فهرست کتاب


بعثت، غدیر، عاشورا، مهدی

محمد رضا حکیمی‏‏‏‏‏‏‏

1- اصول اعتقادی و الاهی

روزگار امام صادق، مقارن بود با رونق یافتن بحث و گفتگو درباره مسئله کلامی و اصول اعتقادی. پاره ای از این مسائل، به گونه ای مطرح می گشت که به مسائل سیاسی، و همچنین نظریه نژادی، پیوستگی پیدا می کرد. از جمله اینکه آیا قرآن کریم، قدیم است یا حادث؟ آیا آدمی در اعمال خود مجبور است یا مختار؟ آیا کلام خدا مسلمانان را کفایت می کند یا وجودامام لازم است تا قرآن را تفسیر کند، و احکام دین را تعلیم دهد، و رهبری امت را به عهده گیرد؟ مسائل دیگری نیز مطرح بود، از قبیل اینکه عوالم پس از مرگ چگونه است و معاد چیست؟ آیا حقیقت وحی و نزول قرآن چیست؟ ومسائلی نظیر اینها.
امام ناگزیر بود که در برابر همه این نظریات و بحثها، موضع خویش را مشخص کند، و رای قاطع خود را در پاسخ به همه آنها باز گوید. و در این مرحله بود که امام جعفر صادق (علیه الاسلام) با توان و کوشایی، به نشر و آموختن تفکرات دینی، و اعتقادات درست قرانی پرداخت، و با تربیت کردن شاگردانی بزرگ، مانند هشام بن حکم، هشام بن سالم، مومن الطاق... مکتب الا هیات صحیح اسلامی را نشر داد، و اصول آن را در برابر تهاجم مکتبهای گوناگون دیگر تثبیت کرد.
و بدینگونه، محیط فکری یاد شده، وسیله ای بدست امام داد تا آراء خود را بپراکند. این آراء و تعلیمات، چون روح حقایق قرآن و بنیاد دین خدا و اصل اسلام بود، با مسائل سیاسی روز که به طرفداری خلافت عباسی مطرح می گشت، و با نژادپرستی طرفداران سلطه عرب، مخالفت آشکارا داشت. و امام صادق (علیه الاسلام)، در این موضعهای خلافت، پایداری می کرد.

2- وظایف اجتماعی

امام صادق (علیه الاسلام)، از تکلیفها و وظیفه های مهم اجتماعی و مردمی نیز غفلت نمی کرد. او پیوسته مردم را به نیکی و مهربانی و خوشرویی و گذشت و بخشندگی و شرف و آزادی توجه می داد، و از همه می خواست تا رفتارهای انسانی و سلوکهای مردمی داشته باشند، از حال یکدیگر با خبر باشند، به مشکلات یکدیگر رسیدگی کنند، به یکدیگر محبت کنند، از هم جدا نباشند، به بینوایان و ناتوانان کمک کنند، آگاهیهای لازم را بدست آورند، زمان و سیاست و اجتماع را بشناسند، علم دین را فرا گیرند و در دین بصیر و دانا باشند، از عالمان ربانی پیروی کنند، احترام علم و عالم را مراعات نمایند.
امام صادق، مردمان را، به این مسائل و امسال آنها توجه می داد، و خود در کمک رسانیدن به بینوایان شرکت می جست، و از حال ناتوانان و از کار افتادگان و کوتاه دستان غافل و بیخبر نبود.

3- اقدامهای سیاسی

هر چند امام صادق (علیه الاسلام)، خود به طور علنی، در راس قیامهایی که با مخالفت با امویان و عباسیان و عمال آنان برپا می شد، قرار نمی گرفت، لیکن آنها را، به روش خویش، تغذیه و تایید می کرد. از قیامهایی که مورد تایید امام صادق قرار گرفت، یکی قیام خونین زید، پسر امام زین العابدین (علیه الاسلام) ونوه امام حسین (علیه الاسلام) بود، که خود دنبال نهضت حسینی به شمار می رفت.
قیامهای دیگر شورشیان و سادات نیز، که به منظور امر به معروف و نهی از منکر، و واژگون ساختن بنیان ستم، بر پا می گشت، مورد تایید امام صادق قرار گرفت. از این رو، شعله درگیری و مبارزه عملی و جهشهای سیاسی، هیچگاه فرو ننشست.