فهرست کتاب


ربا پیشینه تاریخی ربا، ربا در قرآن و سنت، انواع ربا و فرار از ربا

بخش فرهنگی جامعه مدرسین حوزه علیمه قم‏

قرض دادن:

مطابق روایات، قرض دادن به مومن، مصداق مهم احسان و عمل نیک است و ثواب بسیاری، حتی بیشتر از صدقات دارد. امری که چنین مورد تشویق است، قطعا دارای رجحان و استحباب است و چنان که در مفتاح الکرامه آمده، استحباب قرض، اجمالی و بلکه از ضروریات است(511).
امام خمینی (قدس سره)در این باره می گوید: قرض دادن به مومن از مستحبات اکیده است، به خصوص به حاجتمندان؛ زیرا حاجت مومن روا می شود و مشکل او برطرف می گردد(512).
اگر مومنی برای حفظ جان یا عرض و ناموس خود یا خانواده اش قرض کند قرض دادن به او موجب است و نباید کوتاهی کرد. در مقابل، اگر قرض دادن به کسی برای کمک به انجام عمل حرامی باشد، حرام است؛ مثلا قرض بدهد تا فردی در تولید یا توزیع مشروبات الکلی سرمایه گذاری کند، یا به ظالمی قرض دهد تا دامنه ظلمش را توسعه دهد(513).
قرض دادن به غیر محتاج هم مستحب است، مانند کسی که به مومن ثروتمندی قرض می دهد تا آن را در کار مباحی مصرف کند، زیرا هدف قرض تنها رفع مشکل اقتصادی نیست، بلکه ایجاد الفت بین جامعه اسلامی و تقویت روحیه اخوت و تحکیم وحدت نیز از اهداف آن است.
قرض که از اعمال نیک است، مناسبت دارد که به قصد تقرب الی الله انجام گیرد تا از ثواب بیش تری برخوردار گردد، لکن بعضی گفته اند: ترتب ثواب بر قرض و زیادتر بودن ثواب آن از صدقه، تفضل الهی است. کسی که قرض می دهد به امید این که پاداشی از قرض گیرنده دریافت کند، پیش خداوند ثوابی نخواهد داشت و در متون اسلامی، از آن به ربای حلال تعبیر شده است:
قال الصادق (علیه السلام): الربا رباء ان ربا حلال و الاخر حرام فاما الحلال فهو ان یقرض الرجل اخاه قرضا طمعا ان یزیده و یعوضه باکثر مما یاخذه بلاشرط بینهما فان اعطاه اکثر مما اخذه علی غیر شرط بینهما فهو مباح له و لیس له عندالله ثواب فیما اقرضه و هو قوله تعالی: فلا یربوا عندالله(514) و(515) امام صادق (علیه السلام) می فرماید: ربا دو نوع است: ربای حلال و ربای حرام. ربای حلال آن است که شخص به برادر خود قرض می دهد، به این امید که موقع ادای آن، بیش تر از آنچه گرفته است، بپردازد؛ بدون این که بین آن دو شرط شود. پس اگر بدون شرط به وی زیادتر داد، برای او مباح است، ولی نزد خداوند ثوابی از قرض نمی برد و همین مقصود خداوند است که می فرماید: فلا یربوا عندالله.
قرض دادن، فی نفسه مستحب و در مواردی واجب، حرام و مباح می گردد.
گفته اند: در صورتی قرض دادن مکروه می شود که قرض کننده آن را در اعمال مکروه به کار گیرد و قرض دهنده از این امر آگاه باشد؛ البته این در صورتی است که بپذیریم تعاون و کمک به فعل مکروه، مکروه است، این ملازمه را نمی توان به طور مطلق پذیرفت، زیرا قابل نقض است. قرض دادن به شخص غیر محتاج مستحب است، با این که قرض گرفتن برای خود او مکروه است.
نمی توان گفت جایی که دو نفر محتاج باشند و احتیاج یکی بیشتر از دیگری باشد، قرض دادن به کسی که احتیاج کمتری دارد، مکروه است؛ زیرا در چنین موردی قرض دادن به هر دو مستحب است، لکن به آن که نیازمندتر است، ثواب بیشتری دارد.

قرض گرفتن:

قرض گرفتن، فی نفسه عمل مکروهی است و در روایات زیادی امر به ترک آن شده است، رسول گرامی (ص) می فرماید: ایاکم و الدین فانه شین للدین(516) از مدیون شدن بپرهیز که برای شما زشت است. به دلیل همین روایات، بیشتر فقیهان قرض گرفتن را مکروه می دانند(517).
کراهت قرض در صورت وجود شرطهای زیر کاهش می یابد:
1. اگر فرد نیاز به قرض داشت، به قدر نیاز از کراهت آن کاسته می شود؛ در حالی اضطرار، نه تنها قرض مکروه نیست، بلکه واجب می شود.
2. فرد مال و ثروتی دارد که با آن می تواند قرض خود را به موقع ادا کند، مثل مسافری که در سفر از رفقایش پول قرض می کند تا کالایی بخرد و می داند وقتی به وطن برگردد، آن قدر مال دارد که بدهی خود را به راحتی بپردازد.
3. ولی قرض گیرنده دین او را بپردازد.
روایات زیادی در این باره وجود دارد که یکی از آن ها را نقل می کنیم.
سماعه می گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: یکی از دوستان ما بدهکار است و دارایی ناچیزی دارد که با آن زندگی را می گذراند. آیا جایز است این دارایی را به مصرف قوت عیال خود برساند و در وقت توانایی، دین خود را بپردازد؟ آیا در این اوضاع آشفته و کسادی بازار می تواند برای تامین مخارج زندگی قرض کند، یا باید از زکات استفاده کند؟
آن حضرت (علیه السلام) فرمود: با آنچه که دارد، قرض خود را بپردازد و مال مردم را هزینه زندگی خود نسازد، مگر موقعی که امکان پرداخت آن را داشته باشد. خداوند می فرماید: یا ایها الذین آمنوا لاتاکلوا امولکم بینکم بالباطل الا ان تکون تجره عن تراض منکم(518)؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! اموال یکدیگر را به باطل (و از طریق نامشروع) نخورید؛ مگر این که تجارتی با رضایت شما انجام گیرد. مومن نمی تواند قرض کند؛ مگر موقعی که مالی داشته باشد که بتواند قرضش را ادا کند، هر چند مجبور شود گدایی کند و مردم او را با یک لقمه و دو لقمه با یک دانه و دو دانه خرما دستگیری نماید؛ مگر این که ولی او از طرف او، بدهی اش را بپردازد(519).
مطابق این روایت، کسی که امید ندارد مالی به دست آورد که به وسیله آن قرضش را ادا کند و ولی ندارد یا ولی او توانایی ادای دین او را ندارد، باید از طریق خمس و زکات و انواع دیگر صدقات و تبرعات احتیاجاتش را تامین کند.
برای برخی عبادات و کارهای خیر، با وجود این که انجام آن ضروری نیست، گرفتن قرض کراهت ندارد. قرض گرفتن برای حج مستحب، صدقه و ازدواج، در روایات تجویز شده است:
عن یعقوب بن شعیب قال: سالت ابا عبدالله (علیه السلام) عن رجل یحج بدین و قد حج حجه الاسلام؟ قال نعم ان الله سیقضی عنه ان شاء الله(520)؛
یعقوب بن شعیب می گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره مردی پرسیدم که با پول قرض گرفته شده، به حج می رود. امام (علیه السلام) فرمود: اشکالی ندارد، ان شاء الله خداوند به زودی دین او را ادا خواهد کرد.
صاحب وسائل الشیعه از این روایت و مانند آن، استحباب گرفتن برای حج مستحبی را استفاده کرده است. در قرب الاسناد نقل شده است که مردی نزد رسول خدا (ص) آمد و از آن حضرت (ص) تقاضای کمک کرد. رسول خدا (ص) گفت: آیا کسی مالی دارد؟ مردی از انصار برخاست و عرض کرد: ای رسول خدا (ص) من دارم. پیامبر اکرم (ص) فرمود: به این مرد چهار وسق خرما بده! انصاری اطاعت کرد. پس از مدتی، مرد انصاری نزد رسول خدا (ص) آمد و خرمای خود را طلبید.
آن حضرت (ص) فرمود: ان شاء الله خواهیم داد. چندی گذشت، آن مرد دوباره به حضور پیامبر (ص) رسید و طلب خود را یادآور شد. آن حضرت گفت: ان شاء الله! مرد انصاری برای بار سوم آمد و خواسته خود را تکرار کرد. پیامبر اکرم (ص) فرمود: ان شاء الله!
انصاری گفت: ای رسول خدا (ص) چه بسیار فرمودید: ان شاء الله! رسول خدا (ص) تبسم فرمود، آنگاه از یکی از اصحاب هشت وسق خرما گرفت و طلب انصاری را به دو برابر کرد(521) .
اگر قرض گرفتن برای صدقه کراهتی داشت، یقینا رسول خدا (ص) چنین عملی را انجام نمی داد. برخی از این روایت و روایت های شبیه آن، برای اثبات استحباب قرض برای صدقه استفاده کرده اند.
عن ابی موسی قال: قلت لابی عبدالله (علیه السلام): جعلت فداک یستقرض الرجل و یحج؟ قال: نعم، قلت: یستقرض و یتزوج؟ قال: نعم انه ینتظر رزق الله غدوه و عشیه؛ ابوموسی می گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: مردی قرض می کند و با آن به حج می رود. آن حضرت فرمود: اشکالی ندارد. گفتم: مردی قرض می کند و با آن ازدواج می کند، امام صادق (علیه السلام) فرمود: اشکالی ندارد، زیرا او هر صبح و شب امید به روزی خداوند دارد!
با این که ازدواج در همه جا و برای همه کس ضروری نیست، امام صادق (علیه السلام) به طور مطلق، قرض گرفتن برای ازدواج را جایز می شمارد و اشاره ای به کراهت قرض نمی کند.

قرض سرمایه گذاری:

آنچه گفتیم مربوط به قرض های مصروفی بود که شخص برای برطرف ساختن نیاز خود و تهیه مایحتاج زندگی قرض می گیرد. حال اگر کسی برای کسب و کار و پرداخت هزینه تولید سرمایه گذاری وام بگیرد، آیا دارای همین احکام است یا خیر؟
در اصل این که قرض تولیدی و سرمایه گذاری بین مسلمانان رواج داشت، شکی نیست. روایات زیادی در این زمینه از امام معصوم (علیه السلام) وارد شده است که به یکی از آن اشاره می کنیم:
عن اسحاق بن عمار عن ابی الحسن (علیه السلام) قال: سالته عن الرجل یکون له علی رجل مال قرضا فیعطیه الشی ء من ربحه مخالفه عن یقطع ذلک عنه فیاخذ ماله من غیر ان یکون شرط علیه قال: لاباس به ما لم یکن شرطا(522)؛
اسحاق بن عمار می گوید: از ابوالحسن (علیه السلام) درباره مردی سوال کردم که مالی را به مرد دیگری قرض داده است و بدهکار مقداری از سود مال را به وی می دهد، از ترس این که مبادا مال خود را پس گیرد؛ بدون این که مورد شرطی شده باشد. آن حضرت فرمود: مادامی که شرط نکرده باشند، اشکالی ندارد.
از این حدیث فهمیده می شود که بدهکار، مال قرض شده را به عنوان سرمایه به کارگرفته بود تا سودی کسب نماید.
حکم قرض سرمایه گذاری و تولیدی، مانند قرض مصرفی دارای فروض مختلف است. اگر انجام کار تولیدی برای شخص ضرورت دارد و بدون آن نمی تواند مخارج زندگی اش را تامین نماید، گرفتن قرض برای وی جایز و برای قرض دهنده مستحب است و اگر نیاز به حد اضطرار برسد، گرفتن و دادن قرض واجب می شود.
اگر شخص نیازمند نیست و تنها می خواهد ثروت خود را بالاتر ببرد، گرفتن قرض برای وی مکروه است و برای قرض دهنده مستحب است؛ زیرا مصداق کمک به مومن است و هدف قرض، تنها رفع نیاز مادی نیست.
بسیار از تجار و تولید کنندگان برای تجارت و تولید کالا از یکدیگر قرض می گیرند و این کار موجب شکوفایی اقتصادی است و در صورتی که در امر حلالی باشد، قرض دادن ثواب دارد.