قرآن درمانی

نویسنده : حسن عبدالحسین الصالحی

سخن ناشر

قرآن کتاب زندگیست. قرائت قرآن به هر نیت و قصدی شفابخش و آرامش دهنده است. قرآن درمان تمام دردهای جسمی و روحی بشر است. آنچه زندگی می بخشد، لزوماً درمانبخش نیز هست و قرآن کتاب زندگی، نشاط، تکامل و بالندگی است. با استفاده از احادیث مجرب در می یابیم که چه گونه باید از این کتاب زندگی بهره مند گردیم. کتاب حاضر، شما را در این جهت راهنمایی خواهد کرد. این کتاب که با اسنادی موثق گرد آمده به شما کمک می کند تا بتوانید افق های گسترده تری از سعادت و رستگاری را دریابید.
نشر فراگفت مجموعه کتاب هایی را با عنوان درمان آسان جهت استفاده عموم منتشر می نماید، از این مجموعه پیش تر دل درمانی؛ یوگادرمانی و نمازدرمانی به چاپ رسیده و همان طور که ملاحظه می کنید، عنوان کتاب حاضر قرآن درمانیست. امید آنکه مورد توجه و استفاده ی شما عزیزان قرار گیرد.

مقدمه

سپاس بی حد، خداوند بزرگ را زیبد که پیامبرش را رحمتی بر عالمیان و بشارت دهنده و نهی کننده یی تحت لوای خویش و چراغی هدایت گر میان خلایق قرار داد و سلام و درود بر خاندان پاک و برگزیده اش (علیهم السلام).
در دمیدن آفتاب خوشبختی بشریت و سپیده دم هدایت و رسالت، کتاب خداوند بزرگ از آسمان وحی مبین بر عالمیان تابید، که همانا معجزه ی همیشه جاوید پیامبر بزرگ اسلام، حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) می باشد؛ و پس از گذشت چهارده قرن، مخالفان خویش را به مبارزه می طلبد و از آنان می خواهد مه همانندش را بیاورند. این در حالی است که سخنوران در برابر عظمتش سر به سجده گذاشتند و خطیبان و متکلمان در برابر قدرتش کرنش نمودند. اعراب، معلقه یی را به نظم نکشیدند. مگر اینکه پایه ی آن بر شیوه ی فصاحت و بلاغت شگفت قرآن استوار گشت.
در این میان، شیعیان در عرصه های مختلف علوم قرآنی، پیشرو همگان بوده اند. استاد بزرگ و ارجمند و گرامی، شیخ آقا بزرگ تهرانی در دائرة المعارف جاویدان و گرانمایه اش الذریعة الی تصانیف الشیعه، می فرماید: ... بزرگان و دانشمندان شیعه، علوم قرآنی را از پیشوایشان، علی (علیه السلام) - او که دروازه ی علم بی پایان پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بود - اقتباس و تدوین کردند. پس اینان، پیشرو تأسیس علم تفسیر، قرائت، ناسخ و منسوخ، احکام غرایب، مقطوع و موصول، مجاز و اسباع و فضایل قرآن بودند. در تمام این زمینه ها تألیفات بی شماری از آنان برجای مانده؛ اولین مؤلف در زمینه ی تفسیر، مترجم قرآن عبدالله بن عباس متوفی در سال (68 هجری) و پس از او، شاگردش سعید بن جبیر که در سال (95 هجری) به شهادت رسید، بودند و این حرکت سلسله وار تا به امروز ادامه دارد.
سرورمان سید حسن صدر کاظمی در نخستین بخش کتابش به نام الشیعه و فنون الاسلام به بیان پیشرفت شیعیان در دانش های قرآنی پرداخته و نیز نام گروهی از دانشمندان شیعه که پیشروان و مبتکران تمامی علوم قرآنی بوده اند را ذکر کرده و مصادر و منابع سخنان خویش را بر آن اضافه نموده است.
پس باید دانست، همواره از گذشته تا حال، علما به قرآن در تمام ابعاد آن پرداخته اند؛ اموری که مصدر و منشأ پیدایش شناخت اسلامی، از جمله: عرفان و فلسفه و اخلاق و شناخت مسائل شرعی و غیرشرعی می شد. میراثی که فرهنگ اسلامی بر جای نهاد، زاییده ی قرآن کریم بود و همین مفسران، بزرگ ترین مردان اندیشه ی اسلامی بودند که نقش مهم و بنیادینی را در بنیادنگذاری نهضت فکری امروز، زیر سایه ی عقل فهیم و شناخت اصیل قرآنی، ایفا نمودند. همواره وحی و عقل به یکدیگر پیوند خورده اند و گسسته نخواهند شد و هر کدام مکمل دیگری است. ما مدام شاهد بوده ایم که ائمه ی هدی (علیهم السلام) یارانشان را به تفکر و تعقل در امور علمی دعوت می نمودند. و این امر، میراث فکری ارزشمندی را در مکاتب شیعه در دوران امامان (علیهم السلام) بر جای گذاشت. نجاشی (372 - 450 ه) در کتاب رجال و شیخ طوسی (385 - 460 ه) در کتاب الفهرست و کشی در کتاب رجال و غیره، تالیفات آنان را به ثبت رسانیده اند، که محالی برای ذکر آنها نیست.
پس به راحتی می توان گفت از زمان اختراع خط تاکنون هیچ کتابی چون قرآن کریم مورد تحقیق و شناخت قرار نگرفته است، تا جایی که من نیز برای شناخت آن، تمام تلاشم را در عرصه ی تفسیر و تعبیر و ترجمه ی قرآن کریم به کار گرفتم و در ابتدای جوانی، در زادگاهم کربلا به تدوین فهرستی از تفاسیر شیعیان پرداختم و موفق شدم بیش از سه هزار تفسیر از شیعیان را گرد آورم که برخی از آنها نیز موجود نیستند.
باید خاطرنشان کرد، برخی تفسیرهای شیعی به هفتصد جلد نیز می رسد، از آن جمله است تفسیر حدائق ذات بهجة تالیف شیخ ابویوسف عبدالسلام بن محمد بن یوسف بن بندار قزوینی معروف به ابن بندار، که در سال (391 هجری) در قزوین چشم به جهان گشود و در سال (488 هجری) در بغداد چشم از جهان فرو بست. او یکی از بزرگترین متکلمان شیعه و از بارزترین مفسران بود. ابن تغری در کتابش به نام النجوم الزاهرة فی حوادث سنة (488 هجری) می گوید: ... و در بینابین آن عبدالسلام بن محمد بن یوسف بن بندار ابویوسف قزوینی، پیرو بزرگ مکتب معتزله چشم از جهان فرو بست. او پیشوای تفسیر قرآن کریم بود و هفتصد جلد در این زمینه از خود به یادگار گذاشت.
و امام رافعی قزوینی، متوفی در سال (623 هجری) نیز در کتاب التدوین می گوید:
... دانشمندی بزرگ بود که کتاب بزرگی را در زمینه ی تفسیر، تالیف نمود و تاج الاسلام ابوسعد سمعانی در المذیل این گونه بیان کرد که، در میدان تفسیرها، کتابی بزرگ تر و سودمندتر از این کتاب یافت نمی شود، جز اینکه، این کتاب را با سخنان معتزله آمیخته و اعتقادات خویش را به طور پراکنده ذکر نموده و مقالات معتزله را به صورت آشکارا بیان کرده است... و به تفضیل به شرح زندگی و نظریاتش در کتابم به نام المفسرون القزوانه و نیز دانشنامه قرآن پرداخته ام.
یکی از مفسران بزرگ، که بیشترین کتب را در زمینه ی تفسیر و تأویل قرآن کریم تالیف نموده، جد بزرگوارم (پدر مادرم) شیخ ملا علی برغانی فرزند شیخ ملا محمد ملائکه (متوفی در سال 1269 ه) می باشد. او حکیمی فیلسوف و یکی از دانشمندان بزرگ و صاحب تفسیر غنائم العارفین در چندین جلد ضخیم بوده، که جلد اول آن در مورد تفسیر سوره ی حمد می باشد. در این تفسیر چهارمین آیه ی سوره ی حمد یعنی ملک یوم الدین، را بسیار شرح داده و به توصیف روز قیامت پرداخته، به طوری که تفسیر این سوره به 374 صفحه در اندازه ی قطع رحلی می رسد. من نیز به تفضیل، این سوره را در مجله ی ارزشمند بیانات که خاص مسائل قرآنی است، معرفی نموده ام، شیخ برغانی، خود در مورد تفسیرش این گونه می گوید: ... به این امر آگاهم که این تفسیر را با حول و قوه ی الهی و با کمک و هدایت آثار محمد و آل او سلام الله علیهم اجمعین از اسرار عجیب و نشانه های غریب و رموز شگفت، آکنده ساختیم و لیکن جز اهل معرفت، دیگران را از آن بهره یی نیست.
ایشان پس از آن، کتاب لسان العارفین را در زمینه ی تفسیر اصطلاحات عرفانی و فلسفی تالیف کرد و سال (1306 هجری) در بمبئی به چاپ رسید: این امر نشان دهنده ی پیشرفت روز افزون تفسیر می باشد. زیرا صحابه همانند نسل های آینده ی خویش، کتابی را در زمینه ی تفسیر تدوین نکردند.
آنان معانی آیات را بیان و شرح می دادند، ولی علوم و دانش ها همواره در حال پیشرفت و روش های فهم قرآن در حال تغییر می باشند و درک مفاهیم، نزد مفسران بر مبنای روش ها و اعتقادات دینی و فکری و انعکاس اعتقادات مذهبی شان بر تفسیر آیات مختلف و گوناگون می باشد، که برخی در این امر مبالغه و برخی کوتاهی کرده اند. با توجه به این مسائل می توان گفت: تفسیر از زمان پیدایش و بازگشت دوره های مختلف در دگرگونی و پیشرفت به سر می برد و در این راه تلاش های بسیاری به کار گرفته شده، که تاریخچه ی پرباری را در زمینه ی تفسیر رقم زده است. وجود تفسیرهای بی شمار و متنوع نزد شیعیان، نشانگر توجه بسیار زیاد دانشمندان شیعه به قرآن کریم و تدوین علوم مرتبط به آن می باشد. باید خاطرنشان کرد که ما در عصر تمدن و تکنولوژی، بیش از هر ملتی به درک و تمسک به قرآن کریم نیازمند هستیم. با بروز مسائل جدید و مشکلات اجتماعی بسیار، قرآن تنها راه سعادت در دو جهان و چراغ روشنگر راه هدایت می باشد. شاعر می گوید:
همانند خورشید تابان در حال درخشش است که به هر سو رود، آن را می توان دید و همانند نوری درخشان به چشمانت می تابد.
پسرم و پاره ی جگرم پدر بزرگش شیخ حسن، او را حیدر نام نهاد، در این زمینه تلاش های بسیار نمود و ماه رمضان امسال (1421 ه) به یاری خداوند متعال، موفق گردید و توانست کتابی در زمینه ی علوم قرآنی و دلایل نزول و فضیلت تلاوت قرآن تالیف نماید. البته، جای تعجب نیست که چنین نویسنده یی، کتابی در این زمینه تالیف نماید، زیرا خانواده اش از زمان های گذشته توجه بسیاری به تفسیر داشته اند و کتابخانه هایشان آکنده از آثار متعددشان در عرصه های مختلف قرآنی می باشد؛ و به اختصار به ذکر نام چند تن از نویسندگان این خاندان که در این زمینه به شهرت رسیده اند می پردازیم.
از آن جمله، پدربزرگش، شیخ محمد کاظم طالقانی قزوینی حائری (متوفی در سال 1094 ه) می باشد، او یکی از بزرگان دین و رهبران اسلامی در عصر صفوی بوده، که شیخ حر عاملی در کتابش أمل الامل این گونه از ایشان یاد کرده است: ... و او معلمی در مدرسه ی نواب قزوین بود...، از جمله آثار ایشان، تفسیر بزرگی در زمینه ی قرآن کریم و کتابی به نام التکمیل فی بیان الترتیل و کتبی دیگر می باشد.
نفر دوم، شیخ محمد جعفر فرزند شیخ محمد کاظم طالقانی در اصل حائری و قزوینی منشأ برغانی می باشد.
نفر سوم، شیخ محمد صالح برغانی حائری (متوفی در سال 1271 ه) فرزند شیخ ملا محمد ملائکه می باشد. او یکی از مفسران بزرگ شیعه و یکی از سردمداران مکتب جعفری بوده، که میراثی گران بها و عظیم در زمینه ی علوم قرآنی به یادگار گذاشت. آثار او آکنده از تحقیقات پرباری ست که در نهایت دقت و زیبایی به رشته ی تحریر درآمده. دائرة المعارف های او به عنوان یک منبع مهم در خدمت دانشمندان و مفسران می باشد؛ و پیر فرزانه و استاد گرامی مان امام رازی تالیفات ایشان را در دائرة المعارف جاویدانش ذکر نموده است. این دائرة المعارف در فضایل دانشمندان شیعه و تالیفات بی شمار آنان در زمینه ی تفسیر به تألیف رسیده. بسیاری از این دانشمندان به یک تفسیر اکتفا نکرده اند و تفسیر دیگری را نیز تالیف نموده اند به گونه یی که بیشتر آنان سه تفسیر یا بیشتر را به تالیف رسانیده اند. سپس، نام مفسرانی که بیش از سه تفسیر داشته اند را ذکر نموده، از آن جمله، حاج مولی صالح برغانی را نام برده. او اولین کسی بود که تفسیر را به صورت دائرة المعارف ابداع نمود و ما مختصراً به ذکر دائرة المعارف او در زمینه ی تفسیر می پردازیم:
1. تفسیر کنز العرفان فی تفسیر القرآن در بیست و هفت جلد بزرگ، که بزرگتر از 110 جلد (بحارالانوار) علامه مجلسی می باشد. در ذیل آیات، روایات و احادیث صحابه و تابعین را ذکر نموده. سپس به معنا و لغت و اعراب و دلایل نزول و مکان نزول پرداخته و ابیات شعر بسیاری در آن به کار برده است و باید گفت: همانند این تفسیر، از صدر اسلام تا به امروز تالیف نشده است. مجموعه یی از این تفسیر با خط نویسنده در شهر مقدس کربلا موجود می باشد.
2. تفسیر بحرالعرفان و معدن الایمان در هفده جلد بزرگ می باشد و در آن احادیث روایت شده از امامان معصوم (علیهم السلام) و سخنان صحابه و تابعین در زمینه ی تفسیر را گردآوری کرده است.
یکی از مجموعه های خطی آن در قزوین و مجموعه ی دیگر آن در شهر مقدس کربلا موجود می باشد و مجموعه های چاپی آن در بیشتر کتابخانه های تخصصی و عمومی موجود است: و اکنون این تفسیر در دست تحقیق و چاپ است که بیش از صد جلد می باشد و هر جلد آن از ششصد صفحه کمتر نیست.
3. کتاب مفتاح الجنان فی حل رموز القرآن در هشت جلد بزرگ می باشد و من در مورد آن تحقیق و آن را تالیف نمودم و بخشی از جزء اول آن با نام تفسیر البرغانی در سال (1389 ه - 1960) در نجف اشرف در چاپخانه ی نعمان در 456 صفحه تا آیه ی 165 سوره ی بقره و من الناس من یتخذ من دون الله أنداداً، به چاپ رسید و ادامه ی آن در نسخه های خطی آماده ی چاپ می باشد.
4. کتاب مصباح الجنان لایضاح أسرار القرآن در دو جلد بزرگ می باشد و تفسیر روایی نفیسی است که تالیف آن در اواخر عمر شریفش در کربلا به پایان رسید.
5. تفسیر معدن الانوار و مشکاة الاسرار در یک جلد بزرگ، این کتاب را پس از اتمام تفسیر وسیط به نام مفتاح الجنان تالیف نمود و در مقدمه ی آن ذکر کرده، هدفش از تالیف این کتاب، قرار دادن آن به عنوان مقدمه یی بر مفتاح بوده ولیکن بحث را در آن گسترش داد. پس کتابی مستقل گشت و آن را معدن الانوار نام نهاد.
6. تفسیر آیات الولایة و فضائل امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) و اهل بیت در یک جلد.
7. کتاب الناسخ و المنسوخ در یک جلد.
این تفاسیر هفتگانه آثاری هستند که شیخ محمد صالح برغانی از خود به یادگار گذاشت و نام آثارش در تمامی کتب سیرة و فرهنگنامه های بزرگان و خاورشناسان ذکر شده است. و گرمابخش دانش و علم است و فضیلت و بزرگی اش بیش از آن است که بتوان از آن سخن گفت.
از دیگر مردان این خانواده که در این زمینه آثاری را تالیف نموده اند. عموی شهیدم، شیخ محمد تقی فرزند شیخ محمد ملائکه برغانی، مشهور به شهید سوم می باشد. که در تاریخ (1263 هجری) به شهادت رسید. او یکی از حاذق ترین دانشمندان امامی و یکی از مشهورترین فقهای مجاهد و سردمدار مذهب و بزرگان اسلام و یکی از مجتهدان نابغه ی عصر خویش بوده است.
شهید سوم آثار گهرباری را به یادگار نهاد، از آن جمله دائرة المعارف فقهی به نام منهج الاجتهاد در بیست و چهار جلد بزرگ می باشد، و از صدر اسلام تا به امروز همانند آن به تالیف نرسیده است.
شیخ محمد حسن نجفی (متوفی در سال 1266 ه) هنگام تالیف دایرة المعارفش به نام کتاب الجواهر از این دایرة المعارف استفاده نموده است. از جمله آثار او در عرصه ی علوم قرآنی، تفسیر الایات النازلة فی فضائل اهل البیت (علیهم السلام) می باشد که در نوع خود بی نظیر است. این کتاب حاوی مباحث کلامی ست که خواننده چنین مباحثی را در هیچ کتاب یا نوشته یی نخوانده است.
یکی دیگر از مجتهدان و مؤلفان این خاندان، شیخ جعفر فرزند شهید سوم می باشد، که سردمداری تدریس و مرجعیت در شهر حائره به او منتهی گردید. او میراث گرانبهایی را در عرصه ی علوم قرآنی بر جای نهاد.
از دیگر علمای این خاندان که تالیفاتی در زمینه ی علوم قرآنی به یادگار گذاشت، شیخ میرزا علی نقی حائری، معروف به معلم طف می باشد. او در سال (1253 هجری) در شهر مقدس کربلا چشم به جهان گشود و در سال (1320 هجری) در همان جا چشم از جهان فروبست. آرامگاه او واقع در ایوان طلا، بخش ورودی حرم مطهر امام حسین (علیه السلام) می باشد. پسر شیخ حسن فرزند شیخ محمد صالح برغانی حائری، یکی از بزرگترین سردمداران و دعوت کنندگان به دین اسلام می باشد، که مدرسی پیشرو در رهبری تدریس در دانشگاه کربلا بود. وی تفسیری به نام فقه القرآن را در یک جلد تالیف نموده و مباحثی در مورد آیات احکام در آن گنجانده شده است.
یکی از شاعران شهر مقدس کربلا در رثای ایشان این گونه سروده است:
فقیه بی همتای ما، علی النقی، هر چند که در بین ما موجود نیست، اما یاد او همیشه جاویدان است. نام بزرگ مردان با کردار نیکویشان جاودان است، او نیز از آنان بود.
معلم دشت بی کران، صاحب آبشخوری ست که تمامی انسان ها از آب آن می نوشند و سیراب می گردند.
یکی دیگر از بزرگان این خاندان، شیخ حسن فرزند شیخ علی نقی صالحی حائری (1310 - 1401 هجری) از دانشمندان و علمای مجاهد بود، که در حائر به دنیا آمد و در شهر مقدس کربلا پرورش یافت. وی در انقلاب بزرگ عراق شرکت نمود و در تبعیدگاهش تهران، دار فانی را وداع گفت و در قزوین در بارگاه شاهزاده حسین (علیه السلام) به خاک سپرده شد. وی مؤلف و صاحب تفسیر سوره ی واقعه و آیه ی فی مقعد صدق عند ملیک مقتدرمی باشد.
و از دیگر بزرگان این خاندان، مادر گرامی ام رقیه فرزند شیخ میرزا علامه فرزند شیخ حسن فرزند شیخ محمد صالح حائریه آل صالحی، در سال (1307 هجری) در کربلا چشم به جهان گشود و در سال (1399 هجری) در قزوین دنیا را وداع گفت. او در زی عالم و فاضل و فقیه و نیز حافظ و آگاه به تفسیر و تأویل قرآن کریم بود. وی تالیفات زیادی در عرصه ی علوم قرآنی دارد، که از آن جمله می توان تفسیر غریب القرآن و کتاب خواص السور القرآنیه و بعض الایات را نام برد.
اگر بخواهیم تمامی مؤلفان و مفسران و دانشمندان این خاندان فاضل را نام ببریم، سخن به طول می انجامد و مجالی برای ذکر آن نیست. شیخ آقا بزرگ تهرانی در کتاب الذریعة و الطبقات اسامی و آثار ارزشمند این عزیزان و دانشمندان را ذکر نموده و فرزندم شیخ حسن شهیدی صالحی معروف به حیدر آثار آنان را گردآوری کرده است.

پیشگفتار

قرآن معجزه ی جاودانه ی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و همانا رسالت اوست. قرآن ثقل اکبر و ریسمان پیوسته ی خداوند است از آسمان تا زمین؛ هر که به آن تمسک جوید، نجات می یابد ، و هر که از آن اعراض نماید، به هلاکت می رسد. قرآن نور مطلق است و غیر آن، عین تاریکی است:
قد جاءکم من الله نور و کتاب مبین، یهدی به الله من اتبع رضوانه سبل السلام و یخرجهم من الظلمات الی النور باذنه و یهدیهم الی صراط مستقیم
آری! نور و کتابی روشنگر از جانب خداوند به سوی شما آمده است که خداوند در پرتو آن، کسانی را که از رضای او پیروی کنند به راه های امن و عافیت رهنمون می گردد و آنان را به توفیق خویش از تاریکی ها به سوی روشنایی باز می برد و به راه راست هدایتشان می کند(1).
اگر قرآن معجزه های پیشین را حفظ نمی کرد و مورد تصدیق قرار نمی داد، حتی ما نیز به آنها ایمان نمی آوردیم؛ زیرا امکان آن نبود تا این معجزه ها را تأیید و تصدیق کنیم، اما از آن جایی که قرآن کریم آنها را ذکر نمود، ما نیز به آنها اذعان کرده، و مورد تصدیق قرار دادیم.