتلاء به ملكوت يافته اقتدار بر تصرف در ماده كائنات مى يابد و خارق عادت و معجزه و كرامت از او بروز و ظهور مى كند. و همه معجزات و كرامات و خوارق عادات مبتنى بر اين اصل قويم اند.
شيخ رئيس نمط دهم ((اشارات )) را كه در اسرار آيات است در بيان همين مطلب مهم قرار داده است . مرادش از آيات ، غرائبى است كه از اولياء الله صادر مى شود، و مرادش ‍ از اسرار، وجوه و علل صدور آنها از آنانست . و در اين نمط شريف همت گماشته است كه ظهور اين عرائب را بر مذاهب طبيعت و روش برهان عقلى و مشهودات و مجربات عادى مردم بيان كند و حقا نمطهاى سوم و هفتم و هشتم و نهم و دهم اين كتاب عظيم در معرفت نفس يعنى روانشناسى از ذخاير بسيار گرانقدرند.
و نيز در آخر مقاله چهارم كتاب نفس ((شفاء)) بدان اصل قويم كه اشارت نموده ايم كلامى كامل در غايت اتقان و احكام دارد كه سزاوار است به نقل آن تبرك جوييم و به ترجمه آن تشريف يابيم . و دانسته باد كه نقل كلام اين اعاظم نه از اينروى است كه حق از رجال دانسته شود كه سيره مقلدين است بلكه انتخاب قول حق در تاييد مرام است كه سنت محققين است . بارى شيخ گويد: