فهرست کتاب


ارباب امانت (اخلاق اداری در نهج البلاغه)

مصطفی دلشاد تهرانی‏

اصول اخلاق اداری

اصل امانتداری

تلقی امانتدارانه از کار و مسئولیت و انجام دادن امور با رویکرد امانتداری، اصلی اساسی در اخلاق است. اگر انسان کار و مسئولیت را امانت بداند، بی گمان حرمت آن را پاس می دارد و تلاش می کند که بخوبی آن را پیش ببرد و بالنده سازد. امام علی (ع) از کارگزاران و کارکنان نظام اداری خود می خواست که کار و مسئولیت را امانت بدانند و در مناسبات و روابط خود امانتداری نمایند، چنانکه خطاب به اشعث بن قیس، استاندار آذربایجان، نوشت:
ان عملک لیس لک بطعمه، ولکنه فی عنقک أمانه.
همانا کاری که به عهده توست، طعمه ای برایت نیست، بلکه امانتی است برگردنت.
بر این مبنا هرکس در هر مرتبه اداری امانتدار مردمان است و باید اموال و امکانات و حقوق و حدود و حیثیت و شرافت آنان را پاسداری کند. در منظر امیرمؤمنان علی (ع) بزرگترین خیانت، خیانت به امت و تعدی به امانت است. آن حضرت در نامه ای به برخی کارگزاران خود در این باره چنین آورده است:
و من استهان بالأمانه، و رتع فی الخیانه، و لم ینزه نفسه و دینه عنها، فقد أحل بنفسه الذل و الخزی فی الدنیا، و هو فی الآخره اذل و أخری. و ان أعظم الخیانه خیانه الأمه، و أفظع الغش غش الأئمه.
هر که کار امانت (مسئولیت) را سبک بشمارد، و در آن خیانت روا دارد، و جان و دین خود را از خیانت پاک ننماید، در این جهان در خواری و رسوایی را به روی خویش بگشاید و به آخرت خوارتر و رسواتر درآید؛ و بزرگترین خیانت، خیانت به مسلمانان است و زشت ترین دغلکاری، ناراستی کردن با زمامداران.
در آموزشهای امام علی (ع) امانت والاترین چیز و امانتداری برترین کار معرفی شده است. از این رو نخستین شرط انصاف به اخلاق اداری، امانتداری است. در سخنان گرانقدر امیرمؤمنان علی (ع) چنین آمده است:
رأس الاسلام الأمانه
رأس مسلمانی امانتداری است (یعنی امین بودن و خیانت نکردن).
أفضل الایمان الأمانه
برترین ایمان (یعنی برتری صفات و افعال مؤمن) امانتداری است.

اصل خدمتگزاری

فلسفه وجود نظام اداری، خدمتگزاری به مردمان است، و همه کارگزاران و کارکنان در تمام مراتب، خادمان مردمند. این امر به عنوان یک اصل در نظام اداری مطرح است و مادام که چنین احساسی وجود داشته باشد، کارگزاران و کارکنان نظام اداری با مردم رفتار مالکانه و فرمانفرمایانه نخواهند داشت، بلکه جایگاه و موقعیت خود را نعمتی می دانند که وسیله خدمت به مردمان است.
امام علی (ع) در حکمتی خطاب به جابر بن عبدالله انصاری چنین فرموده است:
یا جابر، من کثرت یعم الله علیه کثرت حوائج الناس الیه، فمن قام لله فیها بما یجب للدوام و البقاء، و لم یقم فیها بما یحب عرضها للزوال و الفناء.
ای جابر! آن که نعمت خدا بر او بسیار بود، نیاز مردمان بدو بسیار بود، پس هر که در آن نعمتها برای خدا کار کند، خدا نعمتها را برای وی پایدار کند. و آن که آن را چنانکه واجب است به مصرف نرساند، نعمت او را ببرد و نیست گرداند.
هرچه در انجام دادن امور، روحیه خدمتگزاری کامل تر باشد، ارزش کار و کارگزار بیشتر است؛ امیرمؤمنان (ع) سفارش می کند که باید در این جهت حرکت کرد. آن حضرت فرموده است:
لا یستقیم قضاء الحوائج الا بثلاث: باستصغارها لتعظم، و باستکتامها لتظهر، و بتعجیلها لتهنؤ.
روا ساختن حاجت جز با سه چیز راست نیاید: خرد شمردن آن تا بزرگ نماید، پوشیدن آن تا آشکار گردد، و شتاب کردن در آن تا گوارا شود.
با پایبندی به چنین اصلی، خدمتگزاری به مردمان، مطلوبترین کارها شمرده می شود و در انجام دادن آن هیچ منتی نخواهد بود و هیچ بزرگ نمایی در خدمات صورت نخواهد گرفت و هیچ پیمان شکنی و خلاف و عده ای اتاق انفاق نخواهد افتاد. امام علی (ع) در عهدنامه مالک اشتر چنین سفارش فرموده است:
و ایاک و المن علی رعیتک باحسانک، أو التزید فیما کان من فعلک أو أن تعدهم فتتبع موعدک بخلفک، فان المن یبطل الاحسان، و التزید یذهب بنور الحق، و الخلف یوجب المنقت عند الله و الناس، قال الله تعای کبر مقنا عند الله أن تقولوا ما لا تفعلون .
بپرهیز که با نیکی خود بر مردمان منت گذاری، یا آنچه را کرده ای بزرگ بشماری، یا آنان را وعده ای دهی و در وعده خلاف آری، که منت نهادن، ارج نیکی را ببرد، و کار را بزرگ شمردن نور حق را خاموش گرداند، و خلاف وعده، خشم خدا و مردم را برانگیزد. و خدای متعال فرموده است: بزرگ دشمنی است نزد خدا که چیزی را بگویید و انجام ندهید.
و مهم آن است که در خدمتگزاری مردمان آنجا که کاری انجام می گیرد، باید با میل و رغبت، و علاقه و مطلوبیت صورت پذیرد؛ و آنجا که کاری انجام نمی گیرد، باید با دوستی و مهربانی، و احترامنیت شغلی و پوزشخواهی همراه شود؛ یعنی آنجا که پاسخ ارباب رجوع، آری است، با گوارایی باشد؛ و آنجا که پاسخ کسی، نه است، با پوزشخواهی همراه باشد. امام علی (ع) در عهدنامه مالک اشتر، در این باره چنین آموزش داده است:
و أعظ ما أعطیت هنیئاً، و امنع فی اجمال و اعذار.
آنچه می بخشی، چنان بخش که بر تو گوارا افتد، و آنچه باز می داری، با مهربانی و پوزشخواهی همراه بود.
امیرمؤمنان (ع) خدمتگزاری به مردمان را چنان ارج می نهد که از کارگزاران خود می خواهد این گونه رفتار نمایند؛ و اگر خدمتگزاری به عنوان اصلی اساسی در مناسبات اداری حاکم باشد، نه تنها رفتارها و عملکردها در جهت مطلوب متحول خواهد شد، که سختیهای کار و مسئولیت، و تحمل ناگواریهای حاصل از رفتار نامناسب مردمان آسان خواهد شد، و نظام اداری در نظر مردمان ارجمند خواهد شد. امام علی (ع) در حکمتی گرانقدر فرموده است:
لا یزهدنک فی المعروف من لا یشکره لک، فقد یشکرک علیه من لا یستمتع بشی ء منه، و قد تدرک من شکر الشاکر أکثر مما أضاع الکافر، و الله یحب المحسنین .
هرگز ناسپاسی افراد از انجام دادن کار نیک دلسردت نکند، که کسانی نیز هستند که بی هیچ بهره یافتنی سپاست می گویند، و چه بسا که از سپاس سپاسگذاران بیش از ناسپاسی ناسپاسان بهره مند شوی، و خداوند نیکوکاران را دوست می دارد.