نسیم ایمان

نویسنده : آیه الله سید مرتضی حسینی نجومی

مقدمه:

سوره شریفه مؤمنون:

بسم الله الرحمن الرحیم:
الحمد لله رب العالمین و الصلاه و السلام علی خیر خلقه و اشرف بریته محمد و آله الطاهرین و اللعنه الدائمه علی اعدائهم اجمعین من الان الی قیام یوم الدین.

ویژگی های سوره شریفه:

سوره شریفه مومنون به اتفاق صاحب نظران، مکی بوده و در مکه معظمه بعد از سوره انبیاء نازل شده و هفتاد و چهارمین سوره به ترتیب نزول بوده است و در جای گاه ترتیب فعلی قرآن مجید، سوره بیست و سوم است.
آیات آن نزد کوفیان 118 و نزد بصریان 119 آیه است و این، بدان جهت است که آیه شریفه: ثم ارسلنا موسی و اخاه هرون بایاتنا و سلطان مبین را دو آیه شمرده و تا هرون را یک آیه گفته اند. ولی قرائت کوفیان منسوب و منتهی به امیر مؤمنان علیه السلام و معتبرتر از سایر قرائت هاست.
در تفسیر ابوالفتوح رازی عدد حروف این سوره، چهار هزار و هشتصد و دو حرف و عدد کلمات آن هزار و هشتصد و چهل کلمه است.
در سوره شریفه ناسخ و منسوخی نیست و این که گفته اند در ابتدای امر در حال نماز جایز بوده به این جانب و آن جانب روی گرداندن و نگاه کردن و به آیه شریفه الذین هم صلاتهم خاشعون منسوخ گشته صحیح نیست.
بعضی از مفسران گفته اند بعضی از آیات این سوره گویا در مدینه نازل شده است؛ زیرا وجود آیه شریفه زکات والذین هم للزکاة فاعلون، شاهدی است که تمام این سوره در مکه معظمه نازل شده؛ چرا که زکات نخستین بار در مدینه تشریع شد و به دنبال نزول آیه خذ من اموالهم صدقة(1) پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم امر فرمود مأموران جمع زکات جبایة الزکاة به اطراف بروند و از مردم زکات بگیرند.
باید توجه داشت که زکات مفهوم گسترده ای دارد؛ به معنای وظایف مالی که اشخاص باید انجام دهند، چه واجب و چه مستحب و شاید بعضی موارد خمس را هم در بر بگیرد و معنای آن منحصر به زکات واجب نیست. از امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام نقل شده است که: فرض الله الزکاة مع الصلاة؛ خداوند وظیفه مالی را با نماز واجب فرموده است.
گذشته از این، عده ای گفتند، زکات نیز در مکه واجب بود، ولی به صورت اجمالی و سربسته؛ یعنی مسلمان موظف بود مقداری از اموال خود را به نیازمندان بدهد و آن گاه که حکومت اسلامی در مدینه تشکیل شد زکات تحت برنامه دقیقی قرار گرفت و برای آن نصاب تعیین شد و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مأموران جمع زکات را به عنوان جمع آوران زکات به اطراف فرستاد تا از مردم زکات بگیرند. گذشته از آن که مضامین و سیاق آیات سوره شریفه مناسبت با وضع مکه و حال مسلمانان و مؤمنان آن زمان دارد، نه آنکه توجه اصلی سوره به احکام تکلیفی و وظایف عملی مسلمانان مثل سور مدنی بوده باشد.
مجموع مضامین و مطالب آن با اعتقادات و رسالت نبی اکرم مناسبت دارد و در سوره شریفه اشاره به ایمان به خداوند متعال و روز قیامت شده و آیات آغازین آن بیان گر صفاتی است که سبب رستگاری و فلاح مؤمنان است. در این سوره صفات پسندیده و شایسته بندگی مؤمنان و صفات ناپسندیده و رذائل اخلاقی کافران با کمال دقت بیان شده است. نشانه های گوناگون خداشناسی و آیات آفاقی و انفسی پروردگار در پهنه عالم هستی بیان شده و نمونه هایی از نظام شگرف عالم آفرینش در آسمان و آفرینش انسان و حیوانات و گیاهان شمرده است.
برای تشویق و تعلیم جنبه های عملی سرگذشت عبرت انگیز جمعی از پیامبران، چون: نوح، هود، موسی و عیسی علیه السلام و فرازهایی از زندگی آنان آمده است؛ همانطور که با تعبیرات تند و کوبنده به مستکبران هشدار توبه و باز گشت به سوی حضرت حق متعال می دهد. محتوای سوره شریفه، مجموعه ای از درس های اعتقادی و عملی و بیدار کننده و بیان خط سیر مؤمنان بود. و متناسب با نزول مجموعه سوره، شریفه و مکه معظمه است.
ارزش و تعالی مقام والای مؤمنان و صفات برتر آنان سبب شده است تا سوره به نام مؤمنان نامیده شود و اشاره به آن که برتری مقام درجات آنان به سبب ایمان حقیقی آنان است که همراه عمل آنهاست. کافران نیز بدانند که کفر و شرک و اعمال ناشایست در دنیا و آخرت سرانجام ناگوار و دردناک دارد و ادعای ایمان به لقلقه زبان کافی نیست، بلکه جای گزینی ایمان واقعی در دل و جان آدمی ارزنده و والاست.
سوره شریفه، به ایمان به خداوند متعال و قیامت و معاد تمییز مؤمنان از کافران فرا می خواند. صفات ارزنده بندگان مؤمن و اخلاق رذیله و اعمال ناپسند کافران را بیان کرده، مؤمنان و صالحان را بشارت و کافران و ناپاکان را انذار و زنهار می دهد. عذاب آخرت را بیان می دارد و پاداش ها و گرفتاری هایی که بر منکران نبوت به جهت اذیت و آزار به خداپرستان و پیامبران الهی از زمان نوح تا زمان مسیح عیسی بن مریم رفته است، بیان می دارد.
بیان زمینه های اصول عقیدتی، توحید، نبوت و معاد و نظام حاکم بر جهان از مشخصه های سوره های مکی است.
همان طور که برای هر کدام از سور قرآنی فضیلت ها و خصوصیاتی از رسول اکرم و ائمه طاهرین رسیده است، برای سوره مبارکه مؤمنون نیز در کتاب ثواب الاعمال نقل شده؛ از جمله امام صادق علیه السلام فرموده است:
من قرء سورة المؤمنین ختم الله له بالسعادة، اذا کان یدمن فی قراءتها فی کل جمعة و کان فی الفردوس الاعلی مع النبیین و المرسلین(2)؛
هرکس سوره مؤمنین را قرائت کند، ختم فرماید خداوند عاقبت او را به سعادت و هرگاه مداومت کند در هر جمعه، منزلش در فردوس اعلا با پیامبران و مرسلین باشد. در تفسیر مجمع البیان از ابی بن کعب از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آمده است که:
قال من قرء سورة المؤمنین بشرتة الملائکة یوم القیامة بالروح والریحان و ما تقر به عینه عند نزول ملک الموت؛
هرکس سوره مؤمنین را تلاوت کند، فرشتگان در قیامت او را به روح و ریحان بشارت دهند و هنگامی که فرشته مرگ برای قبض روح او می آید چنان بشارتی به او دهد که چشمش روشن شود.
البته روشن است خواندن و تلاوت تنها بدون توجه به مضمون قرآنی و عمل به آن، خلاف دستور و روش پیامبر و توقع ثواب های وارده، طمع خام و رجای مذموم است.
قرائت سوره های قرآنی با هدف توجه به مضامین آنها و تحصیل تکامل به عمل دستورهای آن هاست؛ همان طور که در بعضی از روایات، از عمل کردن به قرآن و آیات تعبیر به اقامه آنها شده است؛ از جمله در روایاتی وارد شده که هنگام نزول آیات آغازین این سوره، رسول اکرم فرمود:
لقد انزلت علی عشر آیات من اقامهن دخل الجنة ثم قرء قد افلح المؤمنون حتی ختم العشر(3)؛
به تحقیق بر من نازل شد ده آیه که هرکس آن ها را اقامه و برپا دارد داخل بهشت شود، پس قرائت فرمود: قد افلح المؤمنون تا ده آیه را.
برپا داشتن و اقامه آیات، عمل کردن مداوم و خالص بر مضمون آن هاست.