آداب زیارت و سفر

نویسنده : الیاس محمد بیگی

سخن ما

شکی نیست که تنها مکتب و فرهنگی می تواند تکامل جامعه انسانی و سعادت ماندگار آن را تضمین نماید که از سرچشمه زلال وحی نشأت گرفته باشد.
و از میان مکتب ها و ادیان الهی کامل ترین آنها دین مبین اسلام است که دارای همه مزایای معرفت، کمال و سرآمد فرهنگ ها و مکتب های دیگر است.
بر این اساس بر جویندگان راه کمال و سعادت است که در مسیر رشد و تعالی خود این مکتب غنی و انسان ساز را برنامه عملی زندگی خود قرار دهند تا به قله های رفیع ترقی و کمال رسیده و به سعادت ابدی نائل شوند.
لذا رهبران این مکتب حیات بخش، خود تأکید فراوانی بر لزوم آشنایی و انس هر چه بیشتر مردم با آموزه های فرهنگ و معارف دینی داشته اند و در این راستا عالمان فرهیخته اسلام را بر عرضه ذخائر و گنجینه های پربار دینی، برتشنگان این حقایق آسمانی توصیه و تشویق نموده اند.
امام صادق (علیه السلام) می فرماید:
کسی که با (نقل) گفتار ما دلهای پیروان ما را با فرهنگ دینی استوار نماید از هزار عابد بالاتر است(1).
امام باقر (علیه السلام) فرمودند:
زکات علم (به معارف دینی)نشر و عرضه آن به دیگران است(2).
بالأخره از حضرت رضا (علیه السلام) چنین نقل شده که:
خدا رحمت کند کسی را که علوم و معارف ما اهل بیت را بیاموزد و به دیگران تعلیم نماید(3).
و در همین راستاست، توصیه و سفارشات مؤکد پیشوایان دین بر حفظ احادیث و آثار و ارائه دادن آنها به جویندگان درهای گرانبهای اقیانوس بیکران دینی و معارف حقه جعفری (علیه السلام).
چنانچه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
کسی که چهل حدیث از احادیثی که مردم در امور دینی به آن محتاجند را حفظ نماید خداوند روز قیامت او را فقیه و دانشمند، مبعوث می نماید(4).
در حدیثی دیگر می فرماید:
چنین کسی را خداوند متعال با انبیا و صدیقین و شهدا و بندگان شایسته خود محشور خواهد نمود(5).
روشن است که این همه تأکید برحفظ احادیث و اخبار هدفی جز آشنایی هر چه بیشتر افراد جامعه با سرمایه های غنی فرهنگ اسلام نمی تواند داشته باشد(6).
ما خادمان فرهنگی آستان مقدس فاطمی با توجه به این امر مهم و با این هدف که گامی اساسی در راه اعتلای فرهنگ جامعه اسلامی برداشته باشیم، بر آن شدیم که آثار نگاشته شده حدیثی ای را که دربرگیرنده کلمات نورانی و زندگی ساز معصومین (علیه السلام) می باشند و تحت عناوین و موضوعات متنوع عوامل اساسی و زیربنایی فرهنگ دینی را بیان می نمایند منتشر ساخته و بر تشنگان حقایق دینی عرضه نماییم. بدان امید که روزی شاهد راهیابی فرهنگ دینی در تمام زوایای زندگی جامعه اسلامی باشیم و از جمله اینگونه آثار اثر حدیثی حاضر است: که در این اثر منتخبی از سخنان نورانی معصومین (علیه السلام) در رابطه با آداب سفر و زیارت جمع آوری شده است. امید آن که با استمداد از عنایات الهی و توجهات خاصه حضرت فاطمه معصومه (علیه السلام) و اجداد طاهرینش بتوانیم مجموعه های مفید دیگری را چاپ و نشر نموده و جامعه اسلامی را با گنجینه های معارف اهل بیت (علیه السلام) آشنا سازیم.
انتشارات زائر

پیشگفتار

سیر و سفر و دور شدن از مسائل و مشکلات روزمره زندگی و رهسپار شدن به دیاری دور از غوغای ملالت بار زندگی و پرداختن به تماشای مظاهر سرشار از شور و نشاط طبیعت و بهره مندی از آثار سرسبزی و آرامش موجود در آن، یکی از خواسته های طبیعی و غریزی انسان است؛ چرا که انسان موجودی تنوع طلب و گریزان از یکنواخی زندگی و یکسان زیستی است.
به اقتضای همین خواسته غریزی است که هر از چندگاه شوق سیر و سیاحت او را از تمام دلبستگی ها بریده و به دیاری نو و برای دیدار با مردمی دیگر، عازم سفر می نماید.
و آنچه که این شوق و انگیزه را ایجاد می کند همان توجه به آثار ارزنده مادی و معنوی این امر حیاتی است. از کسب انرژی و نشاط دوباره و دست آوردن تجربه های گرانقدر و آشنایی با فرهنگ های مختلف مردمی و اندیشه در مظاهر عبرت آموز پیشینیان و مهمتر از همه پاکی و صفای روح و جان است که با سفرهای زیارتی به بقاع متبرک و مکان های مقدس و راهیابی به دیار پاکان و توفیق زیارت مزار رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و خاندان مطهر آن بزرگوار به دست می آید.
اسلام عزیز که هدفش تعدیل غرایز طبیعی انسان ها است، نه تنها با بیان اهمیت این موضوع و مشخص کردن آداب ارزنده آن، انسان را در بهره مندی هر چه بهتر و بیشتر از این موهبت الهی هدایت نموده است، بلکه سعی نموده تا این سفر طبیعی وجهه الهی به خود گیرد و با هدف شناخت آثار عظمت الهی و عبرت آموزی از سرنوشت انسان های پیشین انجام گیرد.
لذا می فرماید:
قل سیروا فی الأرض فانظروا کیف بدا الخلق ثم الله ینشی النشأة الآخرة ان الله علی کل شی ء قدیر(7):
ای پیامبر به مردم بگو در زمین سفر کنید و بنگرید که خداوند چگونه مخلوقات را آفرید و هم اوست خدایی که آخرت را پدید خواهد آورد به درستی که خداوند بر همه چیز قادر است.
در آیه فوق هدف از مسافرت و سیر و سیاحت در زمین مطالعه اسرار آفرینش و دیدن آثار عظمت الهی دانسته شده است.
و لذا می توان ادعا کرد که در هیچ فرهنگ و مکتبی جز اسلام درباره اهمیت سیر و سفر و آداب و شرایط آن سخن گفته نشده است.
دین اسلام است که این خواست غریزی و طبیعی را در راه تربیت و رشد و کمال بشری به خدمت گرفته است. با عنایت به آیه مورد اشاره و آیات فراوان دیگر مسافرت تنها برای دور شدن از مسائل و مشکلات روزمره و تفریح و تفرج و احیانا سرگرمی و لهو لعب نیست. آفتی که دامنگیر بسیاری از جمله عمده سیاحان و گردشگران امروزه شده است بلکه برای تقویت روح ایمان، بهره مندی از فرهنگ سالم و صحیح جوامع بشری و دقت و تفکر در آثار و مظاهر عظمت الهی و سرانجام برای عبرت آموزی از سرگذشت نیک و بد اقوام و ملل در زمان های گذشته است.
خداوند متعال در برخی از آیات انسان مسافر را به تفکر در زندگی را عبرت آموز مردمان گذشته و سرانجام شوم تبهکاران روزگار توصیه می کند که:
قل سیروا فی الأرض ثم انظروا کیف کان عاقبة المکذبین(8):
(ای پیامبر) بگو: در گستره زمین سفر کنید آنگاه سرانجام (شوم) تکذیب کنندگان پیامبران و آیات الهی را بنگرید.
و در آیه دیگر گوید:
قل سیروا فی الأرض فانظروا کیف کان عاقبة المجرمین(9):
ای پیامبر) بگو: سفر کنید و بنگرید که گنهکاران پیشین به چه سرنوشتی گرفتار شدند.
نتیجه آن که مسافرت در فرهنگ اسلامی علاوه بر دستیابی به فوائد و آثار جسمی و روحی باید با هدف زدودن غبار غفلت و بینا شدن دلها و یافتن بصیرت و عبرت آموزی صورت گیرد.
در کنار اهداف مادی و طبیعی همراه بودن سیاحت و گردش در روی زمین با انگیزه های معنوی است که می تواند تأثیر فوق العاده ای در تربیت روح آدمی داشته باشد.
چنانچه مرحوم علامه طباطبائی ره در تفسیر آیه 137 آل عمران(10) می فرماید امر به گردش در زمین و دیدن آثار پیشینیان از ملت های گذشته و پادشاهان و فراعنه گردنکش جهت عبرتی است که در دیدن آنان وجود دارد.
چه آنکه می بینیم آنان از بین رفته اند بدون اینکه قصرهای بلندشان و یا گنج های ذخیره شده شان و یا تخت های مجللشان و یا اجتماعاتشان برای ایشان فائده داشته باشد.(11)
و باز شاهد سخن ما آیه ای است که زبان به نکوهش انزوا طلبان محروم از فوائد معنوی سفر گشوده و سیاحت پیشگان و گردشگران بی بصیرت و به بیراهه رفته پند نیاموخته را مورد خطاب ملامت آمیز قرار داده است که:
أفلم یسیروا فی الأرض فتکون لهم قلوب یعقلون بها أو آذان یسمعون بها فانها لا تعمی الأبصار و لکن تعمی القلوب التی فی الصدور(12):
آیا در زمین سفر نمی کنند؟! تا دلها(و چشم بصیرتشان) بینش و بصیرت یابد و گوش جانشان به حقیقت شنوا (و تسلیم آن) گردد چرا که (چه بسا) چشمان کور نباشند ولی دلها و چشمان بصیرت کور و از درک حقیقت عاجز گردند.
اگر درباره سیر و سیاحت در زمین تنها همین آیه نازل شده بود برای مسلمانان افتخاری بس عظیم محسوب می شد چرا که حکمت و فلسفه گردش در سرزمین ها را قرآن کریم زنده شدن دلها و یافتن بصیرت بیان می کند زیرا سیر و گردش در مناطق و سرزمین های گوناگون و سطرسطر تاریخ و سرنوشت نیک و بد اقوام مختلف ساکن در آن ها باعث بیداری از خواب گران غفلت ها و دنیازدگی ها، بینا و شنوا شدن دلهای باطنی و چشم و گوش درونی و روحی انسان ها می شود.
به خاطر این تأثیر شگرف باید اذعان کرد دیدن ویرانه های کاخ های ستمگران و مساکن مخروبه شده جباران و دنیاپرستان بیش از مطالعه کتاب های قطور تاریخ زندگی آنان برای انسان درس آموز است.
سرانجام در مکتب نورانی اسلام ناب محمدی و تشیع علوی هدفمندترین و مؤثرترین سیر و سفر و شکوهمندترین آن سفرهای زیارتی ای است که به سوی خانه خدا و قبر مطهر و بارگاه ملکوتی پیامبر خدا حضرت محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) و امامان معصوم (علیه السلام) و فرزندان و ذریه گرانقدر آن بزرگواران صورت می گیرد. هدف عالی از این نوع سیر و حرکت نورانی کسب معرفت هر چه بیشتر نسبت به ذات اقدس ربوبی و مقام رفیع و فضایل متعالی صاحبان بقاع و اماکن متبرک - آن بندگان شایسته و برگزیده الهی - است بدون شک سفری با این هدف در هدایت و رشد معنوی زائر عارف تأثیری عمیق و شگرف خواهد داشت و در نتیجه سیر و سفر زمینی راهیان کوی دوست و زائران عارف به سیر و صعودی آسمانی و معراج گونه تبدیل گردیده و مسافر راهیافته در این راه سراسر نور و عرفان شکوهی به بلندای شکوه و عظمت مقام ذات ربوبی و بندگان مقرب خفته در آن قبه های نورانی می یابد و از اجر و پاداشی عظیم (برخاسته از کرم بی کران خداوندی و فضل و عنایت و لطف و کرامت بی پایان الهی) بهرمند می شود.
و این همه در صورتی است که سفر زیارتی زائر علاوه بر آداب اسلامی سفر همراه با ادب زیارت و شناخت مقام و منزلت مزور همراه باشد که تکرار واژه عارفا بحقه در احادیث زیارت گویای این واقعیت است.
بدینسان آشنایی با آداب سفر به ویژه مقدس ترین آن که سفر زیارتی است؛ نقش بسیاری در بهره مندی هر چه بیشتر از فواید و آثار آن دارد.
در این مجموعه به جایگاه سفر و زیارت و برخی آداب آن در سخنان ائمه معصومین (علیه السلام) و بزرگان دین پرداخته شده باشد که گامی در راه تزویج فرهنگ نورانی اسلام برداشته باشیم.
الیاس محمد بیگی
صادقی

بخش اول: سفر و آداب آن در کلام معصومین (علیه السلام)