سیمای پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در نهج البلاغه

نویسنده : عبدالمجید زهادت

چکیده

اثر حاضر با انگیزه ارائه شمایی از زندگی و شخصیت تابناک و والای رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) از نظرگاه امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نگاشته شده و این مهم، با شرح سخنان امام علی (علیه السلام) در نهج البلاغه با تأکید بر آیات و روایات انجام پذیرفته و در لابه لای مباحث به مسائل تاریخی و اعتقادی با اختصار و نثری روان و ساده پرداخته شده است.
نگارنده گرامی پس از بیان ویژگی های دودمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، به رخ داده های شگفت انگیز ولادت و دوران کودکی وی پرداخته، سپس با ارائه تحلیلی از وضعیت نابسامان جهان به هنگام بعثت، نقش کلیدی ایشان را در بهبود اوضاع، تغییر سنت ها و باورهای نادرست، به تصویر کشیده است و سجایای اخلاقی ایشان را الگویی برای زندگی سعادتمندانه قرار داده است.

کلید واژه های اصلی

امام علی (علیه السلام)، اسوه حسنه، ایمان آبای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، تأسی به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)، سیره نبوی، صفات حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)، نهج البلاغه.

مقدمه

قال الله تعالی: لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه لمن کان یرجوا الله و الیوم الآخر و ذکر الله کثیراً(1) البته برای شما در زندگی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) سرمشق نیکویی است برای آن ها که امید به رحمت خدا و روز رستاخیز دارند و خدا را بسیار یاد می کنند.
راغب در معنای اسوه می گوید: اسوه به معنای الگو گرفتن و سرمشق قرار دادن دیگری است چه آن الگو خوب باشد چه بد و چه مفید باشد چه مضر به همین جهت در قرآن کریم اسوه متصف به حسنه شده است(2).
از آن جا که نبی گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) اسوه و الگوی مناسب برای همه انسان ها در همه عصرها و نسل هاست، باید در صدد شناخت آن شخصیت عالی مقام و سیره و سنت آن رسول بر حق باشیم.
با توجه به این که نزدیک ترین انسان ها به نبی گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و آگاه ترین انسان ها به شخصیت آن پیامبر گرامی، امام امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) است، بهترین راه شناخت آن رسول عالم پناه همانا مراجعه به سخنان امام علی (علیه السلام) می باشد.
درباره شناخت و آگاهی امام علی (علیه السلام) در خصوص شخصیت و مقام والای نبی گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) مجلسی اول (ره) ذیل عبارت موالی لا أحصی ثناءکم می نویسد:
کما انه لایمکن الثناء علی الله؛ لأنه لایمکن لغیر هم معرفه کمالاتعم، کما روی فی الأخبار الکثیره أنه قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): یا علی! ما عرف الله الا أنا و أنت، و ما عرفنی الا الله و أنت، و ما عرفک الا الله و أنا(3)؛
مدح و ثنای ائمه طاهرین (علیهم السلام) ممکن نیست - همان گونه که در مورد خداوند هم مدح و ثنای حقیقی ممکن نیست - زیرا شناخت کمالات آن ها برای دیگران ممکن نیست. به گونه ای که در روایات فراوانی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) رسیده است که فرمود: ای علی! خدا را نشناخت مگر من و تو و مرا نشناخت مگر خداوند و تو و نشناخت تو را مگر خدا و من.
امام علی (علیه السلام) در تبیین چگونگی و میزان ارتباط خود با نبی گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: و قد علمتم موضعی من رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) بالقرابه القریبه، و المنزله الخصیصه(4)؛ شما به خوبی موقعیت من را از نظر خویشاوندی و قرابت و منزلت و مقام ویژه نسبت به رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) می دانید.
نهج البلاغه اقیانوس بی کرانی است از معارف الهی؛ از جمله درهای گران بها در این بحر مواج، مطالبی است درباره شخصیت با عظمت نبی گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم). ابن ابی الحدید معتزلی در شرح نهج البلاغه ذیل خطبه 106 که امام (علیه السلام) نبی گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) را توصیف می فرماید، می گوید:
از نقیب ابوجعفر (ره) که انسان منصف و دور از هوای نفس بود درباره این خطبه پرسیدم و به او گفتم: من کلمات و خطبه های اصحاب را دیده ام ولی هیچ کدام از آن ها پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را این گونه که علی بن ابی طالب (علیه السلام) با عظمت و احترام یاد کرده، مطرح نکرده اند و مانند او به پیامبر دعا نکرده اند. من در نهج البلاغه و سایر سخنان علی (علیه السلام) موارد زیادی را دیده ام که با این خطبه تناسب دارد و آن سخنان شاهد است بر بزرگداشت و احترام زیادی که برای رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) قائل بوده است. در پاسخ گفت: صحابه در کجا کلام مدونی دارند تا از آن فهمیده شود که چگونه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را یاد کرده اند؟ و آیا حرف های آنان چیزی غیر از مطالبی سطحی و بی ارزش است؟ سپس گفت: علی (علیه السلام) به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) ایمان قوی داشت و قویاً او را تصدیق می نمود و به او یقین راسخ داشت و در راه او هیچ تردیدی نداشت و در پی اجرای خواست های پیامبر بود و با تمام این اوصاف، او رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را بسیار دوست می داشت؛ زیرا با او نسبت نزدیک داشت و زیر نظر او تربیت یافته بود و موقعیت ویژه ای نزد او داشت که دیگر اصحاب نداشتند. به این ترتیب، شرافت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) برای علی (علیه السلام) هم هست؛ زیرا آن دو یک روح در دو بدن بودند. پدر آن ها یکی بود (زیرا ابوطالب کفیل پیامبر بود) از نظر اخلاقی با هم تناسب داشتند؛ پس اگر علی (علیه السلام) پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را بزرگ می دارد، خود را بزرگ داشته یا اگر به سوی او فرا می خواند، به سوی خود فراخوانده است. او آرزو داشت دعوت اسلام عالم گیر شود، زیرا شکوه و زیبایی آن به خودش باز می گشت؛ پس چگونه پیامبر را تعظیم و احترام نکند و در اعلای کلمه او تلاش نکند(5)؟
ما در این نوشتار به یاری خداوند متعال و استمداد از آن رسول رحمت در پی آشنایی با شخصیت آن الگوی انسانیت از دیدگاه نهج البلاغه می باشیم.
بمنه و کرمه و الحمدلله أولا و آخراً
شعبان المعظم 1424 عبدالمجید زهادت