و قريب به همين مضمون از بيضاى در تفسير ((انوار التنزيل )) آمده است . سبحان الله كه در كتب تراجم حيوانات نوشته اند كه برخى از ماهيان مواد سياهى از خود اخراج مى كند به طورى كه براى جلوگيرى دشمن آب درياى اطراف خود را سياه مى كند تا دشمن بدو دست نيابد. و در مقابل آن نيز در قعر دريا يك نوع ماهى است كه از تنش نور مى دهد و دور خود را روشن مى كند.
ن به اول ما صدر نيز تفسير شده است كه حيات كل و آب حيات كل است ن ملك يودى الى القلم و هو ملك و القلم يودى الى اللوح - الحديث . و به وجهى ماسواى صادر نخستين نسبت به او ارض اند، و نون حوت است ، و زمين بر پشت حوت است . و در بعضى از روايات از اميرالمؤ منين (عليه السلام ) منقول است كه اسم حوتى كه زمين بر آنست يهموت است و در بعضى از نسخه ها بلهوت است . و نيز به نهر و نهر به مداد و مداد به نور در روايات تفسير شده است .
ن اول ماصدر دوات است كه منشا كتابت جميع كلمات نورى وجودى شده است و ن حوت شده است كه از آن ماده سياهى مركب پيدا مى آيد. و ن حوت آب حيات همه و حامل همه ارضين ووو.
ن را به مداد تفسير كرد مدادى كه نور است و همه حروف و كلمات وجودى از اين مداد نور نوشته شده است پس وجود در هر جا كه قدم نهاد نور است . مداد حروف كتبى مركب است كه بهترين آن مركب سياه است .

بود قرآن كتبى آيت عين
	بود هر آيت او رايت عين
الف در عالم عينى الوف است
	بمانند الف ديگر حروف است
حروف كتبيش باشد سياهى
	حروف عينيش نور الهى

حقيقت محمديه (صلى الله عليه وآله ) به حسب عروج صادر نخستين است و يكى از اسماى آن حضرت نون است و نون صادر نخستين كه حامل ارض است يعنى آن رق منشور و نور مرشوشى كه كلمات نورى وجودى بر او منتقش اند و كل شى ء احصيناه فى امام مبين . و پوشيده نيست كه حيات حوت به آب است و كان عرشه على الماء.
مرحوم مير در اول ((جذوات )) گويد:

عينان عينان لم يحفظهما رقم
	فى كل عين من العينين عينان
نونان نونان لم يكتبهما قلم
	فى كان نون من النونين نونان

نون را چون حمد و ذكر و اقسام نكاحات و انواع قيامت و قلب و حضرات ، پنج مرتبه است . در اين امر به نكته 663 ((هزار و يك نكته )) رجوع شود (ص 454 - 456 ج 1 ط 1) و بند 33 ((تمهيد القواعد)) در شرح ((قواعد التوحيد)) كه قال اقوال سى و سومين آنست نيز مطلوبست (ص 93 - 97 ط 1) و عرش نيز پنج عرش است . رساله ((عقله المستوفز)) شيخ عارف محيى الدين عربى در اقسام پنجگانه عرش و نيز در ن و لوح و قلم مطلوبست . و اگر كسى در نون و حوت و لوح و قلم طالب تفسير و تفصيل بيشتر مى باشد به شرح ما بر ((فصوص فارابى ))، شرح فص پنجاه و هشتم آن رجوع بفرمايد.
سيوطى در ((جامع صغير)) از حضرت رسول (صلى الله عليه وآله ) روايت كرده است : دعوه ذى النون اذ دعا بها و هو فى بطن حوت ((لا اله الا انت سبحانك انى كنت من الظالمين )) لم يدع بها رجل مسلم فى شى ء قط الا استجاب الله له .
تبصره : شيخ عارف محيى الدين عربى فص يونسى ((فصوص الحكم )) را به حكمت نفسيه در كلمه يونسيه عنوان داده است . و فص يونسى به مناسبت ذكر يونسى در ذكر و ذاكر و مذكور است . شارح قيصرى در بيان اختصاص حكمت نفسيه به كلمه يونسيه مطلبى شريف دارد كه مضمون آن به ترجمه اين كمترين چنين است :
نفس ناطقه انسانى چون حاوى صفات الهى و صفات كونى و معناى كلى و جزئى است مظهر اسم شريف جامع الهى است ، و چون نفس ناطقه انسانى به اين لحاظ مظهر اسم جامع است برزخ صفات مذكور است و از اين جنبه برزخيت تعلق به ابدان گرفته است چه برزخ آنى است كه در او صفت طرفين جمع است طرفى كه روحانى محض است و طرفى كه جسمانى صرف ، لذا خليفه الله است .
كلمه يونسيه را با حكمت نفسيه از اين رو مقارن كرده است كه نفس را با يونس (عليه السلام ) شباهت ها است : چنانكه خداوند يونس را در دريا به حوت مبتلا كرد نفس را به تعلق در جسم مبتلا نمود است چنانكه يونس در ظلمات ندا كرد كه : لا اله الا انت سبحانك انى كنت من الظالمين و خداوند در حق او فرمود: و نجيناه من الغم و كذلك ننجى المومنين ، همچنين نفس در عين ظلمات طبيعت و بحر هيولانى و جسم ظلمانى به رب خود توجه نموده است ، پس وحدانيت و فردانيت حق براى او منكشف شده است و به آن اقرار نموده است و به عجز و قصور خود اعتراف كرده است ، پس خداوند او را از مهلك طبيعت نجات داده و در انوار شريعت و طريقت و حقيقت داخل نموده است كه اين سه در مقابل آن ظلمات ثلاث كه ظلمات طبيعت و بحر هيولانى و جسم ظلمانى مى باشند مقابله كرده است - حديث رسول الله (صلى الله عليه وآله ) است كه : الشريعه اقوالى ، و الطريقه افعالى ، و الحقيقه احوالى - و خداوند به نفس ناطقه نعيم روحانى را در عين جحيم جسمانى روزى كرده است .
و نيز مقارنه كلمه يونسى با حكمت نفسى از مناسبات ديگر بين نفس و يونس است كه حوت رحم ، نطفه مشتمل بر روحانيت نفسى كه انوار آن مجرد است را مى بلعد، و در ظلمات ثلاثى كه يكى رحم و ديگر مشيمه و ديگر پوست نازكى است كه در آن جنين قرار مى گيرد. و نيز از جهت ديگر مناسباتى كه آن را راسخون در علم مى دانند.
30- و زكريا اذ نادى ربه ((رب لاتذرنى فردا و انت خير الوارثين )) # فاستجبنا له و وهبنا له يحيى و اصلحنا له زوجه انهم كانوا يسارعون فى الخيرات و يدعوننا رغبا و رهبا و كانوا لنا خاشعين (انبياء: 19)
31- انه كان فريق من عبادى يقولون ((ربنا آمنا فاغفرلنا و ارحمنا و انت خير الراحمين )) (مومنون : 113).
32- آيه نور: الله نور السموات و الارض - الى قوله سبحانه - و الله بكل شى ء عليم (سوره نور: 36)
اكثار و دوام آيه نور موجب انكشاف حقايق است چنانكه خودش نور است نور عين و عين نور است و با آداب آن نور على نور است چنانكه عددش نور است و با اين عدد كه در نزد خواص با شرائطى منظور است سبب شرف حضور باهر النور مولود عام نور است . از رسول الله (صلى الله عليه وآله ) است كه : اللهم اجعل لى فى قلبى نورا و فى سمعى نورا و فى بصرى نورا. مطلبى ديگر در نكته 737 ((هزار و يك نكته )) مسطور است .
33- و الذين يقولون ((ربنا هب لنا من ازواجنا و ذرياتنا قره اءعين و اجعلنا للمتقين اماما)) (فرقان : 75).
تبصره : چند آيه آخر سوره مباركه فرقان ، از آيه عباد الرحمن الذين يمشون على الارض هونا تا آخر سوره براى اهل بصيرت دستور العمل كلى است . خداوند سبحان توفيق عطا فرمايد كه قرآن كريم را كه همه آن دستور العمل و برنامه الهى مدينه فاضله ساز و انسان ساز است كه ان هذا القرآن يهدى للتى هى اقوم در متن امور و شئون زندگى خودمان بكار بنديم . همچنانكه درست نگهدارى هر صنعت را كتابى و دفتر و دستورى است انسان را نيز كه بزرگترين صنعت الهى است كتابى به نام قرآن است كه دستور صانع اين صنعت عظيم براى حفظ و درست نگهدارى و به كمال و سعادت رساندن آن است و الله سبحانه ولى التوفيق .
اى برادر ملكت با عالم ملك است ، و خيالت با عالم مثال ، و عقلت با عالم عقول . قابل حشر با همه اى و داراى سرمايه كسب همه . صادق آل محمد - صلوات الله عليهم - فرموده است : ان الله عزوجل خلق ملكه على مثال ملكوته ، و اسس ملكوته على مثال جبروته ليستدل بملكه على ملكوته و بملكوته على جبروته . درست بخوان و درست بدان .
34- و اتل عليهم نبا ابراهيم - الى قوله سبحانه - ((رب هب لى حكما و الحقنى بالصالحين # و اجعل لى لسان صدق فى الاخرين # و اجعلنى من ورثه جنه النعيم )) (شعراء: 84 - 86)
35- الله لا اله الا هو رب العرش العظيم (نمل : 27)
تبصره : عالم جليل سيد عليخان شيرازى مدنى در كتاب ((كلم طيب )) نقل فرموده است كه اسم اعظم خداى تعالى آنست كه افتتاح او الله و اختتام او هو است و حروفش ‍ نقطه ندارد و لا يتغير قرائته اعرب ام لم يعرب ، و اين در قرآن مجيد در پنج آيه مباركه از پنج سوره است : بقره و آل عمران و نساء و طه و تغابن .
راقم گويد كه آن شش آيه در شش سوره است كه يكى هم در سوره نمل است كه همين آيه ياد شده است .
الله لا اله الا هو الحى القيوم (آيه الكرسى ، بقره : 256)
الله لا اله الا هو الحى القيوم # نزل الكتاب بالحق - الايه (آل عمران : 3)
الله لا اله الا هو ليجمعنكم - الايه (نساء: 8)
الله لا اله الا هو له الاسماء الحسنى (طه : 9)
الله لا اله الا هو رب العرش العظيم (نمل : 27)
الله لا اله الا هو و على الله فليتوكل المومنون (تغابن : 14)
بلكه بايد گفت كه اين اسم اعظم در هفت آيه قرآن كريم است كه آيه شصت و سه سوره مباركه غافر كه سوره مومن است از آن جمله است : ذلكم الله ربكم خالق كل شى ء لا اله الا هو فانى توفكون (نكته 479 هزار و يك نكته ).
بلكه با آيه شماره نوزده كه از آخر توبه نقل كرده ايم در هشت موضع قرآن كريم آمده است و مشابه آن را در آيات ديگر نيز مى توان يافت ، فتدبر.
36- الذين يحملون العرش و من حوله يسبحون بحمد ربهم و يومنون به و يستغفرون للذين آمنوا ((ربنا وسعت كل شى ء رحمه و علما فاغفر للذين تابوا و اتبعوا سبيلك و قهم عذاب الجحيم # ربنا و ادخلهم جنات عدن التى وعدتهم و من صلح من ابائهم و ازواجهم و ذرياتهم انك انت العزيز الحكيم # وقهم السيئات يومئذ فقد رحمته و ذلك هو الفوز العظيم ))
(مومن كه سوره غافر است : 9 - 11)
تبصره : در اين آيه كريمه حق سبحانه فرموده است كه حاملان عرش و آنانى كه در حول آنند براى مومنان استغفار مى كنند. و نيز در اول سوره شورى فرمود: و الملائكه يسبحون بحمد ربهم و يستغفرون لمن فى الارض . و نيز در سوره احزاب فرمود: يا ايها الذين آمنوا اذكروالله ذكرا كثيرا # و سبحوه بكره و اصيلا # هو الذى يصلى عليكم و ملائكه ليخرجكم من الظلمات الى النور و كان بالمومنين رحيما (42 - 44) آن استغفار و اين صلوات بدين معنى است كه مخرج نفوس انسانى از نقص به كمالند. نقص ظلمات است و كمال نور است چنانكه فرمود: ليخرجكم من الظلمات الى النور.
37- للفقراء المهاجرين - الى قوله سبحانه - يقولون ((ربنا اغفر لنا و لاخواننا الذين سبقونا بالايمان و لاتجعل فى قلوبنا غلا للذين آمنوا ربنا انك رووف رحيم )) (حشر: 11)
38- هفت آيه اول سوره مباركه حديد: بسم الله الرحمن الرحيم # سبح لله ما فى السموات و الارض - الى قوله سبحانه - و هو عليم بذات الصدور.
تبصره : ثقه الاسلام كلينى در باب نسبت از ((اصول كافى )) (ج 1 معرب ص 72) به اسنادش از عاصم بن حميد روايت كرده است كه قال : سئل على بن الحسين (عليه السلام ) عن التوحيد؟ فقال : ان الله عزوجل علم انه يكون فى آخر الزمان اقوام متعمقون فاءنزل الله تعالى : قل هوالله احد، و الايات من سوره الحديد الى قوله : و هو عليم بذات الصدور. فمن رام وراء ذلك فقد هلك .
يعنى : چون خداوند مى دانست در آخر الزمان اقوامى خواهد آمد سوره قل هو الله احد و اوئل سوره حديد را نازل فرمود براى اينكه عجز عرب بيابانى مانع بود از اينكه آيه هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن را بفهمد. اما مثل آخوند ملا صدرا معنى اين آيه را ادراك مى كند چنانكه خود گويد كه من پيوسته در اين آيات تفكر مى كردم تا وقتى اين حديث را ديدم از شوق گريه كردم .
تبصره : اين تبصره دستورى در مسبحات ست است . اين سور مسبحات ششگانه سورى اند كه در ابتداى آنان بعد از تسميه و يسبح و سبح است كه عبارت از سوره حديد و حشر و صف و جمعه و تغابن و اعلى است . آنچه كه بايد اينجا درباره مسبحات ست بگويم در نكته 754 ((هزار و يك نكته )) آورده ام رجوع بفرماييد. خداوند سبحان توفيق يقظه و مراقبت و حضور و ذكر و دعا و مناجات مرحمت فرمايد.
در اينجا شايسته است دستورى بسيار بسيار گرانقدر و ارزشمند به رسم بهترين تحفه و عطيه به حضور گوهرشناس قدردان تقديم بدارم . و آن اين كه قاضى قضاعى در ((دستور معالم الحكم و ماثور مكارم الشيم من كلام اميرالمؤ منين على بن ابى طالب عليه الصلوه و السلام )) بدين صورت نقل روايت كرده است كه :
البراء بن عازب قال : دخلت على على (عليه السلام ) فقلت : يا اميرالمؤ منين ساءلتك بالله الا خصصتنى باعظم ما خصك به رسول الله - (صلى الله عليه وسلم ) - مما خصه به جبريل مما ارسله به الرحمن عزوجل .
فقال : لولا ما ساءلت مانشرت ذكر ما اريد اءن استره حتى اضمن لحدى . اذا اردت ان تدعو باسم الله الاءعظم فاقرا من اول الحديد ست آيات ، و آخر الحشر هو الله الذى لا اله الا هو، الى آخرها. فاذا فرغت فتكلمت فقل : يا من هو كذلك افعل بى كذا و كذا. فوالله لو دعوت به على شقى لسعد.
قال البراء: فوالله لا ادعوبها لدنيا ابدا. قال على (عليه السلام ): اصبت ، كذا اءوصانى رسول الله (صلى الله عليه وسلم ) - غير اءنه امرنى اءن ادعو بها فى الامور الفادحه .
((براء بن عازب گويد: بر اميرالمؤ منين (عليه السلام ) وارد شدم و آن جناب را به خدا سوگند دادم كه مرا به اعظم اسمايى كه خداوند رحمن جبرئيل را به ارسال آن مخصوص ‍ داشت و وى رسول الله (صلى الله عليه وسلم ) را و آن حضرت شما را، مخصوص گردان . فرمود: اگر سوال تو نمى بود من اراده داشتم كه آنرا تا در لحدم نهاده شوم پوشيده بدارم .
هر گاه خواهى خدا را به اسم اعظم وى بخوانى ، شش آيه اول حديد (بعد از بسم الله الرحمن الرحيم تا و هو عليم بذات الصدور) و آخر حشر از هو الله الذى لا اله الا هو تا آخر سوره را بخوان و پس از آن بگو اى كسى كه چنانى با من چنين كن (يعنى حاجت خود را بخواه ) كه سوگند به خداوند اگر برشقى بخوانى سعيد مى گردد. براء گفت : قسم به خدا من آنرا براى دنيا نمى خوانم . امام (عليه السلام ) فرمود: همين صواب است ، رسول الله (صلى الله عليه وسلم ) مرا هم اينچنين وصيت فرمود جز اينكه مرا امر كرد كه خدا را بدان در كارهاى بزرگ و دشوار روزگار بخوانم )).
و بدان كه هيچ حاجتى براى انسان شريف تر و عزيزتر از قرب الى الله نيست كه لقاء الله است و ((رساله لقاءالله )) ما در وصول بدان زاد راه است .
39 - قدكانت لكم اسوه حسنه فى ابراهيم و الذين معه - الى قوله سبحانه - ((ربنا عيلك توكلنا و اليك انبنا و اليك المصير # ربنا لا تجعلنا فتنه للذين كفروا و اغفر لنا ربنا انك انت العزيز الحكيم )) (ممتحنه : 5 و 6).
40- رب اغفرلى و لوالدى و لمن دخل بيتى مومنا و للمومنين و المومنات و لاتزد الظالمين الا تبارا)) (آخر سوره نوح )
اين چهل كلمه مبارك منتخب و موثر اين بنده است و ديگرى شايد كلمات ديگر را برگزيند كه قرآن را با نفس مستعد تجلى خاص است ، و هر كس را در كنار اين ماءدبه الهى طعمه و لقمه به فراخور اوست و به اندازه خود از آن بهره مند است .
فصل دوم : در بيان سراينكه ادعيه ماثوره حائز لطائفى خاص اند كه در روايات يافته نمى شوند و در آن يك تبصره است
ادعيه ماثوره هر يك مقامى از مقامات انشائى و علمى ائمه دين است . لطائف شوقى و عرفانى و مقامات ذوقى و شهودى كه در ادعيه نهفته اند و از آنها مستفاد مى شوند در روايات وجود ندارند و ديده نمى شوند زيرا در روايات مخاطب مردم اند و با آنان محاورت داشتند و به فراخور عقل و فهم و ادراك و معرفت آنان با آنان تكلم مى كردند و سخن مى گفتند نه به كنه عقل خودشان هر چه را كه گفتنى بود. فى الكافى عن الصادق (عليه السلام ): ما كلم رسول الله (صلى الله عليه وسلم ) العباد بكنه عقله قط
و روايت ديگر نيز قال رسول الله (صلى الله عليه وسلم ): انا معاشر الانبياء امرنا اءن نكلم الناس على قدر عقولهم (سفينه البحار ج 2ص 214 ماده عقل عن و ط 161)
اما در ادعيه و مناجاتها با جمال و جلال و حسن مطلق ، و محبوب و معشوق حقيقى به راز و نياز بودند لذا آنچه در نهانخانه سر و نگار خانه عشق و بيت المعمور ادب داشتند به زبان آوردند و به كنه عقل خودشان مناجات و دعا داشتند. مثلا سيد بن طاوس در ((مجتنى )) (ص 23 ط 9) آورده است : الدعاء المروى عن مولانا على بن موسى الرضا (عليه السلام ): يا بدى يا بديع ، با قوى يامنيع ، يا على يا رفيع ، صل على من شرفت الصلوه بالصلاه عليه .
دعاى عرفه حضرت امام سيد الشهداء (عليه السلام ) در توحيد، و دعاى زيارات جامعه كبير حضرت امام على نقى (عليه السلام ) در ولايت و بيان مقام انسان كامل ولى ، عديل يكديگر در اين دو اصل اصيل و ركن ركين معارف انسانى اند.
توقيع مبارك حضرت بقيه الله - عجل الله تعالى فرجه شريف - را در بيان مقام انسان لسانى است كه بايد گفت : كل الصيد فى جوف الفراء. شيخ عارف حافظ رجب برسى صاحب ((مشارق انوار اليقين )) بعضى از فقره هاى آنرا شرح كرده است (ص 139 ط بمبئى ) بلكه بعضى از دانشمندان پيشين بر آن شرحى نوشته است كه نسخه اى از آن در تصرف راقم است چنانكه بر زيارت جامعه شروح بسيار نوشته اند. خداوند سبحان توفيق نيل به لباب صحف مكرمه منطق اهل بيت عصمت و وحى را به همگان مرحمت بفرمايد.
توفيق شريف را سيد اجل ابن طاوس در ((اقبال )) به اسنادش بدين صورت روايت كرده است : و من الدعوات فى كل يوم من رجب مارويناه اءيضا عن جدى ابى جعفر الطوسى - رضى الله عنه - فقال : اءخبرنى جماعه عن بن ابن عياش قال : مما خرج على يدالشيخ الكبير ابى جعفر محمد بن عثمان بن سعيد - رضى الله عنه - من الناحيه المقدسه ما حديثنى به خير بن عبدالله قال : كتبته من التوقيع الخارج اليه : بسم الله الرحمن الرحيم ، ادع فى كل يوم من ايام رجب :
اللهم انى اساءلك بمعانى جميع ما يدعوك به ولاه امرك ، الماءمونون على سرك ، المستبشرون (المستسرون - خ ) باءمرك ، الواصفون لقدرتك ، المعلنون لعظمتك . و اساءلك بما نطق فيهم من مشيتك فجعلتم معادن لكلماتك ، و اءركانا لتوحيدك و آياتك و مقاماتك التى لاتعطيل لها فى كل مكان ، يعرفك بها من عرفك ، لا فرق بينك و بينها الا اءنهم عبادك و خلقك - الخ .
ضمير را يك جا ((هم )) آورد و فرمود: فجعلتهم معادن لكلماتك ، و يك جا ((ها)) آورد و فرمود: لافرق بينك الا انهم عبادك ، چنانكه حق سبحانه فرمود: و علم آدم الاسماء كلها ثم عرضهم على الملائكه (بقره : 32) فافهم .
شگفت تر از اين آنكه فرمود: لا فرق بينك و بينها الا اءنهم عبادك و خلقك . و اين همانست كه باز آن وسائط فيض الهى فرمودند: نزلونا عن الربوبيه و قولوا فينا ما شئتم . اين چنين انسان را در اصطلاح صحف عرفانى كون جامع گويند كه از مرتبه غماء را كه برزخ جامع بين حضرت وجوب امكان است و صاحب قلب احدى جمعى است . و چنانكه اسم جلاله امام ائمه اسماء و قبله و كعبه آنانست ، كون جامع كه مظهر اتم اين اسم شريف و به معنى واقعى و مطابقى كلمه آيه الله است امام و قبله و كعبه كل است .

كعبه است كامل و همه طائف به گرد وى
	بنگر مقام مظهر اسم جلاله چيست

مثلا در حضرات خمس گويند: حضرت غيب مطلق ، و حضرت شهادت مطلقه ، و حضرت غيب مضاف ، و حضرت شهادت مضافه ، و حضرت كون جامع .
و يا در اقسام پنجگانه نكاح گويند: اول آن توجه الهى ذاتى از حيث اسماء اول و اصلى كه مفاتيح غيب هويت الهى و حضرت كونى است . و دوم آن نكاح روحانى ، و سوم آن نكاح طبيعى ملكوتى ، و چهارم آن نكاح عنصرى سفلى ، و پنجم آن اختصاص به انسان است كه مجمع بحرين غيب و شهادت است .
و علامه قيصرى به اقتضاى حضرت بقيه الله و تتمه النبوه و قطب الوارى در ((شرح فصوص الحكم )) چه نيكو گفته است
و مرتبه الانسان الكامل عباره عن جمع جميع المراتب الالهيه و الكونيه من العقول و النفوس الكليه و الجزئيه و مراتب الطبيعه الى آخر تنزلات الوجود، و تسمى بالمرتبه العمائيه اءيضا فهى مضاهيه للمرتبه الالهيه ، و لافرق بينهما الا بالربوبيه و المربوبيه ، لذلك صادر خليفه الله (ص 11 ط 1). و الكون الجامع هو الانسان الكامل المسمى بادم ، و غيره ليس له هذه القابليه و الاستعداد (ص 62)
چون معدن كلمات الله است خليفه الله است كه به صفات مستخلف متصف است . و اعظم شروط خلافت علم به جميع مراتب و اهل هر مرتبه و علم به حقوق و احكام آنانست كه چنين كسى بايد مبين حقائق اسماء على الاطلاق بوده باشد. بلكه اين معدن كلمات الله را فوق مقام خلافت است زيرا كه مقام خلافت ناظر به انباء و رسالت و وساطت است و ممكن است كه انسان ولى كامل را الوكت نباشد، فافهم و تدبرتر شد ان شاء الله تعالى .

سينه آن گنجينه قرآن فرقانست و بس
	سينه سيمينه سر خيل خوبانست و بس
نغمه عنقاى مغرب آيد از آن سوى قاف
	مشرق شمس حقيقت قلب انسانست و بس
قرصه مهر و مه اندر عرصه كيهان دل
	روشنى شعله شمع شبستانست و بس
غرقه درياى نور وحدت اندر كثرتش
	هر طرف رو آورد بر روى جانانست و بس
ماء دافق كون جامع از غمايش تا عماست
	لوحش الله عقل در اين نكته حيرانست و بس

تبصره : رجب ماه ولايت ، و شعبان شهر رسول الله ، و رمضان شهر الله است . و اهل ولايت در آغاز شهر ولايت آماده براى ادراك اسرار شهر الله به خصوص ليله مباركه قدر مى شوند. و آن كه گفته ايم رجب شهر ولايت است در صدور توفيق مبارك از حضرت ولى الله و امر آنجانب كه ادع فى كل يوم من ايام رجب توجه داشته باش . و در فصل پنجم در تاثير اوقات به احوال ذاكر و داعى در اين امر اشارتى خواهد آمد.
فصل سوم : در اينكه خداوند در هر چيز به كم اكتفاء كرد و حد براى آن معين فرموده است مگر در ذكر و دعا، و در آن چهار تبصره است
خداوند در هر چيز به كم اكتفا كرده است و حد براى آن معين فرموده است مثلا نماز پنج مرتبه ، روزه يكماه ، زكوه از نصاب مقدار معينى ، ولى براى ذكر حدى معين نفرموده است . و اين مطلب مضمون روايت است در كتاب دعاى ((اصول كافى )) كه ثقه الاسلام كلينى باسنادش روايت كرده است عن ابن القداح ، عن اءبى عبدالله (عليه السلام ) قال : ما من شى ء الا و له حد ينتهى اليه الا الذكر فليس له ينتهى اليه : فرض الله عزوجل الفرائض فمن اداهن فهو حدهن ، و شهر رمضان فمن صامه فهو حده و الحج فمن حج فهو حده الا الذكر فان الله عزوجل ام يرض منه بالقليل و لم يجعل له حدا ينتهى اليه . ثم تلا هذه الايه : ((يا ايها الذين آمنوا اذكر و الله ذكرا كثيرا و سبحوه بكره و اءصيلا)) (احزاب : 42).
فقال : لم يجعل الله عزوجل له حدا ينتهى اليه - الحديث (ج 2ص 361 معرب )
عدم حد ذكر براى اين است كه انسان بايد جزئيات كار خود را موافق با حكم الهى قرار دهد و همواره با حفظ مراقبت و حضور به ياد حق سبحانه باشد رجال لا تليهم تجاره و لابيع عن ذكر الله (نور: 38).
و فى الكافى باسناده الى الحلبى عن ابى عبدالله (عليه السلام ) قال : لاباءس بذكر الله و انت تبول فان ذكر الله عزوجل حسن على كل حال ، فلا تساءم من ذكر الله (ج 2 ص ‍ 360 معرب ) بلكه دستور ذكر از شريعت مطهره در حد خلاء رسيده است . به ((يازده رساله )) ما رجوع شود (ص 444 ط 1).
تبصره : خداوند سبحان فرمود: ان الصلوه تنهى عن الفحشاء و المنكر و لذكر الله اكبر (عنكبوت : 46). و فرمود: اقم الصلوه لذكرى (طه : 15). و رسول الله (صلى الله عليه وسلم ) گفت : جعلت قره عينى فى الصلوه . صلوه سبب مشاهده است ، و مشاهده محبوب قره عين محب است ، زيرا كه صلوه مناجات بين حق تعالى و عبد اوست چنانكه فرمود: فاذكرونى اذكركم : و رسولش فرمود: المصلى يناجى ربه .

كيست مصلى كسى كوست مناجى دوست
	آه كه نشناختى سر عبادات را
طاعت عادى تو بعد ز حق آورد
	قرب بود در خلاف آمد عادات را

و چون صلوه مناجات است پس صلوه ذكر حق است و كسى كه ذكر حق كند همنشين حق است و حق همنشين او است ، و كسى كه جليس ذاكر خود است او را مى بيند والا جليس ‍ او نيست لذا امير (عليه السلام ) فرمود: لم اعبد ربا لم اءره . پس صلوه ، مشاهده و رويت است يعنى مشاهده عيانى روحانى و شهود روحى در مقام جمعى است ، و رويت عينى در مظاهر فرقى است . و به عبارت اخصر، مشاهده در مقام جمعى است و رويت در مظاهر فرقى . پس اگر مصلى صاحب بصر و عرفان نباشد كه نداند حق تعالى براى هر چيز و از هر چيز متجلى است حق را نمى بيند.
حال بدان كه كريمه : ولذكرالله اءكبر يك وجه آن اين است كه : ذكر خداوند در نماز بزرگترين چيزى از اقوال و افعال كه صلوه شامل آنها است مى باشد يعنى هيچيك از آنها به بزرگى ذكر الهى نيست .
و وجه ديگر آن اينكه : ذكر خداوند عبدش را بزرگتر از ذكر عبد مر او را است زيرا كه كبريا حق تعالى راست . پس عبارت هم شامل است ذكر خداوند عبد را، و هم ذكر عبد خدا را چنانكه فرمود: فاذكرونى اذكركم ، و فرمود: جزاء وفاقا. وفاق مصدر دوم باب مفاعله است كه از دو طرف است پس اذكرونى اذكر كم جزاء وفاق است .
اين تبصره خلاصه اى از سوال يكصد و بيست و نهم باب هفتاد و سوم ((فتوحات مكيه )) و فص محمدى ((فصوص الحكم )) است .
واقعه اى شيرين اينكه : يكى از اهل ولاء كه با هم موالات داشتيم در مراقبتى به لقاء من رانى فقدر آنى فان الشيطان لا يتمثل بى تشرف حاصل كرده است از آن حضرت (صلى الله عليه وآله ) ذكر خواست ، فرمود: من به شما ذكر سكوت مى دهم .
و نيز واقعه اى شگفت براى راقم پيش آمد است كه آن را در ((دفتر دل )) چنين ثبت كرده است :

شبى در را به روى خويش بستم
	به كنج خانه در حيرت نشستم
فرو رفتم در آغاز و در انجام
	كه تا از خود شدم آرام و آرام
بديدم با نخ و سوزن لبانم
	همى دوزند و سوزد جسم و جانم
بگفتند اين بود كيفر مر آنرا
	رها سازد به گفتارش زبان را
چو اندر اختيار تو زبانت
	نمى باشد بدوزند اين لبانت
از آن حالت چنان بى تاب گشتم
	كه گويى گويى از سيماب گشتم
ز حال خويش ديدم دوزخى را
	چشيدم من عذاب برزخى را

فص يونسى ((فصوص الحكم )) در ذكر و ادب مع الله است كه سبب اختصاص فص بدان همان ذكر يونسى است . و در اين فص و شروح آن حقايقى در ذكر است ، و اين كمترين را نيز در اين مقام در شرح بر آن مطالب نفيس است . شيبخ در فظيلت و اسرار ذكر لطائفى دارد از آن جمله گويد:
و ما احسن ما قال رسول الله (صلى الله عليه وسلم ): الا انبئكم بما هو خير لكم و افضل من اءن تلقوا عدوكم فتضربوا رقابهم و يضرب رقابكم ؟ ذكر الله . و ذلك اءنه لا يعلم قدر هذه النشاءه الانسانيه الا من ذكر الله الذكر المطلوب منه فانه تعالى جليس من ذكره ، و الجليس مشهود الذاكر، و متى لم يشاهد الذاكر الحق الذى جليسه فليس بذاكر. (ص 383 ط 1)
يعنى : ((چه نيكو فرموده است رسول الله (صلى الله عليه وآله ) كه : ((آيا شما را خبر ندهم به آنچه كه جهاد و غزوه شما در راه خداست ؟ آن ذكر بارى سبحانه است )). زيرا قدر اين نشاءه را نمى داند مگر آن كسى كه خدا را ذكر مى كند به ذكر مطلوب ، چه اينكه حق تعالى جليس ذاكرش است ، و جليس ، مشهود ذاكر است ، و هرگاه ذاكر حق سبحانه را كه جليس اوست مشاهده نكند ذاكر نيست .))
سعى كن كه ذكر را قلب بگويد كه عمده حضور قلب است و گرنه با قلب ساهى پيكر بى روان و كالبد بى جانست ؛ و در حديث آمده است كه : ليس الذكر قولا باللسان فقط. بلكه خداوند سبحان فرمود: و لا تطع من اغفلنا قلبه عن ذكرنا و اتبع هويه و كان امره فرطا(كهف 29)
و فرمود: فويل للقاسيه قلوبهم من ذكر الله اولئك فى ضلال مبين (زمر: 23)
و فرمود: و اذكر ربك فى نفسك تضرعا و خيفه و دون الجهر من القول بالغدو و الاصال و لا تكن من الغافلين # ان الذين عند ربك لا يستكبرون عن عبادته و يسبحونه و له يسجدون (آخر اعراف )
در اين كريمه در مقام بسيار شامخ عنديت نيز تدبر داشته باش كه كسانى در نزد او هستند چگونه اند؟ آرى آنكه با حنال و جلال مطلق محشور است سخنى جز او ندارد.

در اول ذكر آرد انس با يار
	در آخر ذكر از انس است و ديدار
چنانكه مرغ تا بيند چمن را
	نيارد بستنش آنگه دهن را
شود مرغ حق آن فرزانه سالك
	كه با ذكر حق است اندر مسالك
چگونه مرغ حق نايد به حق حق
	چو مى بيند جمال حسن مطلق
اگر خواهى كه يابى قرب در گاه
	حضورى مى طلب در گاه و بيگاه
اگر خواهى مراد خويش حاصل
	ز ياد حق مشو يك لحظه غافل
چو قلب آدمى گرديد ساهى
	ز ساهى مى نبينى جز سياهى
دل ساهى دل قاسى عاصى است
	دل عاصى است كو از فيض قاصى است

و بخصوص كه حق سبحانه فرموده است : اقم الصلوه لذكرى (طه : 15). درست در آيه تامل شود كه حق تعالى صلوه را وسيله ذكر قرار داده است . شيخ بهائى در آخر شرح حديث دوم كتاب ((اربعين )) گويد: قال بعض الاكابر: انما كان الفكر اءفضل الاءعمال لاءنه عمل القلب و هو اءفضل من الجوارح فعمله اءشرف من عملها اءلاترى الى قوله تعالى : اقم الصلوه لذكرى ؟ فجعل الصلوه وسيله الى ذكر القلب . و المقصود اءشرف من الوسيله
در ترجمه ((قلب شاهى )) آن را چنين ترجمه كرده است : ((بعضى از اكابر گفته اند: سبب اينكه مرتبه فكر بر مرتبه عبادت رجحان يافته آنست كه فكر عمل قلب است و عبادت عمل جوارح و اعضا، و هيچ شك نيست كه قلب اشرف از اعضا است . پس عمل او نيز اشرف باشد از عمل اعضا چنانچه آيه كريمه ، اقم الصلوه لذكرى اشعار به آن دارد چه كه مفسرين ذكر را در اين آيه تفسير به فكر كرده اند يعنى بر پاى داريد نماز را به واسطه فكر من ، و مقرر است كه مقصود اشرف از وسيله مى باشد پس فكر كه مقصود است اشرف باشد از نماز كه وسيله و سبب حصول آنست .))
ولكن حق اين است كه كلمه ذكر را ابهامى نيست كه حمل بر فكر شود و به همان تعبير قرآنى شيرين و دلنشين است كه ذكر به ياد حق بودنست ، هر چند فكر در عبارت فوق در اين مقام به همان مفاد است . كيف كان مطلب مهم در ذكر قلبى اين است كه بدانى همانطور كه طفل در مدت دو سال يا كمتر و بيشتر مطابق استعداد و اعتدال مزاجش از شنيدن كلام و اراده تكلم كم كم به نطق مى آيد و گويا مى شود، قلب سالك صادق هم بر اثر مداومت در حضور و انصراف فكر به قدس جبروت و دوام ذكر حق ، به نطق مى آيد كه حتى ذكر قلب شنيده مى شود، و اين نطق نيز مانند نطق ظاهرى بنابر استعداد باطنى سالكان متفاوت است . و خود ذكر هم مطابق تقلب قلب در اشخاص يا در يك شخص مطابق احوال و اوقات وى مختلف است كه مطابق دولت ذكر و توجه قلبى الفاظ مناسب آن چون كلمه طيبه لا اله الا الله و يا حى يا قيوم و نحو آنها مسموع مى گردد.
و در اين اطوار قلبى گاهى تمثلهاى نيز پيش مى آيد بلكه اشرف از تمثل ، كشفهاى بى مثالى روى مى آورد:

صعود برزخى چون گشت حاصل
	بيابى بس تمثلهاى كامل
مثالى همنشين و همدم تو
	فزايد نور و بزدايد غم تو
چو سر سالك آيد در تمثل
	تمثلهاست در دور و تسلسل
كه تا كم كم ز لطف لا يزالى
	بيابى كشفهاى بى مثالى
چو دادى تار و پودت را به تاراج
	عروج احمدى يابى به معراج

چون سخن از تمثل پيش آمد گوييم : همه تمثلها از ادراكات انسان است و در صقع ذات او مثال تمثل مى يابد. و چون آن را در چندين نكته ((هزار و يك نكته )) بيان كرده ايم و بسيارى از اشارات لطيف كه در عداد اسرار و رموز معارف است در آن آورده ايم در اينجا به ذكر همين مطالب شريف ناگفته اكتفا مى كنيم و آن اينكه : در روايات عديده آمده است كه پيغمبر اكرم و ائمه اطهار و نيز حضرت سيد نساء عالمين صديقه طاهره - سلام الله عليهم اجمعين - در وقت احتضار مومن براى او حاضر مى شوند. اين حضور همان تمثل است كه بر اثر حصول انصراف تام از اين نشاءه براى شخص حاصل مى شود كه صور بذر معارف و عقايد حقه او و نتيجه اعمال وى مى باشند. و اگر در غير زمان احتضار چنين انصراف دست دهد تمثلهايى روى مى آورند نظير فتمثل لها بشرا سويا، چون ملاك همان تمثل است چنانكه در كلام الهى تمثل به حكم كلمه ((فا)) متفرع بر افعال قبل است كه اذ انتبذت من اهلها مكانا شرقيا # فاتخذت من دونهم حجابا فارسلنا اليها روحنا و بعد از آن فرمود: فتمثل لها بشرا سويا، فتبصر. در لام ((لها)) هم دقت و تدبر بسزا لازم است كه لام اضافه اعتبارى نيست چنانكه گويى ((هذا المتاع لزيد)) بلكه لام نسبت حقيقى مانند له ملك السموات و الارض است ، فافهم .
البته در حضور آن بزرگان در چندين روايت تصريح شده است كه به تمثل است ولى مى توان گفت كه : تمثل براى اكثرى مردم است ، و اوحدى از مردم را حضور آنان فوق تمثل مى باشد، تا جانت در چه پايه باشد، اگر مثالى باشد در مثال خود مى بيند، و اگر عقلى باشد ادراك عقلى دارد، فتدبرتر شد ان شاء الله تعالى .
و رواياتى كه تمثل و حضور رسول و ائمه (عليه السلام ) در آنها آمده است گاهى پنج تن اصحاب كساء را اسم مى برد چنانكه در ((بحار)) از ((محاسن )) به اسنادش از امام صادق (عليه السلام ) روايت كرده است كه ... و يقال اءمامك رسول الله و على و فاطمه عليهما السلام . و در روايت بعدش دارد كه : اءما فاطمه فلا تذكرها (ج 3 ط 1 ص 142). پس از آنكه در روايات ديگر حضرت فاطمه - سلام الله عليها - اسم برده نشد، وجه آن از اين رويات معلوم شده است ، و سر آن شايد اين باشد كه علاوه بر اينكه بايد مقام و عصمت زن محفوظ باشد و در زبان نيفتد، مبادا مقدس متقشفى تقوه كند كه چگونه هر كسى او را رؤ يت مى كند و حال اينكه نامحرم است ؟ و الله تعالى اءعلم به موضوع بحث كه ذكر و دوام آن بود بازگشت كنيم :
شايسته است كه به چند حديث از غرر احاديث و درر كلمات اهل بيت عصمت و وحى در فضيلت ذكر و حث به دوام آن تبرك جوييم به رجاء آنكه نفس مستعدى از آن توشه بر دارد و بهره اى عائد ما گردد. پيش از نقل احاديث گوييم كه : همت در استقامت بايد نه قناعت به حال فقط كه اصحاب حال ممكن است اهل قيل و قال شوند اما شهود طلعت سعادت و اعتلاى به جنت قرب و مكاشفات انسانى اهل همت راست .
خداوند سبحان فرمود: ان الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل عليهم الملائكه (فصلت : 31) و الو استقاموا على الطريقه لاسقيناهم ماء غدقا (جن : 17). ماء غدق يعنى آب بسيار. و به روايت ((مجمع البيان )) امام صادق (عليه السلام ) آن را به علم كثير تفسير فرمود: قال : معناه لاءفدناهم علما كثيرا يتعلمونه من الاءئمه .
و به روايت ((كافى ))، امام باقر (عليه السلام ) در تفسير آن فرمود: يعنى لواستقاموا على ولايه اميرالمؤ منين على و الاءوصياء من ولده عليهم السلام و قلبوا طاعتهم فى امرهم و نهيهم لاءسقيناهم ماء غدقا، يقول لاشربنا قلوبهم الايمان .
آب به علم تفسير شده است ، زيرا كه آب صورت علم است چه اينكه علم سبب حيات ارواح است و آب سبب حيات اشباح چنانكه ابن عباس ماء را در اين آيه انزلنا من السماء ماء، به علم تفسير كرده است . و ايمان نيز علم است زيرا كه ايمان تصديق است و علم يا تصور است و يا تصديق . بلكه علوم و ادراكاتى فوق تصور و تصديق و فوق طور عقل اند، و ايمان بر تمام مراتب و مراحل آن علوم و ادراكات نيز صادق است .
و هر عمل و ذكرى كه كمتر از اربعين باشد چندان اثر بارزى ندارد و خاصيت اربعين در ظهور فعليت و بروز استعداد و قوه و حصول ملكه امرى مصرح به در آيات و اخبار است ، و در ادامه عمل به يكسال تا ادراك ليله القدر شود هم در جوامع روايى از اهل بيت عصمت و وحى روايت شده است ، چنانكه در نقل احاديث مشاهده مى گردد: