فهرست کتاب


گفتار امیرالمؤمنین علی (ع) جلد دوّم همراه با ترجمه فارسی هدایة العلم و غررالحکم

سید حسین شیخ الاسلامی

پایان کار

1- برای هر کاری عاقبتی است شیرین یا تلخ (پس باید لحاظ عاقبت را کرد).
2- هر که انتظار عاقبت ها را کشد (و ملاحظه عواقب را نماید) سالم ماند.
3- هر که در عاقبت ها بیندیشد سالم ماند.
4- هر که در عاقبت ها نظر کند از مصیبت ها سالم ماند.
5- هر که مراقب عاقبت ها بود (و در آنها تأمل نماید) از مهالک ایمن باشد.
6- هر که انتظار عاقبت کشد (و نیکوئی آن را خواهد) صبر نماید.
7- هر که مراقب عاقبت ها باشد از مصیبت ها سالم ماند.
8- هرگاه به انجام کاری اراده و همت نمودی پس از عاقبت های بد آن دوری کن.
9- عاقبت ها را نگهبانی و مراقبت نما (یعنی در هر کاری ملاحظه عاقبت آن کن تا از مهالک رستگاری یابی).
10- در عاقبت ها شفا دهنده و یا آسایش دهنده باشد (ممکن است این جمله را حضرت در مقام تسلی بیماران فرموده باشد که امور به دست خداست، یا شفا دهد، و یا به وسیله مرگ راحتی بخشد).
11- ملاک عاقبت ها چیزیست که از خوشنودی خدا نمایان گردد (اگر در آن خوشنودی خدا دیده شود خوب خواهد بود).

عاق

1- از جمله عقوق (و آزار پدر و مادر) ضایع کردن حقوق (مانند تعظیم و تکریم و اطاعت) خواهد بود.

خرد

1- خرد شرفی است گرامی که کهنه نمی شود.
2- خرد خصلتی است که به سبب علم و تجربه ها زیاد می شود.
3- خرد و دانائی، در یک رسن همراهند، از یکدیگر جدا نمی شوند و تباین ندارند.
4- خرد بی نیازترین توانگری و نهایت برتری در آخرت و دنیاست.
5- خرد نیکوترین زینت، و علم بلندترین مزیت است.
6- خرد بیخ دانش، و داعی فهم و دریافت است.
7- خرد نفع و سود است، و دانش بلندی، و شکیبائی دفع نمودن است سختی و مصائب را (یا سبب دفع مصائب گردد).
8- خرد دوست مؤمن، و دانش وزیر او، و شکیبائی سر لشکر او، و عمل کارگزار اوست (و این روشن است که دوست صلاح دوست را خواهد و او را بسوی آن رهبری کند، و علم هم گرانی و سنگینی او را به دوش کشد، و صبر هم که فرمانده باشد لشکر با پیروزی روبرو خواهد گردید، و عمل هم گردان یا برای تربیت و تأدیب او نصب شده است).
9- خرد سردار لشکر پروردگار است، و خواهش رهبر لشکر شیطان، و نفس کشیده شونده میان آن دو، پس هر یک از آنها که غالب شود نفس در جای آن خواهد بود.
10- خرد و خواهش دو ضدّند، تأیید کننده عقل علم است، و آرایش دهنده شهوت هوا و هوس خواهد بود، و نفس محل نزاع میان آن دوست، پس هر کدام که غلبه نماید نفس در طرف آن قرار خواهد گرفت.
11- داشتن عقل به این است که میانه روی نموده پس اسراف ننمائی، و وعده کنی پس خلف ننمائی، و چون به خشم آمدی بردباری پیشه کنی.
12- عقل آنست آنچه را که می دانی بگوئی، و به آنچه که می گویی عمل نمائی.
13- خرد (یا علم) هدایت کرده، و به فلاح می رساند، و نادانی گمراه کرده و به هلاکت می اندازد.
14- عقل دوستی است ستایش شده.
15- راه راست را از عقل طلب نموده، و با خواهش مخالف کن تا پیروزمند شوی.
16- عقل خود را بند نما (یعنی مگذار بسبب غلبه هوا و هوس فاسد گردد، و یا آن را دانا گردان)، و کار خود را مالک شو، و با نفست پیکار نما، و کوشش خود را در عمل برای آخرت بکار بر.
17- کجایند عقلهائی که چراغهای هدایت را افروخته اند؟ (و یا همراه چراغهای هدایتند).
18- افزونترین عقل راه یافتن یا رسیدن به حق است.
19- برترین نعمتها عقل است.
20- اول عقل دوستی کردن است (چون با دوستی انسان می تواند به بسیاری از هدفهای خود برسد).
21- افزونترین عقل ادب است (به این معنی که رعایت آداب شرع و سنن و آداب مستحسن میان مردم را بنماید).
22- افزونترین عقل دوری گزیدن از بازی است.
23- افزونترین عقل شناسائی آدمی است نفس خود را، پس کسی که نفس خود را شناخت دانا شد، و هر که نشناخت آن را گمراه گردید.
24- افزونترین عقل عبرت و پند گرفتن، و افزونترین دور اندیشی پشت قوی کردن (به وسیله فرد یا جمعیت یا اتخاذ طریق احتیاط)، و بزرگترین کم عقلی و حماقت فریب خوردن است.
25- افزونترین حظ و نصیب مرد عقل اوست، اگر خوار شود عقل او را عزیز دارد، و اگر ساقط شود و در مهلکه افتد عقل او را بر دارد و بلند گرداند، و اگر گمراه شود او را ارشاد کرده، و اگر سخن گوید عقل او را راست دارد نگذارد خطائی کند.
26- براستی که خدای سبحان دوست دارد عقلی را که غلط و خطائی نداشته، و عمل طبق شریعت مقدسه را.
27- براستی کسی که خداوند عقلی استوار، و کرداری مستقیم روزی او فرموده، پس در حقیقت در نزد او نعمت را آشکار ساخته، و بر او منّت را (و نعمتی که گنجایش آن را دارد که به آن منت بگذارند) بزرگ گردانیده است.
28- زیرکی و خرد زینت است، و حماقت عیب و ننگ است.
29- عقل و زیرکی نزدیکی و قرابت، و حمق و کم عقلی غربت خواهد بود.
30- خرد شفاء، و کم عقلی بدبختی است.
31- خردها موهبتی بوده، و ادبها به دنبال رفتن و کسب حاصل می شود.
32- خرد باعث برتری و افزونی رتبه انسان است.
33- خرد (رسولی است از جانب حق، و یا) رسول (مطلب) حق است.
34- خرد دوستی است بریده شده (که اکثر مردم خود را از آن بریده اند و با آن رابطه ندارند).
35- خرد مصلح هر کاریست.
36- خرد و دریافت صحیح فریب نمی خورد.
37- خرد و شعور خواننده و داعی فهم و ادراک است.
38- خرد محکم ترین زیربناء است.
39- عقل افزون ترین امید داشته شده است (یعنی انسان باید امیدش به خردش باشد که با رجوع به آن کاری را انجام دهد).
40- خرد فکر و روش را نیکو می گرداند.
41- خرد چشمه خیر و نیکی است.
42- خرد (و عاقلی) نگهداشتن تجربه و آزمایش هاست.
43- خرد نیکوترین زینت است.
44- خرد موجب دوری از معاصی می شود.
45- خرد مرکب علم است.
46- خرد شمشیری است برنده.
47- خرد شریفترین برتریست.
48- خرد جامه جدیدی است که کهنه نمی شود، (یعنی همیشه تازه و وسیله پوشش عیوب است).
49- عقل (آدمی را) از بدی پاکیزه کننده، و به نیکوئی فرمان دهنده است.
50- عقل هر کجا باشد الفت دهنده، انس گرفته شده است.
51- عقل درختی است که میوه آن سخاوت و حیاء است.
52- عقل زینتی است برای کسی که روزی داده شده است، (یعنی خداوند به او عقل داده باشد).
53- عقل در غربت نزدیکی است، (یعنی خردمند گویا در شهر دور غریب نیست چون می داند چگونه سلوک نماید).
54- عقل بالا رونده است به اعلی درجات (بهشت یا به اعلی مراتب شرافت و یا به آسمان هفتم، کنایه از این است که خردمند دارای ترقی کامل است).
55- براستی که من هرگاه در مردی خوئی از خصلتهای خوب را محکم یافتم او را به جهت آن یک خصلت برداشته (و او را می پذیرم و مشمول عنایات خود نموده) و او را برای نداشتن غیر از آن خصلت (از خوی های پسندیده) بخشیده، ولی او را به جهت نیافتن عقل و نداشتن دین نخواهم بخشید، زیرا جدائی از دین مفارقت از ایمنی بوده و زندگانی با ترس خوش آیند نیست، و نبود خرد نبودن حیات است (و زمانی که حیات متصور نبود پس چنان افرادی مرده هستند) و با مردگان معاشرت نشاید.
56- براستی که تو به عقل خود سنجیده می شوی (هر اندازه تعقل آدمی زیادتر گردد ارزش و بهاء او بیشتر خواهد بود) پس آن را با علم زیاد گردان.
57- جز این نیست که خرد دوری گزیدن از گناه، و نظر کردن در عاقبت ها، فرار گرفتن به سبب دوراندیشی خواهد بود.
58- آفت عقل خود بینی است (چون خود بین عقل خود را بالاتر از دیگران داند به همین جهت عجب به خردش آفت رساند).
59- هرگاه عقل تمام گردید سخن گفتن کوتاه و کم خواهد شد.
60- هرگاه عقل کامل گردید خواهش ناقص خواهد شد (چون عقل آدمی را به سوی منافع و مصالح سوق خواهد داد).
61- به وسیله عقل (و به کار بردن آن) ته حکمت (و مسائل دقیقه علوم حقه و دانائی صحیح رفتار و کردار) استخراج می شود.
62- به وسیله عقل به کارهای خیر (و ثواب و پاداش آنها) رسیده می شود.
63- به سبب عقل صلاح حال خلق حاصل خواهد شد.
64- به وسیله وفور عقل بردباری زیاد خواهد گردید.
65- به واسطه عقلها (آدمی) به عوج (کارها و یا) علمها خواهد رسید (پس آدمی باید عقل خود را بکار برد و از کاهلی دوری نماید).
66- به سبب ترک آنچه بکار تو نیاید و برای تو مفید نباشد عقلت تمام خواهد بود (یعنی دلیل تمامی عقل می شود).
67- به عقل و خردمندی است کمال نفس.
68- به وسیله عقل است صلاح هر امری.
69- تمامی عقل (و یا تمامی عمل) کامل کردن آنست (به وسیله علم و فکر و تدبیر و یا خالص گردانیدن آن و چیزی از آن جا نگذاشتن).
70- تزکیه مرد عقل اوست (یعنی پاکیزگی تنها با لباس نظیف نبوده اگر عقلش را بکار برد او پاکیزه است).
71- میوه خرد استقامت (و راست ایستادن بر حق) است (در هر بابی).
72- میوه عقل لازم بودن حق و از آن جدا نشدن است.
73- میوه عقل همنشینی با نیکان است (در دنیا و آخرت).
74- میوه عقل عمل کردن است برای رستگاری.
75- میوه عقل مدارا کردن با مردم است.
76- میوه عقل (راستی در هر باب یا) راست گوئی است.
77- ثمره عقل دشمنی دنیا و کوبیدن خواهش و غلبه بر آن است.
78- سه چیز است که به وسیله آنها عقلهای مردان آزمایش می شود: آنها مال و ثروت، ولایت و حکومت، مصیبت، (چون وقتی انسان به هر سه و یا به یکی از اینها مبتلا گردید غالباً عوض خواهد شد خود را گم می کند).
79- سه چیز است که بر عقلهای ارباب آنها دلالت و راهنمائی می کنند: فرستاده (مأمور و واسطه)، و کتاب (نوشته و نامه)، و هدیه (کادو) (که از این سه آدمی می تواند به عقل کامل و یا ناقص ارباب آن پی ببرد، زیرا هر اندازه پیغام آور، و نامه، و هدیه در سطح بالا باشد عقل صاحب آن در مرتبه بالا قرار دارد، و چون در سطح پائین باشد عقل او در رتبه پائین قرار خواهد گرفت).
80- نیکوئی عقل زیبائی ظاهرها و باطن هاست.
81- نیکوئی عقل افزون ترین پیشرو است.
82- حد و حقیقت خرد نظر کردن (و اندیشیدن در سرانجام کارهای دنیوی و اخروی) و خوشنودی به آنچه تقدیر الهی بر آن جاریست.
83- بر هر عقل علیل و یا غل شده به هوا و هوس حرام است که به حکمت (علم راست و درست) منتفع گردد (چون اسیر بند هوس خواهد بود).
84- حد و میزان عقل جدا شدن از دنیا و پیوستن به آخرت است.
85- نگهداشتن عقل به مخالف خواهش و روگردانیدن از دنیاست.
86- بهترین موهبت ها (از جانب خدای تعالی) عقل است.
87- دلیل و نشانه عقل (آدمی) گفتار اوست (یعنی از سخن مرد اندازه عقل او ظاهر می شود).
88- رفتن عقل بین هوا (یعنی خواهش چیزی که حاصل نباشد) و شهوت است.
89- عقل خود را به ادب افروخته کن چنانکه آتش به وسیله هیزم افروخته می شود.
90- سنگینی و وقار عقل در خوشنودی و اندازه آزمایش می شود (هر اندازه عقل آدمی زیادتر باشد در شادی و اندوه کمتر از جا بر آید).
91- زیادتی عقل رستگاری بخشد.
92- شش چیز است که عقلهای مردان به آنها آزمایش می شود: همراهی، و حکومت، و معزولی، و بی نیازی، و درویشی.
93- شش چیز است که عقل های مردم به آنها آزمایش می شود: بردباری در وقت غصب، و شکیبائی در نزد ترس (از بلاها و مصائب) و میانه روی در نزد خواهش، (که در طلب آن افراط و تفریط نکند) و تقوای الهی در هر حال، و نیکوئی مدارا سازش، و کمی جدال و ستیزه.
94- صلاح عقل ادب است.
95- دوست هر مردی عقل او، و دشمنش جهلش می باشد.
96- گمراهی عقل (آدمی را) از راه راست و درست دور گردانده و معاد را فاسد می نماید (پس باید انسان در سنجیدن عقل خود با افکار عقلمندان و روشنفکران کوشا باشد و بر عقل و فکر خویش اعتماد چندان نکند تا برایش یقین حاصل شود).
97- گمراهی عقل سخت ترین گمراهی، و خواری نادانی بزرگترین خواری (و یا لغزش نادانی بزرگترین لغزش) خواهد بود.
98- بر تو باد به عقل (و عمل به مقتضای آن) زیرا که هیچ مالی سودمندتر از آن نیست.
99- در وقت امتحان و آزمایش (یا در نزد حیرانی) عقل های مردان ظاهر می شود.
100- در نزد بی تأمل حرف زدن عقلهای مردان آزمایش می شود (یعنی در سخن اول باید فکر و درنگ کرد آنگاه سخن گفت).
101- در نزد فریب دادن طمعها و امیدها عقلهای نادانها فریب خورده و خردهای مردان آزمایش می گردد.
102- نشانه عقل مدارا کردن با مردم است.
103- عقل مرد نظام (و باعث انتظام احوال دنیوی و اخروی) او، و ادبش قوام و بر پای دارنده او (از لغزشها) و راستی او پیشوا (که در هر باب باید از او پیروی کند) و شکرش تمامی و کمال اوست.
104- عقلهای فضلاء (افراد دانشمند) در کنار قلمهای آنها می باشد (یعنی از نوشته های آنان عقلهایشان معلوم می گردد).
105- نهایت فضل و کمال مرد نیکوئی عقل اوست.
106- نهایت عقل اعتراف به نادانی است (یعنی انسان چیزی را که نمی داند بگوید نمی دانم و خود را نادان حساب کند).
107- خصلت و خوی عقل (آدمی را) بر بکار بردن عدالت میراند و وادار می سازد.
108- خصلت و خوی عقل از کار زشت ابا دارد.
109- از حکمت سود برنده نیست عقلی که به خشم و شهوت بیمار باشد.
110- پرده عیبها عقل است.
111- از دست دادن عقل بدبختی است (ممکن است مراد این باشد کسی که خدا عقل طبیعی او را از او گیرد و یا فردی که عقل مسموع و کسی را از دست دهد او بدبخت خواهد بود).
112- فساد عقل فریب خوردن به خدعه و مکرهاست.
113- فضیلت عقل بی رغبتی نسبت به دنیاست.
114- گاهی عقل تنها گمراه می شود (یعنی باید در کارها مشورت نمود).
115- بسا ذلیل و خواری که او را عقلش عزیز گردانیده است.
116- بسا عقل اسیر و گرفتاری که در نزد خواهشی فرمانفرما باشد. (یعنی هوا و هوس بر آن غالب باشد).
117- بس است برای عقل توانگری.
118- برای عقل مرد (آدمی) کفایت می کند اینکه در مطلب های خود اجمال بکار برد و میانه رو باشد.
119- از عقل تو تو را کفایت نموده آنچه را که برایت راه راست یافتن تو را از گمراهیت آشکار سازد.
120- از برای عقل خود اجابت کننده، و برای خواهشت تأخیر اندازنده باش.
121- هر اندازه عقل مرد (آدمی) زیاد گردد ایمانش به قضاء و قدر قوی گشته، و حوادث زیان رساننده را سبک می شمارد.
122- کسب عقل (و فائده مهمی که از آن بدست آید) باز داشتن اذیت و آزار است.
123- چگونگی کار دلالت بر مقدار عقل دارد، بنابراین برای آن نیکو برگزین، و زیاد بر آن احتیاط نما (یعنی با فکر تأمل بسیار عملی را انجام ده).
124- کسب عقل (و نفع اهم آن) عبرت گرفتن و احتیاط و پشت قوی کردن بوده و کسب جهل (بی عقلی) غفلت و فریب خوردن است.
125- کمال مرد (آدمی) عقل او و ارزش و بهائش فضل او خواهد بود.
126- کمال انسان عقل است (یعنی به این است که عقلش را بکار اندازد).
127- برای هر چیزی منتهی و غایتی است، و منتهی و غایت مرد عقل اوست.
128- برای هر چیزی زکاتی است و زکات عقل متحمل شدن (بی ادبیهای) جهال است.
129- هرگز عقل زینت داده نمی شود تا آنکه بردباری وزیر آن گردد.
130- اگر عقل صحیح باشد هر آینه هر مردی مهلت (ایام حیات) خود را غنیمت شمرد (و بیهوده عمر خویش را نگذراند).
131- هر که از عقل یاری جوید او را یاری کند.
132- هر که از عقل یاری طلبد او را به راه راست وادارد.
133- هر که عقلش کم باشد سخن گفتن او بد باشد (علامه خوانساری - رحمه الله - فرموده یعنی سخن گفتن با او بد باشد).
134- هر که برای او عقلی نباشد به او امیدوار مباش.
135- هر که عقلش کامل باشد خواهش ها را خوار سازد.
136- از محکمترین اسباب عقل ترحم بر نادانهاست.
137- از کمال نعمتها (و تمامیت آن) وفور عقل است.
138- از عقل است دوری از اسراف و نیکوئی تدبیر.
139- از بهترین (به حساب آمده) زیور یافتن به حلم (یا به علم) است.
140- صلاح خلائق خرد است.
141- بر عقل هر مردی به آنچه بر زبانش جاری می گردد استدلال می شود.
142- بر عقل مرد به نیکوئی گفتارش، و بر پاکی اصل و نژادش به نیکوئی کردارهایش استدلال می شود.
143- بر عقل مرد به بسیاری وقار و سنگینی او و نیکوئی تحمل او (مخارج مردم را) و بر گرامی بودن اصل و نژاد به نیکوئی افعال او استدلال می شود (و می توان پی برد).
144- هر که عقلش بر خواهشش غلبه نماید رستگار گردد.
145- هر که خواهش او بر عقلش غلبه کند رسوا شود.
146- هر که عقل را از دست دهد خواری از او در نگذرد (البته خوار گردد).
147- هر که عقل او را بنشاند (که صلاح کارش نباشد) جهل او را بپا دارد (چنانکه گویند: کاری که به عقل برنیاید دیوانگی در آن بباید مرحوم خوانساری احتمال دیگر داده که به نظر صحیح نمی آید، فرموده: کسی که برای عقل و قیام به فرمان او برنخیزد او را جهل از برای قیام به فرمان خود).
148- فزایش نیابد و یا پاکیزه نگردد در نزد خدای سبحان مگر عقلی که (به خیر و شر و به علوم و معارف) عارف بوده، و نفسی که از دنیا روگردان و بی رغبت باشد.
149- چیزی نیکوتر از عقلی که با علم باشد، و علمی که با حلم باشد، و حلمی که با قدرت (بر انتقام) باشد نخواهد بود.
150- بر عقل مرد به زیور یافتن به پاکدامنی، و قناعت استدلال می شود.
151- هیچ توانگری مانند عقل نیست.
152- هیچ عقلی مانند تجاهل نیست (که آدمی در مقابل بی ادبی دیگران خود را به نفهمیدن زند).
153- عقل و هوا و هوس جمع نمی شود.
154- نیست مالی نفع دهنده تر از عقل.
155- نیست جمالی زینت دارتر از عقل.
156- نعمتی افزونتر از عقل نیست.
157- عقل به کسی که از او نصیحت طلبد غشّ نخواهد نمود.
158- خیری نیست در عقلی که بردباری همراه آن نیست.
159- نیست بیماری سنگینی کننده تر از کمی عقل.
160- دینی نیست برای کسی که برای او عقلی نیست.
161- هر که عاقلی را ضایع کند (چنین کاری) بر ضعف عقلش دلالت می کند.
162- هر که عقلش را بر خواهشش مقدم دارد کوشش های او نیکو خواهد گردید.
163- هر که مالک عقل خود شود (و عقل در فرمانش باشد) حکیم می باشد.
164- هر که به وسیله عقلش عبرت گرفته یا چیزها را بسنجد عارف گردد.
165- هر که عقلش قوی باشد عبرت بسیار گیرد.
166- از (آثار) عقل است توشه گرفتن برای روز بازگشت.
167- از دلیلهای عقل است درست سخن گفتن.
168- از علامت های عقل عمل کردن به شیوه عدل و عدالت است.
169- فضائل و افزونی های مرتبه را چیزی مانند خرد زیبا نگرداند.
170- هیچ چیزی را خداوند سبحان میان بندگانش افزونتر از عقل تقسیم ننموده است.
171- خداوند سبحان عقلی را به مردی به ودیعه و امانت نگذاشته مگر برای آنکه او را یک روزی به سبب آن (از بلاء و گرفتاری ها خلاصی بخشد.
172- ملاک امر (و ریشه هر کاری) عقل است.
173- با عقل (و تأمل در کار) بردباری زیاد می شود.
174- میز و امتیاز مرد عقل او، و جمال و زیبائی او مروت او خواهد بود.
175- هر که از عقل موجود و حاضر در نزد خود عاجز باشد (که نتواند حقائق را دریابد و یا از آن نفع برد، و یا در حیاتش به وسیله آن بهره مند شود و یا مانع ورادع او باشد) پس او از غائب آن (عقل دیگری که بعد پدیدار گردد (عقل مسموع) و یا عقل دیگران) عاجزتر است، و کیست که غایب او کمیاب تر باشد؟ (مرحوم خوانساری فرمود: مراد بیان عجز آدمی است از شناخت و دریافت حقائق اشیاء آنگاه مطالبی را عنوان فرموده درباه حضور و غیاب مانند ذات صفات خود و ذات و صفات باری تعالی و مفصل داد سخن داده و احتمال داده رد صوفیه باشد، ولی اگر کسی به نهج البلاغه خطبه / 119 مراجعه کند می داند که مقصود چیز دیگری است و عبارت آنجا چنین است: بعد از آنکه حضرت صفات اهلبیت - علیه السلام - را فرمود: می فرماید: اعملوا لیوم تدّخر له الذّخائر و تبلی فیه السّرائر و من لا ینفعه حاضر لبّه فعازبه عنه أعجز و غائبه أعوز و اتّقوا ناراً الخ که از این عبارت می آید مطلب مربوط به قیامت است نه توحید و شناخت خدا).