فهرست کتاب


ارباب امانت (اخلاق اداری در نهج البلاغه)

مصطفی دلشاد تهرانی‏

روش ترتیبی

هدف از این روش مرور و غوری است به ترتیب از ابتدای نهج البلاغه تا انتهای آن و بررسی ترتیبی خطبه ها و سخنان، نامه ها و مکتوبات، حکمتها و کلمات قصار آن حضرت، چنانکه شارحان بزرگ نهج البلاغه بدین روش نهج البلاغه را شرح کرده اند، چونان: ظهیرالدین ابوالحسن علی بن زید بیهقی معروف به فرید خراسان، در گذشته به سال 565 هجری، در معارج نهج البلاغه؛ قطب الدین ابوالحسن سعید بن هبة الله بن حسن راوندی معروف به قطب راوندی، در گذشته به سال 573 هجری، در منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه؛ ابوالحسن محمد بن حسین بیهقی نیشابوری معروف به قطب الدین کیذری، از عالمان بزرگ شیعه قرن ششم، در حدائق الحقائق فی شرح نهج البلاغه؛ علی بن ناصر سرخسی، از عالمان بزرگ قرن ششم، در أعلام نهج البلاغه؛ عزالدین عبدالحمید بن هبة الله ابن ابی الحدید معتزلی، در گذشته به سال 656 هجری، در شرح نهج البلاغه؛ کمال الدین میثم بن بحرانی، در گذشته به سال 679 هجری، در شرح نهج البلاغه؛ مولی فتح الله کاشانی به سال 988 هجری، در تنبیه الفافلین و تذکرة العارفین، میر حبیب الله بن محمد خویی، در گذشته به سال 1324 هجری، در منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه.
این شارحان بزرگ و گرانقدر هر یک با توجه به بینش و گرایش خود از منظری به نهج البلاغه نگریسته اند و هر یک به شرح و تفسیر وجوهی از این مجموعه پرداخته اند و با توجه به نوع دیدگاه خود برخی از جنبه ها را گسترده تر مطرح نموده اند.
سخنان امیر مؤمنان علی علیه السلام دارای وجوه گوناگون و جلوه ها و جاذبه های مختلف است و برای درک مفیدتر و همه جانبه آن بهتر است آن سخنان از زوایای مختلف و جهات گوناگون مورد بحث و بررسی قرار گیرد، از جمله:
1. از جنبه لغت و ادب و بلاغت
2. از جنبه شأن صدور
3. از جنبه تاریخی
4. از جنبه اجتماعی و سیاسی
5. از جنبه حقوقی
6. از جنبه اعتقادی
7. از جنبه فلسفی و عرفانی
8. از جنبه تربیتی و تعلیمی
9. از جنبه روانشناسی فردی و اجتماعی
10. از جنبه اقتصادی و مالی
11. از جنبه حکومتی و مدیریتی
12. از جنبه فقهی
13. از جنبه تفسیری
14. از جنبه اخلاقی
و از جوانب دیگر که هر بخش از کلام امام علیه السلام دارای جنبه هایی از موارد ذکر شده و ذکر نشده است.

روش تجزیه ای

در این روش بخشی یا جزئی از نهج البلاغه یا برخی خطبه ها و سخنان، یا نامه ها و مکتوبات، یا حکمتها و کلمات قصار گزینش می شوند و مورد بررسی و شرح قرار می گیرند. این روش همانند روش تربیتی است، با این تفاوت که بخشی یا جزئی مورد بررسی و شرح واقع می شود. طبیعی است که آن بخش یا جزء را می توان از جنبه ها و جهات مختلف مورد تأمل و دقت قرار داد و از آن درس آموخت و بدان هدایت یافت. مزیت عمده این روش آن است که می توان خطبه، نامه، یا حکمت مورد نیاز را مطالعه و غور کرد زمانی طولانی برای مرور نیاز نیست، در حالی که مرور و مطالعه تربیتی زمان بسیار می طلبد.

روش موضوعی

در این روش، موضوعی خاص مورد نظر قرار می گیرد و به نهج البلاغه عرضه می شود و کلیه مطالبی که مستقیم یا غیر مستقیم موضوع مورد نظر را تبیین می نماید، بررسی می شود و دسته بندی می گردد و جمعبندی آن مطالب ارائه می شود. بدین ترتیب می توان مباحث مختلف تربیتی، اعتقادی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... را مورد بررسی قرار داد. از مزیتهای این روش آن است که کمتر دچار پراکندگی موضوعی می شود و می توان به جمعبندی در موضوعی خاص دست یافت و جوانب مختلف یک موضوع را مرود بررسی قرار داد و تبیینی نسبتاً کامل درباره یک موضوع انجام داد. با این روش می توان به نظریات و دیدگاههای امام علی علیه السلام - تجسم اسلام ناب و جامع - درباره موضوعی خاص پی برد و با روش و سیره آن حضرت در موضوعات مورد نظر آشنا شد. در این روش سخنان و مواضع امام (ره) - که از موارد گوناگون استخراج می شود - یکدیگر را معنا و تفسیر می کنند و جهت صحیح را در برداشت از نهج البلاغه نشان می دهند، زیرا نهج البلاغه، مجموعه ای یکپارچه و پیکری واحد است که سراسر آن هماهنگ، و ابتدا و انتهای آن یکسان است؛ به بیان ابن ابی الحدید معتزلی: اگر کسی با تأمل و دقت در نهج البلاغه بیندیشد، همه آن را آبی زلال از یک سرچشمه، برخوردار از یک روح و جوهر، و دارای یک طرز و سبک می یابد، عیناً مانند جسمی ساده و بسیط که هیچ جزء آن در ماهیت با دیگر اجزاء اختلافی ندارد؛ همانند قرآن کریم که اول آن چون وسط آن، و وسط آن مانند آخر آن است، و همه سوره ها و کل آیات آن در سرچشمه و روش و طریقه و فن و سیاق و بافت، مانند هم و یکسان و یکپارچه اند.(28)
این ویژگی بی نظیر و شگفت نهج البلاغه، زمینه لازم را برای مراجعه موضوعی و مطرح کردن درد و مشکل و گرفتن درمان و راه حل، آماده ساخته است.
البته در روش موضوعی از آثار انجام یافته به دو روش دیگر بی نیاز نیستیم و آنها به عنوان ابزارهای کمکی این روش را یاری می دهند.