تاریخ مشروطه

نویسنده : موسی نجفی

مقدمه چاپ سوم

بسم اللّه الرحمن الرحیم
الحمدللّه رب العالمین و صل اللّه علی محمد و آله
با عنایت و لطف الهی سومین چاپ از این اثر در اختیار اهل دانش قرار می گیرد. بنا به دلایلی که تسریع در طبع سوم اثر حاضر را نیز موجب شده است، از هر گونه تغییر و توضیحی در متن خودداری گردید. از طبع نخست و دوم اثر، چنین دریافته شد که اغلب خوانندگان کتاب را پژوهندگان جوان - بخصوص دانشجویان و طلاب در دانشگاهها و حوزه ها و نیز جوانان پرشور و علاقه مند به سرنوشت انقلاب اسلامی تشکیل می دهند. پژوهشگران شعب علوم انسانی بویژه دو شاخه علوم اجتماعی، یعنی علوم سیاسی و تاریخ نیز حساسیت در خور توجهی نسبت به موضوعات مطروحه در دو بعد اندیشه سیاسی و تاریخ تحولات ابراز داشتند.
از مجموع نظریات و پیشنهادات می توان استنباط نمود که جامعه ایرانی در تطبیق دو حوزه اندیشه دینی و سکولاریسم، خواهان تداوم این گونه مباحث است و هر تحقیقی را در این حوزه و حوزه های مشابه آن، با دقت و تعمق خاصی دنبال می نماید؛ و این موضوع، به خودی خود، وظیفه کسانی را که می خواهند در این مسیر گام نهند و اندیشه کنند، سنگین تر و حساستر می نماید.
والسلام
موسی نجفی
مهر 1377

مقدمه چاپ دوم

بسم اللّه الرحمن الرحیم
درود و سلام و ثنا به خاتم رسل محمد مصطفی (ص) و عترته الطیبن الطاهرین المعصومین، و حمد و سپاس ایزد پاک را که توفیق را رفیق را همان فرمود تا طبع دوم اثر در زمانی انجام پذیرد که جامعه اسلامی ایران در آستانه ورود به سومین دهه حیات طیبه خود قرار دارد و بیش از پیش به ضرورت ریشه یابی و فهم دقیق مباحث مطروحه نیازمند است.
بی شک مسئله سکولاریسم و سکولاراسیون از جمله مهمترین مسائلی است که گاه شکلی پر راز و رمز و گاه به صورتی آشکارا به مقابله با اندیشه الهی ناب شیعی برخاسته است؛ اگر چه این تقابل سکولاریسم با دین و دین باوری و دین مداری در سده اخیر و بخصوص دو دهه گذشته همواره وجود داشته است ولی به نظر می رسد نه تنها در آینده نزدیک نحوه این مقابله و تعارض گسترده تر و شدیدتر می شود، بلکه به دلیل قرائن و دورنمای قابل ادراک از جریان التقاط فرهنگی، با مخدوش شدن برخی مرزها و حدود، ابهامهایی را نیز در ظهور افق حقیقت در پی خواهد داشت.
به هر تقدیر، اهمیت دقت و تأمل در تاریخ تحول و تفکر، در این فضای ابهام آلود، می تواند روشناییهایی را ایجاد نماید و مبین ملاکها و ترازهایی باشد که به طور شفاف افق این ضدین را در عصر حاضر و دهه آتی بهتر نشان دهد.
اثر حاضر نمی تواند مدعی باشد که توانسته است به ترسیم همه مسائل و حدود آنچه که در این زمینه نیاز است نائل آید؛ ولی آغاز کردن و ایجاد زمینه های نو در این باره، مقوله ای است که شاید خیلی را فایده نباشد و محتملاً می تواند روزنه هایی، هر چند کوچک، برای شناخت حقیقت ایجاد نماید.
موسی نجفی
ربیع الاول 1418، تابستان 1377

مقدمه چاپ اول

بسم اللّه الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و صلّ اللّه علی محمّد و آله و الطیّبین الطّاهرین المعصومین
اهمیت شناخت تاریخ اندیشه و تحولات آن در تاریخ اجتماعی و سیاسی، بر اهل تحقیق پوشیده نیست؛ خاصه اگر آن اندیشه تاریخی توانسته باشد حضور و وجود خود را در طول دهه های متمادی در متن و ماهیت روند حرکت جامعه در سطح یکی از علل فاعلی جلوه گر کرده باشد. بررسی نگرش ایرانیان به مجموعه ارزشها، فرهنگ، آداب و جلوه های غرب و بطور کلی تمدن مغرب زمین، از جمله مسائل و موضوعاتی است که در طول یکصد سال گذشته اذهان بسیاری را به خود مشغول داشته است. با توجه به مطالب گفته شده، این تحقیق در مجموع پیرامون چند محور به بحث می پردازد:
1. ضرورت غرب شناسی و زمینه های ورود آن به ایران
هر چند که در طول حیات فکری و سیاسی ملت ایران، گاه شناخت غرب در حد سطح متوقف و گاه تا عمق و ماهیت شناخت مسئله در نوسان بوده و از این لحاظ مناقشات و مناظرات فراوانی را تا به امروز در وحدت ملی و منش اجتماعی ایران به دنبال داشته است، ولی در کنار مسئله شناخت و ضرورت وجوب غرب شناسی، موضوع و محور مهم دیگری نیز مطرح می شود و آن میزان تأثیر، شأن نزول و جایگاه فرهنگی و ارزشی مجموعه تفکر و تمدن مغرب زمین در زوایای زندگی ایرانیان است. با توجه به چارچوب موضوع گفته شده و اهمیت آن، می توان زمینه ها و سرچشمه های این مهم را در حول و حوش سالهای قبل و بعد از مشروطیت ارزیابی و وارسی کرد.
2. شرایط تاریخی ایران و توجه به غرب
هر چند توجه به زاویه ها، و نحوه ورود و حاملین اولیه اندیشه های مغرب زمین موضوعی بسیار مهم است، بررسی ارزشها، اصول، آرمانها و احیاناً نقاط ضعف و خلأهای جامعه آن روز ایران نیز امری است که در کنار این مبحث باید در نظر گرفته شود. از این نکته نیز نباید غافل بود که ورود و رسوخ عقاید و افکار غرب و خیره شدن چشمها و حیران شدن عقلها و توجه کردن به اندیشه های دیگران از زمانی شروع شده که رشته استقلال و پیوستگی و قوم جامعه ایران در اثر حوادث و تحولاتی تلخ دچار وقفه و ضربه شدید شده بود. اگر چه این ضربات و تلخیها به اندازه ای نبود که حیات و قوام جامعه را از هم بگسلد و رشته وحدت ما را به یک باره قطع کند، در هر حال ورود جدی غرب به ایران با یکی از بدترین دورانهای تاریخی ایران مصادف شد. از این روست که حوادث تلخ و دردآور بعد از فاجعه ترکمنچای و سپس ضعف و فتور سستی دستگاه حکومتی قاجاریه و نفوذ و رقابت دول غربی و موازنه مثبت قدرتهای خارجی و استعماری از جمله مهمترین عوامل منفی زمینه های تحقیر و یأس و احساس ضعف در بخشی از جامعه محسوب می شود. گرچه از طرفی برخی از تحصیلکردگان یا جمعی از مردم خواهان پیشرفت و تجدد با این زمینه و شرایط تاریخی با غرب روبرو شده اند و افراطی است که در میزان ضعف و ارزیابی از داخل و دردهای اجتماعی انجام پذیرفته و بالطبع با توجه به درک نادرست و غیر دقیق صورت مسئله، جواب نیز متناسب با واقعیات داده نمی شده است.
3. نگرش به غرب از تقلید تا نقد
در این قسمت از تاریخ فکری سده اخیر ایران نیز بحثها و پیچیدگیهای بسیار زیادی وجود دارد. بویژه آنکه در بطن و متن این تاریخ می توان از اندیشه ها و گرایشهایی سراغ گرفت که دردها و کاستیها و زمینه های اجتماعی و فکری را بهتر و واقع بینانه تر و هوشیارتر بررسی کرده و بعد از مسئله شناسی دقیق به درمان شناسی روی آورده است. متون و اسناد تاریخی قرن اخیر ایران، حکایتها و فرازهای درخور توجهی را از این اشخاص و افکار با ارزش و اصیل برای ما گزارش می کنند؛ و زمانی که این افکار و زمینه ها در تقابل با دیگر حوزه ها و افکار قرار می گیرند، روشناییهای در خور توجهی را برای حیات امروز به ارمغان می آورند.
در هر حال، عصر مشروطیت و بررسی تقابل و یا ارتباطات جریان و گرایش اندیشه مذهبی و تفکر سکولار عناصری را در خود پرورانده که بی اغراق برای دوران معاصر مهم تازه، و رهگشاست. محاوره ای که امروز باید با تاریخ فکری گذشته بهتر خواهد بود، بلکه لزوم وجوب آن برای فهم حال و آینده، بطور مؤثر احساس می شود.
4. تأثیر مواجهه تفکر دینی با سکولاریسم در حوزه معرفت سیاسی
در مورد تأثیر اندیشه های غربی در شئون مختلف حیات ایرانیان بحث زیاد است. این تأثیر بویژه بعد از دوران مشروطه، بطور جدی در متن مسائل مهم جامعه مطرح بوده است؛ اما در کنار این مسئله و معضل اساسی، دو موضوع بر اهمیت و پیچیدگی مبحث می افزاید: یکی تلازم و یا تقابل اندیشه مذهبی با این تفکرات و دیگر تأثیر این کنش و واکنش در حوزه معرفت سیاسی.
اگر از زاویه دیگری به این موضوع بنگریم، باید بگوییم که با توجه به فرهنگ سیاسی شیعه و رسوخ عمیق و گسترده آن در اذهان آحاد ملت ایران و نیز اجتماعی و سیاسی بودن بسیاری از احکام و مسائل در مذهب شیعه، بخوبی می توان به حجم وسیع و ابعاد گسترده این تأثیر در حوزه اندیشه سیاسی پی برد. در این راستا، بحث بر روی محورها، ارزشها، آرمانها، اصول و ریشه های سیاست اندیشی تفکرات مذهبی و سکولار صورتی به مسئله می دهد که انسان هر اندازه در پاسخ توفیق حاصل کند، به همان میزان در روشن کردن معضل ترین، پیچیده ترین و تاریک ترین قسمتهای تاریخ تحولات فکری و سیاسی ایران توفیق حاصل کرده است.
5. تأثیر تفکرات تاریخی در حیات فکری - سیاسی عصر حاضر
مسائل مختلف گفته شده و محورهای مورد اشاره هر چند از نظر شناخت تاریخی مهم و اساسی باشد، بازتاب آن در سایر حوزه های فکری سنوات اخیر و جوانب مادی و معنوی حیات امروز ما نیز بشدت تأثیر گذار بوده است.
ریشه بسیاری از مناقشات، مطالعات و محاوره های امروز ما در حوزه های مختلف حیات اجتماعی، در پیوند علت و معلولی با گذشته است بنظر می رسد سرچشمه بسیاری از این مسائل را بتوان در دهه های قبل و بعد از مشروطه پیدا کرد. هر چند تمرکز اصلی مباحث این کتاب بیشتر کلیاتی از عصر مشروطیت است ولی این توجه نه به دلیل بررسی تاریخی و فکری دوران مشروطه، بلکه به خاطر تأثیری است که در دهه های بعدی در حوزه معرفت سیاسی و غرب شناسی داشته است. از این زاویه چارچوب زمانی مورد بحث از یکی، دو دهه قبل از مشروطه آغاز و به چند دهه بعد از مشروطه ختم می شود. عصر مشروطه در این سیر تاریخی - فکری بعنوان حلقه واسط و جهشی بزرگ عمل می نماید.
گرچه توفیق کامل حاصل کردن در این مسیر که هم از لحاظ تاریخی مستلزم کاوش بسیار است و هم از نظر فکری تعمق و تتبع زیادی را می طلبد، کاری دشوار و سنگین است، پیمودن و قرار گرفتن در جهت این مسیر، امری ضروری و واجب می نماید؛ مسیری که در آن، با برداشتن هر گام به جلو، بخشی از تاریکیها و پیچیدگیهای مباحث مناقشه زا و بحث انگیز امروز کاسته شده و به همان میزان به روشنایی ذهنی و فکری افزوده ما می شود.
رمضان المبارک 1417، بهمن ماه 1375
موسی نجفی