فهرست کتاب


بعثت، غدیر، عاشورا، مهدی

محمد رضا حکیمی‏‏‏‏‏‏‏

7- علوم طبیعی وتجربی

تعلیمات امام صادق (علیه الاسلام)، منحصر به علوم الاهی نبود. در قلمرو گسترده تعالیم و درسهای امام، علوم طبیعی و تجربی نیز سهم بسزا داشت. اگر امام صادق را پدر شیمی خوانده اند درست است. یکی از بزرگترین شیمیدانان تاریخ، یعنی جابربن حیان، شاگرد خاص امام جعفر صادق بود چنانکه اشاره شد. در این باره باید بحثهای بسیار مطرح شود، و کتابهای متعدد تالیف گردد(43).

8- شعر، هنر و تبلیغات

شعر متعهد همیشه مورد توجه اولیای اسلام بوده است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله و سلم) شاعران را تشویق می کرد، و شاعران بسیاری داشت. امامان نیز همینگونه رفتار می کردند. شعر و تاثیر هنری و کاربرد تبلیغی آن، هیچوقت نباید مورد غفلت قرار گیرد. شاعران پاک و متعهد، که شعر را در راه بیداری جامعه، و دمیدن روح اعتقاد و فضیلت در مردم به کار می برند، همواره، باید مورد تکریم باشند. البته این امر مشروط به این است که شعر دارای ارزش هنری و سطح عالی باشد، و شاعر علاوه بر ایمان و تعهد، بواقع شاعر باشد و سخت شناس. خویش قریحه و نیرومند و چیره دست. شعری که خود از ارزش هنری شایسته ای برخوردار است، و در حد اشعار استادانه است، می تواند به مذهب و فرهنگ مذهبی خدمت کند، نه جز آن.
باری، این امر مهم نیز مورد توجه امام صادق (علیه الاسلام) بود. و آن امام بزرگوار، و رهبر بیدار، شاعران موضعدار و حقگو مبارز را که در برابر دستگاههای ستم، و دربارهای جور می ایستادند، و جنایات آنان را نکوهش می کردند، و شعر خویش را در اجتماع می پراکندند، همواره، مورد توجه و تشویق قرار می داد، و آنان را تشجیع می کرد، و جامعه را نیز به بزرگداشت آنان فرا می خواند.

9- اخلاق عملی

مسئله دیگری که در آن روزگار رواج می یافت، صوفی گری و نوعی بی اعتنایی منفی به امور دنیوی بود. گروهی پیدا شده بودند متظاهر به زهد و ترک دنیا و بی اعتنا به مسائل اجتماع. و اینان، بنابر اغراض سیاسی، از جانب دستگاه خلافت تشویق می شدند. خلفا برای اینکه به مردم عوام و بی تشخیص ثابت کنندکه اهل دیانتند، به این گروه بی تفاوت و غیره درگیر، توجه بسیار نشان می دادند.
این صوفیان، خویش را به اصحاب صفه (زاهدان زمان پیامبر اکرم) منسوب می داشتند، و خود را از این واقعیت به تغافل می زند که اصحاب صفه، عابدان شب بودند و شیران روز. آنان به هنگام نیروهای دینی و خدمات اجتماعی بیشترین بار را بر دوش داشتند، حتی بیعلاقگی اصحاب صفه به مال و منال بیشتر برای این بود که تا هر لحظه، مانند سربازان، آماده باشند و در راه مصالح عامه و جهاد دینی فداکاری کنند.
بدینگونه امام صادق (علیه الاسلام) با مسئله انحراف آفرین تصوف نیز مواجه بود. از این رو، لازم بود که ضمن تاکید بر تهذیب نفس و تهطیر روح و نشر اخلاق علمی و توجه ابدیت، نگذارد از این تعلیمات سوء استفاده یا سوء تعبیر شود، و جوهر اجتماعی آن، در زیر این پرده های عوام - جلب کن ضعیف راضی ساز پوشیده بماند.
مبارزه امام بس با این حساس و ظریف بود. چون لازم بود در عین بزرگداشت اصل معنویت و اخلاق عملی، از زیانهای فراوانی که فهم نادرست آن به بار آورد جلوگیری کند.
امام که خود ریاضت پرورد و معلم باطن و حقیقت دین بود، از عهده این رسالت نیز بخوبی برآمد، بسانی که نه تنها حقوقدان و متفکران اسلامی، خود را شاگردان او می دانستند، و نه تنها مجاهدان اجتماعی اعمال خویش را ملهم از او یاد مورد تایید او می دیدند، بلکه زهاد و صوفیه نیز می کوشیدند که خود را تعلیم یافته از او وابسته به او وابسته به او و برخی شاگردان او معرفی کنند، تا از نفوذ معنوی او کسب وجهه نمایند.