فهرست کتاب


بعثت، غدیر، عاشورا، مهدی

محمد رضا حکیمی‏‏‏‏‏‏‏

گفتار هفتم امام جعفر صادق

امام جعفر صادق (علیه الاسلام)، امام ششم، روز 17 ماه ربیع الاول سال 83 هجری قمری ولادت یافت. نام امام صادق - چنانکه مشهور است - جعفر است، و کنیه وی ابو عبدالله. و لقبهای صابر و فاضل و طاهر و صادق خوانده شده است، از همه مشهورتر، صادق است.
مادر امام صادق، فاطمه، ملقب، به ام فروه است، دختر قاسم بن محمد بن ابی بکر(42). بانوی نامبرده بسیار پرهیزکار بود و بزرگ منش. امام صادق را جهت اینکه پسر این بانو است، این لمکرمه خوانده اند - فرزندان بانوی گرانمایه.
امام جعفر صادق پس از درگذشت پدر (امام محمد باقر (علیه الاسلام))، در سال 114 هجری قمری به امامت رسید، در سن 31 سالگی. در زمان او پایه های - حکومت امویان، در اثر قیامهای هواداران آل علی و آل عباس، در سراسر بلاد اسلامی، سست گردید، و سرانجام، این حکومت، در سال 132 ساقط شد و عباسیان بر مسند خلافت نشستند. در این میان، زمینه مساعدی برای نشر حقایق اسلامی فراهم آمد، و امام صادق توانست هزار تن از مسلمانان مستعد را با روح تعلیمات اسلامی آشنا کند، و معلومات دینی وسیعی (درالاهیات، فقه، حقوق، سیاست، اخلاق و...) در اختیار جامعه اسلامی، بویژه طرفداران آل علی قرار دهد.
امام صادق، نه تنها در علم ادیان، بلکه در علم ابدان نیز مرجعیت داشت. تبحر او در طب و شیمی آن زمان به حدی بود که جابربن حیان، کیمیادان معروف مسلمان، در رساله های خویش، بارها وی را سرور و استاد خود خوانده است.
به طور کلی، امام صادق، در تاریخ اسلامی، عنوان معلم دارد، زیرا بزرگان و استادان علوم اسلامی، در زمان او و پس از او - بیواسطه یا باواسطه - شاگردان او بوده اند. و چون نقش علمای اسلام، در تکمیل کردن و غنی ساختن فرهنگ و تمدن بشری معلوم است، می توانیم امام جعفر صادق (علیه الاسلام) را - صرف نظر از مقام امامت - یکی از بزرگترین چهره های علمی و فرهنگی تمدن بشری بنامیم.
آری امام صادق، در تاریخ اسلام، بیشتر از دیگر پیشوایان، به آموختن علوم و معارف اسلامی و تربیت فرهنگی مسلمین توفیق یافت. اگر چه در اواخر عمر، به دستور خلیفه عباسی، منصور دوانیقی، از مدینه به کوفه منتقل شد و در آنجا زندانی گشت، اما در همان فرصتهای چند ساله، تا آنجا که ممکن بود به نشر تعالیم و تربیت اجتماع پرداخت، و حقوق والاهیات و اخلاق اسلامی را بصورتی منسجم تعلیم داد. و بنابرین سابقه بود که فقه شیعی را فقه جعفری و مذهب شیعه دوازده امامی را مذهب جعفری عنوان دادند. مذهب شیعه، از این جهت دارای اصالت و صت ویژه ای است، چون از طریق امام جعفر صادق و پدران او، متصل است به تعلیمات و گفته های پیامبر اکرم، و منزه است از فتواهای من درآوردی و احکام مبتنی بر نظریات اشخاص مختلف.
در واقع، زندگانی امام جعفر صادق (علیه الاسلام)، در شرایط زمانی ویژه ای قرار داشت. از این جهت، امام - به عنوان یک مربی الاهی و یک پیشوای بزرگ - با مسائل بسیاری روبرو بود، مسائلی جدی و با اهمیت. و لازم بود که درباره هر یک از آن مسائل، با آگاهی و مجاهده، موضع بگیرد، و حضور تعیین کننده خود را تحقق ببخشد. دراینجا، به طور خلاصه، درباره 10 مسئله، از مسائل مورد اشاره سخن می گوییم.

1- اصول اعتقادی و الاهی

روزگار امام صادق، مقارن بود با رونق یافتن بحث و گفتگو درباره مسئله کلامی و اصول اعتقادی. پاره ای از این مسائل، به گونه ای مطرح می گشت که به مسائل سیاسی، و همچنین نظریه نژادی، پیوستگی پیدا می کرد. از جمله اینکه آیا قرآن کریم، قدیم است یا حادث؟ آیا آدمی در اعمال خود مجبور است یا مختار؟ آیا کلام خدا مسلمانان را کفایت می کند یا وجودامام لازم است تا قرآن را تفسیر کند، و احکام دین را تعلیم دهد، و رهبری امت را به عهده گیرد؟ مسائل دیگری نیز مطرح بود، از قبیل اینکه عوالم پس از مرگ چگونه است و معاد چیست؟ آیا حقیقت وحی و نزول قرآن چیست؟ ومسائلی نظیر اینها.
امام ناگزیر بود که در برابر همه این نظریات و بحثها، موضع خویش را مشخص کند، و رای قاطع خود را در پاسخ به همه آنها باز گوید. و در این مرحله بود که امام جعفر صادق (علیه الاسلام) با توان و کوشایی، به نشر و آموختن تفکرات دینی، و اعتقادات درست قرانی پرداخت، و با تربیت کردن شاگردانی بزرگ، مانند هشام بن حکم، هشام بن سالم، مومن الطاق... مکتب الا هیات صحیح اسلامی را نشر داد، و اصول آن را در برابر تهاجم مکتبهای گوناگون دیگر تثبیت کرد.
و بدینگونه، محیط فکری یاد شده، وسیله ای بدست امام داد تا آراء خود را بپراکند. این آراء و تعلیمات، چون روح حقایق قرآن و بنیاد دین خدا و اصل اسلام بود، با مسائل سیاسی روز که به طرفداری خلافت عباسی مطرح می گشت، و با نژادپرستی طرفداران سلطه عرب، مخالفت آشکارا داشت. و امام صادق (علیه الاسلام)، در این موضعهای خلافت، پایداری می کرد.

2- وظایف اجتماعی

امام صادق (علیه الاسلام)، از تکلیفها و وظیفه های مهم اجتماعی و مردمی نیز غفلت نمی کرد. او پیوسته مردم را به نیکی و مهربانی و خوشرویی و گذشت و بخشندگی و شرف و آزادی توجه می داد، و از همه می خواست تا رفتارهای انسانی و سلوکهای مردمی داشته باشند، از حال یکدیگر با خبر باشند، به مشکلات یکدیگر رسیدگی کنند، به یکدیگر محبت کنند، از هم جدا نباشند، به بینوایان و ناتوانان کمک کنند، آگاهیهای لازم را بدست آورند، زمان و سیاست و اجتماع را بشناسند، علم دین را فرا گیرند و در دین بصیر و دانا باشند، از عالمان ربانی پیروی کنند، احترام علم و عالم را مراعات نمایند.
امام صادق، مردمان را، به این مسائل و امسال آنها توجه می داد، و خود در کمک رسانیدن به بینوایان شرکت می جست، و از حال ناتوانان و از کار افتادگان و کوتاه دستان غافل و بیخبر نبود.