فهرست کتاب


شیعه می پرسد جلد 3

محب الاسلام‏

شیعه و شکوفائی علمی:

اواخر قرن چهارم، و اوائل قرن پنجم هجری زمان رواج علم و ادب و فرهنگ و اخلاق و دین بوده است، و این همان زمان آل بویه است که از آنان به مشایخ الملوک تعبیر شده است(99).
در این عصر است که مجالس ممتع با حضور امرآء و وزرآء و اهل فکر و انثال عضد الدولة و ابن عمید، و ابی سلیمان منطقی، تشکیل میشد، که در آن اصحاب رأی و دانشمندان، در باب علوم مختلف آزادانه بحث و گفتگو میکردند که از خلال آن فوائد بسیاری حاصل میشد و برخی از نتایج آن ابحاث عظیم الامتاع و المؤانسة ابی حیان توحیدی است.
در این عصر گلباران است که بازار نظم و نثر، و ادب، رایج شد، طوریکه بسیاری از وزراء مانند مهلبی - ابن عمید - صاحب بن عباد خریدار این بازار بودند.
علوم دینی، ارتقآء یافت، مانند علم قرائت - تفسیر - حدیث - رجال - مصطلح الحدث - قصص - علوم دینی مقارن، ملل و نحل یا علم کلام(100).
بزرگان شیعه بر تشجیع فراگیری علوم عقلی روی آوردند چون عضد الدولة که برای حکمآء و فلاسفه بنزدیک خود محلی آماده ساخت که از چشم اغیار بدور، و از دسترس جهال و عوام در امان باشند... تا آزادانه گفتگو کنند، و برای ایشان حقوقی مستمر معین کرد، کرامتها و جایزه ها پیوسته، بدیشان می رسید(101).
لذا علوم مختلف پس از مرگ دوران بنی امیه حیاتی جدید یافت، و اهل دانش پس از پراکندگی گرد هم آمدند، و جوانان را بادب آموختن، و پیران را باموزآندن ترغیب کردند و قریحه ها شکوفت شد، و بازار فضل پس از کسادی رواج یافت. از بیت المال، ثروت عظیمی، در راه ترویج علم، و سایر کارهای خیر از صدقات و ارباب حاجات مسلمین و حتی غیر مسلمانان از اهل ذمة بمصرف رسید.
بزرگانی .ن ابن عمید و صاحب بن عباد در تأسیس کتابخانه در مسابقه شدند.
بازار فلسفه و الهیات و منطق، و تاریخ و جغرافیا، و علوم ریاضی طبیعی، و طب رواج گرفت(102). مرحوم آیة الله سید حسین صدر ره در کتاب اأسیس الشیعه لعلوم الاسلام بیشتر از بیست شش نوع علم و فن رایج بین مسلمین را که ریشه همه آنها از قرآن کریم است، و برگشت تمام آنها به قرآن است نام برده اند که: مؤسسی همه آنها شیعه اهل بیت رسول خدا بوده اند تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام نجف.

اوضاع سیاسی آنروزها:

زوال هیبت، و ضعف دستگاه خلفای عباسی بغداد بود، و اما حکم، و حاکم حقیقی، از آن دولت بویهیان شیعی. قدرت شیعه مساوی بوده است، با رواج علم و ادب، و فرهنگ و اخلاق و دین، و عکس این صورت نیز عکس است.
و پاس خدمات شیعه را در بغداد، آنهمه قتل، و نهب، و غارتگری، و تجاوز بمال، و جان، و ناموس شیعه برادران اسلامی پاسخ گفتند، و هنوز هم میگویند...فاعتبروا یا اولی الابصار.
قلقشندی در نهایة الارب آورده است که بنو حمدان از اعراب، عدنانی و فرزندان حمدان بن حمدون هستند، که پادشاهان، موصل، و جزیرة و حلب بودند در ایام المتقی بالله که در بغداد خلیفه بود، نخستین پادشاه ازین طایفه عبدالله ابوالهیجآء بن حمدان بود، و سپس برادرش ابراهیم بن حمدان، و پس از آن دو برادرش سعید، و احمد، فرزندان حمدان علی فرزند حمدان، بر شام و حلب مسلط شد، ویرا:
سیف الدولة، گویند پس از سیف الدولة، سعد الدولة، فرزند حمدان پادشاه بود، تا آنکه صالح بن مرداس امیر بنی کلاب بسال / 402 ویرا خلع نمود(103).
و این غیر از سیف الدولة یعنی صدقه بن منصور، مزیدی است که از امرای شیعه امامیه بود، و شهر حله را او بنا نهاد / 495 از آن سیف الدولة سنی فقط اشعار باقی مانده است(104).
خلفای فاطمی بنوبه خود سهم بسزائی در ترویج علوم و فنون مختلف داشتند، من جمله تآسیس مدرسه الازهرمدرسه الزهرآء و جامع الزهرآء بنام جده شان فاطمة الزهراء که بعداً صلاح الدین ایوبی پس از نابود کردن کتابخانه های شیعه نام آنها را به الازهر تبدیل کرد(105). که در وهله اول یک مدرسه شیعه بود بمنظور ترویج علوم شیعی اسماعیلیه، لکن بعداً بصورت یک مرکز بزرگ علمی سنی در آمد.
استیلای اسماعیلیه بر مصر و بسیاری از مناطق دیگر آفریقای شمالی، و بعضی از قسمتهای شبه جزیره عربستان و سوریه و و فلسطین بی شباهت به تسلط آل بویه بر سرزمین های شرقی اسلام نیست، باین معنی که هر دو قدرت مخالف خلافت بغداد و نیروی مرکزی بودند، و در مسائل فرهنگی و علمی نظر مساعدتری با علوم قدیمه نشان میدادند(106).

قدرت تشیع و ترویج علوم:

در نتیجه این تجزیه و تحلیل، مختصر، از تاریخ اسلام، در قرن چهارم و پنجم به این نتیجه میرسیم که در این دوره قوای مرکزی خلافت ضعیف شده بود، و امرآء و شاهزادگان شیعه، بر بسیاری از نقاط عالم اسلامی حکم فرمائی میکردند.
پس با در نظر گرفتن تمایل بیشتری که پیروان فرق شیعه روی هم رفته نسبت بعلوم اوایل نشان میدادند جای تعجب نیست اگر در این عصر زمینه برای ترویج این علوم آماده تر باشد. از ادواری که در آن خلفا با سلاطین سنی عالم اسلام را تحت سلطه خود در آورده بودند.
رابطه بین افزایش قدرت تشیع و ترویج علوم قدیمه در این دوره امری است مسلم، که بدون تردید یکی از عوامل اساسی برای توسعه و نمو علوم بوده است.
شیعیان ایران و مصر مدارس و مؤسساتی برقرار کردند، که محل تدریس این علوم بود، و روش هائی علمی و فرهنگی بوجود آوردوند که بعداً اهل سنت و جماعت نیز از آن استفاده کردند چنانکه مدارس مهم سنی نظامیه بغداد، با اقتباس از نمونه های مدارس قدیم تر شیعه تأسیس یافت(107).