فهرست کتاب


ارباب امانت (اخلاق اداری در نهج البلاغه)

مصطفی دلشاد تهرانی‏

ارزشیابی، قدردانی، جزادهی

ارزشیابی عملکرد کارگزاران و کارکنان و فرق گذاشتن میان نیک کرداران و بدکرداران، و خدمتگزاران و سهل انگاران در نظام اداری، امری اساسی در شکل گیری و پایندانی اخلاق اداری است. ارزش نهادن به کار خوب و عملکرد مثبت کارگزاران و کارکنان و قدردانی درست از ایشان، انگیزه خیر و صلاح و خدمتگزاری را در آنان تحکیم می کند و رشد می دهد و بی توجهی به این امر، آفتی بزرگ برای اخلاق اداری است. اگر میان نیک و بد، و خدمتگزار و سهل انگار فرق گذاشته نشود و با هر یک به تناسب عملکردش رفتار نگردد، نظام اداری دستخوش یکی از مهلک ترین آسیبها می شود. امام علی (ع) در عهدنامه مالک اشتر چنین می آموزد:
و لا تکونن المحسن و المسی ء عندک بمنزله سواء، فان فی ذلک تزهیداً لأهل الاحسان فی الاحسان، و تدریباً لأهل الاساءه علی الاساءه! و ألزم نفسه.
مبادا که نکوکار و بدکار در نزدت یکسان باشند، که آن رغبت نکوکار را در نیکی کم کند، و بدکار را به بدی وادار نماید؛ و درباره هر یک از آنان، آن را عهده دار باش که او بر عهده خود گرفت.
اگر در نظام اداری این احساس پیدا شود که نیک کردار بودن و بدکردار بودن فرقی با هم ندارد، و اینکه کسی زحمت بکشد و فداکاری نماید و یا سهل انگاری کند و خیانت بورزد تفاوت نمی کند، همه چیز به تباهی کشیده می شود. بنابراین، ارزشیابی درست و مستمر از مهمترین امور در تحقق بخشیدن به اخلاق اداری است؛ و البته قدردانی از کارگزاران و کارکنان کوشا و نیکوکردار و خدمتگزار، و تشویق آنان بهترین زمینه را در جهت شکوفا شدن اخلاق اداری فراهم می نماید.
امیرمؤمنان (ع) به مالک چنین می آموزد:
و واصل فی حسن الثناء علیهم، و تعدید ما أبلی ذوو البلاء منهم؛ فان کثره الذکر لحسن افعالهم تهز الشجاع، و تحرض الناکل، ان شاء الله.
آنان را به نیکویی یاد کن و پیوسته تشویقشان نما و کارهای مهمی که انجام داده اند بر شمار، زیرا یاد کردن کارهای نیک آنان، دلیرشان را (به کوشش و حرکت بیشتر) برانگیزاند و از کار مانده را به خواست خدای (به کار و تلاش) ترغیب نماید، ان شاء الله.
البته ارزشیابی، قدردانی و جزادهی باید کاملاً معیارگرایانه و منطبق بر حق و عدل و انصاف صورت گیرد؛ زحمات و فداکاریهای هرکس برای خود او منظور شود و به دیگری منتسب نگردد؛ و اگر صاحب نامی و بزرگی کار کوچکی انجام داد، آن را جلوه دهند و رنج اندک او را بزرگ شمارند، و اگر بی نامی و شخصی معمولی کار بزرگی انجام داد، آن را جلوه گر نسازد و رنج بسیار او را کوچک شمارند؛ و نباید در قدردانی و جزادهی تأخیر روا داشت. امیرمؤمنان علی (ع) در عهدنامه مالک اشتر چنین هشدار می دهد:
ولا یدعونک شرف امری الی أن تعظم من بلائه ما کان صغیراً، و لا ضعه امری الی أن تستصغر من بلائه ما کان عظیماً.
و مبادا بزرگی کسی موجب شود که رنج اندک او را بزرگ شماری، و مبادا پایینی رتبه کسی سبب شود که کوشش سترگ وی را خوار به حساب آری.
در مورد آن که با وجود تأمین کامل مالی دست خیانت دراز می کنند یا حقوق مردم را نادیده می گیرند و حرمتها را می شکنند و قوانین را زیر پا می گذارند، لازم است با دقت و سرعت اقدامنیت شغلی شود و جزا ببینند. امام علی (ع) در چنین مواردی پس از تمام ملاحظات و رعایت همه امور، سفارش می کند که باید ریشه فساد برکنده شود تا زمینه آزمندی و تباهگری و خیانتکاری زدوده شود و بستر اخلاق اداری فراهم گردد. امام (ع) در عهدنامه مالک اشتر می فرماید:
فان أحد منهم بسط یده الی خیانه اجتمعت بها علیه عندک أخبار عیوبک اکتفیت بذلک شاهداً، فبسطت علیه القوبه فی بدنه، و أخذته بما أصاب من عمله، ثم نصبته بمقام المذله، و وسمته بالخیانه، و قلدته عار التهمه.
اگر یکی از کارگزاران دست به خیانتی گشود، و گزارش مأموران مخفی تو بر آن خیانت همداستان بود، بدین گواه بسنده کن، و کیفر او را با تنبیه بدنی بدو برسان و آنچه به دست آورده بستان. سپس او را خوار بدار و خیانتکار بشمار و طرق بدنامی را در گردنش درآر.
بنابراین اگر مجموعه عوامل زمینه ساز و پایدار کننده اخلاق اداری مورد توجه قرار گیرد و در نظام اداری سازمان یابد، بستری مناسب برای اخلاق اداری فراهم می شود و تحقق اصول اخلاق اداری میسر می گردد.

بخش سوم

اصول اخلاق اداری