فهرست کتاب


گفتار امیرالمؤمنین علی (ع) جلد دوّم همراه با ترجمه فارسی هدایة العلم و غررالحکم

سید حسین شیخ الاسلامی

فقهاء

1- دانا تمام دانا کسی است که مردم را از رحمت خدا نومید نکرده، و از راحت خدا ناامید نسازد.
2- آفت فقهاء (چه دانای به احکام شرع از روی اجتهاد و چه مطلق دانا) نگاه نداشتن خود است از لغزشها.
3- هرگاه بلند مرتبه فقیه گردد فروتنی کند.
4- هرگاه پست مرتبه فقیه گردد سرکشی نماید (و یا به برکت علم و دانائی بلند مرتبه گردد).
5- هرگاه فقیه و دانا می گردی در دین خدا دانا شو.

اندیشه و فکر

1- اندیشه کن تا بینا گردی.
2- ریشه عقل فکر کردن، و میوه آن سلامتی (از آفات دنیویه و اخرویّه) است.
3- ریشه سلامتی از لغزشها فکر کردن قبل از کار، و تأمل نمودن پیش از سخن است.
4- براستی کسی که با دیده دل نظر کرده، با بینش بکار پردازد، اولین کارش این است که در عملش نگاه می کند که آیا بسود اوست یا زیانش می باشد؟
5- اندیشه هدایت بخش، و راستی وسیله نجات است.
6- فکر و اندیشه کردن عبادت است.
7- اندیشه سبب راه یافتن به حق، و غفلت نیافتن آنست.
8- اندیشه و تأمل عقل را نورانی سازد.
9- چاره کار فائده فکر است.
10- فکر بسوی (امر درست و صواب یا) راه راست و درست رهبری می کند.
11- اندیشه و تفکر تفرجگاه و دور نمای پرهیزکاران است.
12- فکر مفید حکمت است.
13- فکر آئینه ایسست صاف (پس باید در نظر گرفت که از آن چگونه باید استفاده کرد).
14- فکر جلاء خردهاست.
15- اندیشه در نعمت های خدا خوب عبادتی است (زیرا وسیله معرفت و دوستی خدا خواهد گردید).
16- فکر در غیر حکمت (نوعی از جنون یا) خواهش پوچی است (حکمت در روایات به طاعت خدا و معرفت امام، و در روایت دیگر به معرفت امام و دوری از معاصی کبیره، و در حدیثی به معرفت فقه در دین، و به طور خلاصه به علم صحیح و درست تعریف شده است).
17- در کار خیر اندیشه کردن (آدمی را) از هلاکت ها می رهاند.
18- اندیشه و فکر در عواقب کارها (آدمی را) از هلاکت ها می رهاند.
19- هرگاه فکر و اندیشه را در تمام کارهایت مقدم داری پایان تو در هر کاری نیکو خواهد گردید.
20- بوسیله فکر و اندیشه رأی و روش بصلاح گرایش پیدا کند.
21- به تکرار فکر و اندیشه شک بریده می شود.
22- بسبب فکر تاریکی های منجلی و گشوده می شود.
23- بسبب مکرّر اندیشه کردن عاقبت کارها سلامت خواهد ماند.
24- در عاقبت ها فکر و نظر کردن ایمنی از هلاکت ها حاصل می شود.
25- تمیز دادن باقی را (که آخرت باشد) از فانی (که دنیاست) از بلندترین نظر و فکر بحساب آید.
26- قبل از آنکه عزم نمائی اندیشه نما، و پیش از آنکه اقدام کنی مشورت کن، و قبل از آنکه داخل شوی تدبّر نما (امکان دارد نظر مبارک حضرت این باشد که نخست انسان باید در هر کاری اول فکر آن کند، و سپس مشورت، آنگاه دوباره اندیشه و تأمل در طریق رسیدن به آن، بلکه در نتیجه مشورت که آیا خوب رأی دادند یا نه؟).
27- فکر اندیشه نمودنت تو را بینائی بخشیده، و عبرت گرفتن را نصیب تو خواهد نمود.
28- ثمره و میوه فکر (و در هر کاری اندیشه نمودن) سلامتی است (از هر مفسده ای).
29- فکر و حذر و احتیاط دائمی آدمی را از لغزش ایمن گردانده، و از تغییرهای نعمت رستگاری می دهد.
30- خداوند مردی را رحمت کند که اندیشه نماید سپس پند گیرد، (یعنی بعد از فکر در خوبی و بدی، و اطاعت و سرکشی، و همچنین بعد از اندیشه در حالات گذشتگان عبرت گیرد) و بعد از عبرت بینا گردد (و بداند که هر عقیده و عملی در قیامت نتیجه بخش خواهد شد بلکه در دنیا نیز چنین است).
31- سر منشأ هر بینائی فکرت و تأمل است.
32- پیش از عمل اندیشه کن از لغزش رستگار شوی.
33- قبل از انجام کار اندیشه و تأمل نما، تا به آنچه انجام می دهی عیب کرده و سرزنش نشوی.
34- اندیشه کردن درنگ کنند افزونتر از ناگاه کردن شتابگر است (زیرا تأمّل و تأنی عمل را نیکو نماید).
35- فکر بسیار عاقبت ها را ستوده کرده و فساد کارها را تلافی و تدارک می نماید.
36- طولانی فکر نمودن عاقبت های تدبیر را بصلاح می آورد.
37- فکر طولانی عدل رأی کسی است که با او مشورت می شود.
38- بر تو باد اندیشه کردن زیرا که آن راه یافتن از گمراهی، و بصلاح آورنده اعمال است.
39- فکر خردمند هدایت است.
40- فکر جاهل (نادان یا کم عقل) گمراهی است.
41- فکر ساعتی کوتاه (یک لحظه) بهتر از عبادت طولانی است.
42- فکر تو تو را بسوی راه راست و درست رهبری کرده، و تو را بر اصلاح روز بازگشت (آخرت) میراند.
43- فکر (آدمی یا) مرد آئینه ایست که نیکوئی عملش را از زشتی آن ارائه می دهد.
44- زیادتی فکر و فهمیدن سودمند از زیادتی تکرار و درس خواندن است.
45- فکر و اندیشه ات در فرمانبرداری از خدا تو را بعمل به آن می خواند.
46- فکر تو در نافرمانی و گناه تو را بر افتادن در آن می کشاند (یعنی باید آدمی پیوسته فکر و اندیشه اش را در اطاعت خدا بکار اندازد نه در معصیت).
47- (حضرت بعد از جملاتی می فرماید): پس آی مردم اندیشه نمائید و درست بنگرید و عبرت گرفته و پند گیرید و از برای آخرت توشه برگیرید تا نیکبخت شوید.
48- اندازه بگیر سپس ببر (همچون خیاط قابل) و فکر نما آنگاه سخن گو، و آشکار کن (و معرفت احکام شرعیه حاصل نما) بعد از آن عمل کن.
49- چگونه فکر کسی که همیشه سیر است صاف خواهد بود؟!
50- برای فکر و اندیشه کفایت می کند به راه راست رفتن.
51- چنین نیست کسی که تیری اندازد به هدف خورد (یعنی گاهی نظر و فکر در خصوص روزگار و یا غیر آن خطا می رود پوشیده نماند که این یک فراز از فرازهای وصیت آن بزرگوار است به امام مجتبی - علیه السلام - نهج البلاغه / 31).
52- کسی که (درباره مبدأ و معاد و قضایا حوادث) تأمل کند عبرت گیرد.
53- هر که فکرش طولانی شود بینش او نیکو گردد.
54- هر که تفکر و تدبر او بسیار باشد عاقبت او نیکو گردد.
55- هر که اندیشه و تأمل او طولانی باشد بینائی او نیکو شود.
56- هر که فکرش را بکار برد جوابش درست خواهد بود.
57- هر که پیش از کار کردن فکر نماید (کارهای درست او بسیار باشد).
58- هر که تفکر و اندیشه اش ضعیف باشد فریب خوردنش قوی است.
59- هر که در ذات خدا اندیشه نماید زندیق گردد (یعنی منکر وجود خدا شود زیرا ظرفیت مغز و فکر بشر کوچکتر از آنست که به کنه ذات خدا رسد).
60- هر که در عاقبت ها اندیشه نماید از هلاکت ها ایمن گردد.
61- هر که فکرش در گناهان بسیار باشد گناهان او را بسوی خود خوانند.
62- هر که فکر او در لذّتها بسیار باشد لذت ها بر او غالب شوند.
63- هر که اندیشه نماید نسبت به عاقبتها بینا گردد.
64- هر که چشم فکر و تأمل خود را بیدار دارد (یا در شبها و یا بیداری معنوی) بنهایت همت خود رسیده است.
65- هر که درباره عظمت و بزرگی خدا اندیشه نماید ساکت شود (و یا متحیر گردد).
67- خوار نگردد کسی که نیکو فکر کند (چون تمام بدبختی ها بر اثر فکر نکردن در امور است).
68- هیچ عبادتی مانند فکر کردن (در حقائق و معارف الهیه) نیست.
69- هیچ به راه درست رسیدنی مانند فکر نیست.
70- فکری نیست برای کسی که برای او عبرتی نیست.
71- در عاقبت هر کاری اندیشه نمودن (آدمی را) از ناخوشی حادثه ها ایمن می سازد.
72- اندیشه یکی از دو هدایت است (یکی راهنمائی هدایت گران و دیگر خود فکر و تفکر).
73- اندیشه نمودن در ملکوت آسمانها و زمین عبادت مخلصان است.
74- اندیشه نمودن در کار قبل از بجا آوردن آن، از لغزش ایمن می سازد.
75- اندیشه موجب گرفتن پند گشته، و از لغزش ایمن ساخته و پشت گرمی را ثمر بخش است.
76- اندیشه نما تا (هوشمند شوی یا تا) فائق آئی.
77- فکر و اندیشه (آدمی) را به راه راست هدایت می کند.

رستگاری

1- رستگار نخواهد گردید کسی که خوشحال کند او را چیزی که او را زیان رساند.
2- پیروزمند کسی است که با بال و پری پرواز کند (یعنی اعوان و انصاری داشته باشد) یا مطیع و منقاد گردد، پس آسایش یابد.