ربا پیشینه تاریخی ربا، ربا در قرآن و سنت، انواع ربا و فرار از ربا

نویسنده : بخش فرهنگی جامعه مدرسین حوزه علیمه قم

پیش گفتار:

تحقیق در معارف حوزوی، به غایت مشکل است. محقق نباید به اطلاعات پراکنده ای که از علوم اسلامی فراهم آورده، مغرور شود و خود را کارشناس علوم عقلی و نقلی و صاحب نظر در ابواب مختلف فقه بپندارد. معماران بنای علوم اسلامی طی صدها سال تلاش، کنگره اندیشه اسلامی را آن سان بلند برآورده اند که دست رسی به آن، همت های عالی و نیت های خالی از خلل را می طلبد. استخراج احکام موضوعات جدید از فقه که بسیاری از مسائل علوم اسلامی نقش مقدمی آن را به عهده دارند، آسان نیست؛ زیرا سرچشمه اصلی فقه، قرآن و سنت است که دقیق آن ها موهبتی است که هر کسی را دست نمی دهد.
قرآن در عین زیبایی و سادگی، عمیق و پرمعناست و دارای آیات محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ و خاص و عام. تفسیرکار هر کسی نیست، چنان که جابر می گوید: از امام باقر (علیه السلام) درباره تفسیر آیه ای پرسیدم، پاسخی به من داد، چون بار دوم از تفسیر آن آیه سوال کردم، پاسخی دیگر داد. وقتی علت را جویا شدم. فرمود: قرآن داری باطن است و باطن هر آیه ای دارای باطن دیگر است و چیزی مانند تفسیر قرآن دور از فهم مردم عادی نیست(1).
در مورد کلام معصومان (علیه السلام) نیز این امر صادق است، چنان که صادق آل محمد (علیه السلام) فرمود: شما فقیه ترین مردم هستید؛ اگر معانی ما را دریابید(2) و امام رضا (علیه السلام) فرمود: در روایاتی که از ما نقل می شود، مانند قرآن محکم و متشابه وجود دارد. پس (به هوش باشید و) متشابهات کلام ما را به محکمات آن ارجاع دهید و در پی متشابهات نروید و محکمات را واگذارید، که گمراه خواهید شد(3). در روایتی دیگر، امام صادق (علیه السلام) فرمود: ان حدیثا صعب مستصعب لا یحتمله الا صدور منیره او قلوب سلیمة و اخلاق حسنه(4)؛ سخن ما سخت و سنگین است و جر صاحبان سینه های نورانی و قلب های سلیم و خلق های نیکو، کسی تحمل آن را ندارد.
1. سخن ائمه (علیه السلام) مشکل است؛ زیرا مانند قرآن دارای محکم و متشابه و ظاهر و باطن است و رسیدن به معنای حقیقی کلام آنان در همه جا آسان نیست.
2. سخن آنان سخت است؛ زیرا حق است و تحمل حق، سخت است. از این رو، علی (علیه السلام) فرمود: الحق ثقیل(5).
3. سخن امامان معصوم (علیه السلام) سخت است؛ چون آنان به علت خفقان سیاسی عصر خویش نمی توانستند همه مقصود خود را به راحتی و با صراحت بیان کنند. این بود که گاه مجبور می شدند با اجمال سخن بگویند، یا حتی تقیه کنند و بر خلاف اعتقادشان سخن بگویند، یا این که اصولا شخص امین و فرزانه را نمی یافتند که قدرت حمل معارف الهی را داشته باشد. ائمه (علیه السلام) از نبودن حاملان حقیقی علم، بارها شکوه کرده اند(6).
سخت بودن کلام اهل بیت (علیه السلام) می باید این انگیزه را در محققان حوزه ایجاد نماید که تحقیقات خود را در نهایت دقت و با احتیاط کامل انجام دهند؛ زیرا محقق دینی اضافه بر این که از لحاظ علمی باید پاسخ گوی نظرهای خود باشد و دلایل کافی ارائه دهد، لازم است آنچه را در حوزه احکام و معارف دینی ادعا می کند، حجت بداند و برای اعتقاد و عمل به آن در نزد خداوند تعالی عذر داشته باشد.
پاسخ گویی به پرسش ها و رفع شبهات، اگرچه مهم است، لیکن از آن مهم تر مصون نگه داشتن گوهر دین از رهزنی اندیشه های بیمار و التقاطی و انحرافی است؛ زیرا بدعت ها بسیار خطرناک و تباه کننده اند؛ آتشی هستند که زود افروخته و بسی دیر خاموش می شوند. هنگامی که بدعتی به لباس سنت درآمد و در فکر متشرعان جا افتاد، دیگر تغییر آن بسیار مشکل است.
ما در برابر شجره طیبه معارف الهی قرار داریم که از سرزمین وحی روییده و از جویبار عقل نبوی آب خورده است و مقایسه آن با سایر معارف بشری منصفانه نیست. محقق باید با چشمانی باز و فکری روشن، متواضعانه گام پیش نهد - آنچنان که علی (علیه السلام) فرمود: راس العلم التواضع- و با صرف عمر و فراغ بال و بی توجهی به مال و جاه، با صبر و پشتکار تمام در جست و جوی حقیقت برآید و خویش را مصون از خطا نپندارد و از خدای تعالی همت طلبد، باشد که به نتیجه ای در خور دست یابد.

لزوم تحقق درباره ربا:

تحقق درباره ربا به دو دلیل لازم است:
الف) اهمیت ربا؛
ب) رفع شبها ربا؛

الف) اهمیت ربا:

ربا امروزه از نظرگاه اقتصاددانان سرمایه داری از جایگاهی بس مهم و منحصر به فرد برخوردار است؛ تا جایی که برای آنان تصور یک اقتصاد بدون بهره، غیر واقعی و دور از ذهن است. بهره، اصلی ترین عاملی است که اقتصاد سرمایه داری را به تکاپو وامی دارد و ساز و کار اقتصادی بر اساس آن انجام می شود. بهره به عنوان یکی از مهم ترین متغیرهای اقتصاد کلان، تاثیر غیر قابل انکاری دارد و از عرضه و تقاضای پول گرفته تا پس از اندازه، تولید، اشغال، عرضه و تقاضای کل و ورود و خروج سرمایه، همه تحت تاثیر نرخ بهره هستند.
اقتصاد دانان سرمایه داری، بهره را قیمت پول می دانند که در قبال قرض دادن آن، باید پرداخت گردد و پول را یک کالای اقتصادی مفید و کمیاب به حساب می آورند که مصرف کنندگان حاضرند در برابر گرفتن آن قیمت مزبور را پرداخت نمایند تا بدین وسیله، کالاهای مورد نیاز خود را تهیه کنند.
وجود ربا یکی از مهم ترین فصول ممیزه اقتصاد سرمایه دارای از اقتصاد اسلامی است. اینک یکی از پیچیده ترین مباحث اقتصادی که بخش قابل توجهی از کتابهای علم اقتصاد را به خود اختصاص می دهد، مبحث نرخ بهره و طریقه عملکرد و تاثیرات آن است. بهره در حقیقت ستون فقرات اقتصاد سرمایه داری به حساب می آید.
اقتصاددانان غربی ربا را از ضرورت نظام اقتصادی می دانند و برای آن محاسنی برمی شمرند.در اقتصاد اسلامی ربا به شدت نهی شده است و تعابیری برای تهدید و تحذیر مومنان به کار رفته است که در کم تر گناهی تا این حد سخت گیری شده و بر آن وعده عذاب شدید داده شده است؛ تا جایی که قرآن ادامه رباخواری را جنگ با خدا و رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) می نامند و حدیث شریف، یک درهم ربا را برابر هفتاد بار زنا با محرم در خانه کعبه قلمداد می کند. همه فقیهان شیعه و سنی، گرفتن ربا را حرام شمرده اند. با چنین دیدگاهی، مسلم است که یکی از وجوه تمایز اقتصاد اسلامی از اقتصاد سرمایه داری، نبودن بهره است.
اقتصاددانان مسلمان معایب زیادی را برای نظام ربوی قائل هستند؛ از جمله:
اولا، در نظام ربوی بهرهتعیین کننده حد سرمایه گذاری است؛ مثلا اگر نرخ بهره 10 درصد، تنها اجرای آن دسته از طرح ها، اقتصادی شمرده می شود که پیش بینی گردد بازده آن ها از 10 درصد است و این موجب محدودیت سرمایه گذاری و راکد ماندن بخشی مهمی از سرمایه های نقدی جامعه است.
ثانیا، بهره عامل ورشکستگی و بحران اقتصادی است؛ زیرا بنگاه تولیدی را زیر بار تعهدی می برد که ارتباطی با عملکرد واقعی آن ندارد و به صورت یک عامل بیرونی، از خارج بر آن تحمیل شده است.
ثالثا، نظام بهره همیشه به عنوان عاملی بالقوه برای ایجاد تورم محسوب می گردد.
از این رو، همواره باید سیاست های ضد تورمی اتخاذ شود؛ صعود نرخ تورم، جامعه را با بحران های سخت اقتصادی رو به رو خواهد ساخت.
رابعا، پذیرش نظام ربوی باعث سلطه عامل سرمایه داری خواهد شد؛ چون تمام فعالیت های اقتصادی همراه با نوعی از مخاطرات است و حاکمیت سیستم ربوی به معنای بیمه کردن عامل سرمایه از تمام خطرها و متوجه کردن همه آنها به عامل نیروی کار است. ضرر در نظام ربوی، در هر صورت، به گردن قرض گیرنده است و سرمایه دار در همه حال، ضروری نمی بیند.
واضح گشت که ربا چه از جهت اثباتی در اقتصاد سرمایه دارای و چه از جهت نفیی در اقتصاد اسلامی، بسیار مهم است. بنابراین، اقتصاد دانان مسلمان باید تمام تلاش خود را به کار برند تا اقتصاد کشورهای اسلامی به ربا آلوده نگردد.