فهرست کتاب


بعثت، غدیر، عاشورا، مهدی

محمد رضا حکیمی‏‏‏‏‏‏‏

5- فقاهت آگاهی آفرین

خلفای اموی و عباسی، از مدتها پیش کوشیده بودند تا فقیهانی تربیت کنند و در خدمت داشته باشند، یا از فقیهان و واعظان موجود استفاده کنند و آنان را - به هرگونه ای که بشود - در خدمت ستم در آوردند. امام صادق (علیه الاسلام)، از این جهت، با مشکلی بس سخت و دشوار روبرو بود. واجب بود عده ای فقیه و حقوق دان و عالم دینی تربیت کند، دارای تبحر علمی، موضع درست، ایمان محکم، شعور والا، قلب شجاع، آگاهی اجتماعی و تقوای سیاسی. امام به این مهم نیز همت گماشت و فقها و علمای بزرگ و مطمئن پرورش داد و برخی از آنان را به شهرها فرستاد. این فقیهان که نزد امام، فقه متحرک آموخته بودند نه فقه منجمد، عالمانی آگاه بودند نه غافل، ضمن آموختن مسائل دین، مردم را آگاه می کردند و مسلمان را، در واقع، مسلمان می پروراندند و بیدار.
این معلومات فقهی جعفری - که از طریق اصحاب و شاگردان امام صادق نشر می شد - فایده مهم دیگری نیز دربر داشت. آن فایده این بود که باعث می شد تا بسیاری از موارد فقه اهل سنت نیز تصحیح شود و ترمیم یابد، زیرا هنگامی که فتواهای امام صادق را نقل می کردند و اصول و قواعدی را که برای استنباط احکام آموخته بود می پراکندند، اینهمه به گوش دیگران می رسید، و بسیاری را به اشتباه خود واقف می ساخت، و از روش صحیح فقاهت آگاه می کرد.
مقام امام جعفر صادق (علیه الاسلام) در فقه اسلام چندان ممتاز بود که کسانی چون ابو حنیفه - یکی از چهار امام اهل سنت - به شاگردی او درآمدند و از آموزشهای او بهره مند شدند. بدینگونه روش است که تربیت گروهی فقه (حقوقدان اسلامی)، در شرایط آن روز، که برخی فقیهان وابسته به دستگاه خلافت، تعالیم اسلام را - بنابر مصالح حکومت فقه - مسخ می کردند، دارای اهمیت حیاتی بودند.

6- ثبت علم و فرهنگ

یکی دیگر از مسائلی که مورد توجه امام صادق (علیه الاسلام) بود، ثبت و یادداشت برداشتن بود. امام با تشویق شاگردان خویش به این کار، باعث شد تا چهارصد کتاب و رساله، در دوره های درس او تالیف شود.
همچنین، امام صادق در مورد حفظ کتابها و تاسیس کتابخانه ها، تاکید بسیار می فرمود. اینها همه باعث گشت تا بوسیله امام جعفر صادق (علیه الاسلام) - که خود بزرگترین دانشگاه زمان خود را تاسیس کرده بود - مهمترین میراث فرهنگی، در تاریخ اسلام، محفوظ بماند، و به دست آیندگان برسد.

7- علوم طبیعی وتجربی

تعلیمات امام صادق (علیه الاسلام)، منحصر به علوم الاهی نبود. در قلمرو گسترده تعالیم و درسهای امام، علوم طبیعی و تجربی نیز سهم بسزا داشت. اگر امام صادق را پدر شیمی خوانده اند درست است. یکی از بزرگترین شیمیدانان تاریخ، یعنی جابربن حیان، شاگرد خاص امام جعفر صادق بود چنانکه اشاره شد. در این باره باید بحثهای بسیار مطرح شود، و کتابهای متعدد تالیف گردد(43).