ترجمه و شرح مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة

نویسنده : عباس عزیزی

مقدمه

سپاس و ستایش خدای را که انسان را بیافرید، و وی را برترین آفریده خود خواند، و برای هدایت او، قرآن و امامان معصوم - علیهم السلام - را فرستاد.
از آنجا که قرآن کریم کامل ترین کتاب آسمانی و امام معصوم - علیه السلام - پاک ترین و کامل ترین انسان ها هستند، بر انسان است که برای دست یابی به سعادت دنیا و آخرت گام در راه آنان نهد و چگونه زیستن و مردن را بیاموزد و فضایل اخلاقی را بشناسد و خود را به این صفات بیاراید و رذایل اخلاقی را بشناسد. و از آن ها دوری کند. برای رسیدن به این خواسته، باید به توصیه های قرآن کریم و ائمه معصوم - علیه السلام - عمل نماید.
خدای سبحان در قرآن کریم می فرماید:
الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه اولئک الذین هدیهم الله و اولئک هم اولوا الالباب؛(1) کسانی که سخنان را می شنوند و از نیکوترین آن ها پیروی می کنند. آنان کسانی هستند که خدا هدایت شان کرده و آنان خردمندانند
هم چنین امام باقر (ع) در حدیثی می فرماید:ان حدیثنا یحیی القلوب ؛ بدون تردید گفتار و حدیث ما دل ها را زنده می کند.
در حدیثی دیگر، حضرت امام رضا (ع) می فرماید:اگر مردم با سخنان حکیمانه و گفتار شیوای ما آشنا شوند، از ما پیروی خواهند کرد.
بنابراین دست یابی به کمال از طریق این دو گوهر گرانبها میسر خواهد شد و این دو هیچ گاه از هم جدا نمی شوند.
کتابی که پیش رو دارید، بدون تردید از بهترین و جامع ترین کتب شیعه است که از مضامین بلند و پر محتوا برخوردار و مطالب و رهنمودهای ارزشمند آن از حوزه وحی نشأت گرفته است و می تواند راه گشای انسان و چراغ هدایت او و بهترین زاد و توشه برای دنیا و آخرت، و وسیله ای برای سیر سالک و عارف به سوی معبود باشد.
این کتاب همواره مورد توجه بسیاری از بزرگان و عالمان دین بوده آنان ضمن توصیه به انجام دستورات آن، خود نیز عامل به آن بوده اند.
عده ای از بزرگان و پرچم داران تشیع، نظریه هایی درباره این کتاب عرضه کرده اند که در نهایت آن پذیرفته و عمل به آن را مایه قرب الهی دانسته اند، چرا که غالب آن چه در این کتاب آمده با بیان شریعت مطابقت دارد. در این جا توجه شما را به نظریات چند تن از این بزرگان جلب می کنیم:
- سید جلیل القدر و علامه زاهد و صاحب مقامات و کرامات، علی بن طاووس (ره) در فصل هفتم از باب ششم کتاب پر قیمت أمان الاخصار فرموده است:مسافر با خود کتاب مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة بر دارد، زیرا که آن کتابی است لطیف و شریف، که راه و رسم سیر و سلوک به سوی خدا را برای سالکان معرفی میکند و روش اقبال و روی آوردن به خدا را به انسان یاد می دهد
- یکی دیگر از بزرگان که این کتاب را قبول داشته و به خود تردید راه نداده، عالم ربانی و فقیه بزرگوار، شهید ثانی است که اخبار آن را از حضرت صادق (ع) دانسته است.
- از دیگر علما که به این کتاب پرقیمت به دیده احترام نگریسته، محقق بزرگ و محدث عظیم القدر و عارف جلیل، مرحوم ملا محسن فیض کاشانی (ره) است که آن را معتبر دانسته و در این مورد شک و شبه ای ندارد. وی در کتاب محجة البیضاء به بعضی نکات مصباح الشریعة اشاره نموده است.
- عالم ربانی علامه ملا مهدی نراقی (ره) از دیگر کسانی است که کتاب مصباح الشریعة را معتبر می داند و به نکات اخلاقی آن در کتاب جامع السعادت اشاره کرده است.
- مرجع بزرگ تشیع، حضرت امام خمینی (ره) در کتاب اسرار الصلوة و آداب الصلوة خود، به نکات عبادی آن اشاره نموده است.
- مرحوم جاج میرزا جواد آقای ملکی تبریزی (ره) در کتاب اسرار الصلوة خود احادیثی را مصباح الشریعة بیان فرموده است.
- علامه بزرگوار محمد باقر مجلسی (ره) قریب به اتفاق مطالب مصباح الشریعه را در کتاب بحار الانوار، نقل فرموده است.
- محقق معاصر و بزرگوار، محمدی ری شهری، در کتاب میزان الحکمه به بعضی احادیث مصباح الشریعة اشاره نموده و از آن مطالبی نقل می کند.
بنابر این، کتاب حاضر مورد اعتماد اکثر بزرگان تشیع است و به طور مسلم مطالب آن از مرکز وحی الهام گرفته و مضامین عالی و پر ارج آن می تواند راهنمای ره جویان باشد.
تا به حال بر این کتاب ارزشمند چندین ترجمه و شرح نوشته شده است که شرح فارسی عبد الرزاق گیلانی، و شرح جامع (دوازده جلدی) شیخ حسین انصاری از آن جمله است. اما با توجه به نیاز جامعه، خصوصاً نسل جوان و برای آشنایی این قشر با معارف الهی، بر آن شدم تا این مجموعه را با ترجمه روان و مختصر، با کمک و همیاری برادر ارجمند، حجة الاسلام سید حسین اسلامی، تقدیم علاقه مندان کنم.
این کتاب مشتمل بر یکصد باب در مباحث عرفانی، عبادی، اخلاقی، اجتماعی، بهداشتی، و... است که عمل به دستورات آن می تواند انسان را در تمامی مراحل زندگی راهنما باشد.
به این امید که این مجموعه مورد قبول حضرت حق - جل جلاله - و امام صادق (ع) واقع شود.
عباس عزیزی اراکی
حوزه قم.
شعبان المعظم 1419.
آذر ماه 1377.
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الباب الاول:

فی البیان

قال الصادق - علیه السلام -:
نجوی العارفین تدور علی ثلاثة اصول: الخوف، والرجاء، والحب.
فالخوف.
فالخوف فرع العلم، والرجاء فرع الیقین، والحب فرع المعرفة.
فدلیل الخوف الهرب، و دلیل الرجاء الطلب، و دلیل الحب ایثار المحبوب علی ما سواه.
فاذا تحقق العلم فی الصدر خاف، و اذا صح الخوف هرب، و اذا هرب نجا، و اذا اشرق نور الیقین فی القب شاهد الفضل، و اذا تمکن منه رجا، و اذا وجد حلاوة الرجاء طلب، و اذا وفق للطلب وجد.
و اذا تجلی ضیاء المعرفة فی الفواد هاج ریح المحبة، و اذا هاج ریح المحبة استأنس فی ظلال المحبوب و آثر المحبوب علی ما سواه، و با شر اوامره و اجتنب نواهیه (و اختارهما علی کل شی ء غیرهما). و اذا استقام علی بساط الانس بالمحبوب مع اداء اوامره و اجتناب نواهیه وصل الی روح المناجاة (والقرب).
و مثال هذه الاصول الثلاثة: کالحرم والمسجد والکعبة. فمن دخل الحرم امن من الخلق، و من دخل المسجد امنت جوارحه ان یستعملها فی المعصیة، و من دخل الکعبة امن قلبه من ان یشغله بغیر ذکر اللّه تعالی.