نهضت امام حسین (ع) و قیام کربلا

نویسنده : دکتر غلامحسین زرگری نژاد

پیام پژوهش

پژوهش و تحقیق جان مایه هر متن ماندگار و اصیل است و توجه به آن اصلی است بنیادین در اساسنامه همه مراکز پژوهشی. در ساختار سازمان سمت نیز که بر گرفته از حروف آغازین سازمان مطالعه و تدوین است منظور همان تحقیق است. امام برای آنکه این بخش نمودارتر و چشمگیرتر و فعال تر گردد، سازمان در سال 1382 بر آن شد تا با تاسیس مراکز تحقیق و توسعه علوم انسانی زمینه مساعدتری فراهم آورد تا پژوهشگران با آزادی بیشتری بتوانند با اجرای طرحهای پژوهشی بنادین و تدوین کتب مبنایی و کمک درسی بر غنای منابع دانشگاهی و آثار مورد نیاز جامعه علمی بیفزایند.
متن حاضر، نهضت امام حسین (ع) و قیام کربلا، از گروه تاریخ نیز با همین رویکرد و برای استفاده جامعه علمی تدوین شده است. از ارباب نظر تقاضامندیم برای بهبود این اثر و آثار بعدی مرکز در این زمینه با بیان کاستیها و طرح پیشنهادها ما را در این مسیر خطیر یاری دهند.

در آمد

نوشته حاضر پژوهشی است تحلیلی در تاریخ نهضت کربلا. اهمیت قیام امام حسین (علیه السلام) علیه نظام اموی و شگفتی از این حادثه تلخ و فجیع، یعنی قتل عام خاندان پیامبر در فاصله اندکی پس از رحلت رسول اسلام، آن هم به دست خاندانی که در عصر حیات پیامبر کینه توزترین خاندان با دیانت نبوی بودند و کمی بعد به نام دفاع از آیین محمدی (ص) و خلیفه مسلمین، به قتل عام امام حسین (ع) و اهل بیت پیامبر اسلام پرداختند، باعث شد تا از دیرباز نویسندگان شیعی و اهل سنت و حتی در قرون اخیر، شرق شناسان غربی به بررسی این حادثه مهم تاریخ صدر اسلام، توجهی جدی نشان داده در ترسیم ابعاد مختلف آن مساعی فراوانی به کار بندند و آثار و نوشته های گوناگون تالیف کنند. طبعا آنچه پیش روی خوانندگان محترم قرار دارد، اثری است در ادامه آن آثار و وامدار به شماری از آنها، اما با ادعای وارسی تحلیلی فزون تر در بنیادها و ماهیت قیام کربلا و متکی به کهن ترین منابع و دست اول ترین آنها. قضاوت درباره میزان توفیق نویسنده در جهت ارائه اثری تحلیلی و متکی به اصول نقادی تاریخی و پیراسته از پیرایه های عاطفی بعدی، طبعا به عهده خوانندگان نکته سنج و ژرف اندیش و صاحب نظر است. به همین روی نیز نویسنده امید دارد تا از طریق عنایت این گروه از خوانندگان و نقادیهای عالمانه آنان، به کاستیها و معایب نوشته خویش وقوف یابد و در اصلاح آنها بکوشد.
اهمیت جایگاه ابومخنف در روایت واقعه کربلا ایجاب می کرد تا پیش از ورود به بحث اصلی، ارزش روایات این عمده ترین گزارشگر نهضت کربلا از ابعاد گوناگون بررسی شود. برای حصول به این منظور، طرح نوشته ای بسیار مفصل تنظیم شده بود، اما با ملاحظه محدودیتها، آن طرح در قالب نوشته ای کوتاه سامان یافت و ارائه شد و امید آنکه همین مختصر نیز راهی گشاید به شناخت ابومخنف، فرزانه ای که درباره او هنوز نوشته ای شایسته و تحقیقی مستقل صورت نگرفته است.
پس از نقد و بررسی منابع تحقیق، بخش اول این نوشته را به جستاری در باب ریشه های تاریخی قیام کربلا داده ایم. کربلا نه حادثه ای دفعی و ناگهانی بود و نه رخدادی معمولی. بنابراین شایسته بود که ریشه های این رخداد بزرگ را در قالب بحثی مفصل و جدی بکاویم. سلطنت یزید و نهضت امام حسین (ع)، عزیمت امام به سوی کوفه، ورود کاروان حسینی به دشت کربلا و سرانجام بررسی اهداف و بنیادهای نظری و اعتقادی نهضت امام حسین (علیه السلام)، بخش دوم این نوشته را تشکیل می دهند. در قالب تمام بخشها کوشیده ایم تا ضمن استناد به منابع متعدد، هموراه به تحلیل پایبند باشیم و رخدادها را در ضمن تحلیل ریشه ها عرضه کنیم.
بخش نهایی این نوشته نیز شامل نام و نشان تمام کسانی است که در منابع مختلف به عنوان شهید کربلا معرفی شده اند. ارائه این مجموعه از نام و نشان، طبعا به معنی تایید یا تکذیب شهادت هر یک از آنان نیست. هدف ما ترسیم نام و نشان کسانی بوه است که در آثار تاریخی و مقاتل، به شهید کربلا شهرت یافته اند. بررسی صحت و سقم این گزارشها طبعا پژوهشی مستقل را طلب می کند. در انتها کتاب با ارائه جدولی تطبیقی کوشش کرده ایم تا اختلاف گزارشها و چگونگی انعکاس نام و نشان شهدای کربلا را در آثار مختلف و منابع مربوط به زمانهای متفاوت ارائه کنیم. امید است این تلاش بسیار وقت گیر و پر زحمت، برای محققان و علاقه مندان مفید و عاری از سهو و خطا بوده باشد.
وظیفه خویش می دانم برای مساعدت در چاپ و نشر این کتاب، از تمام اولیای سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی، خصوصا جناب آقای دکتر احمدی، ریاست محترم سازمان و سر کار خانم دکتر ترکمنی آذر، مسئول گروه تاریخ سمت صمیمانه سپاسگزاری کنم. طبعا بدون همراه آنان، خاصه ریاست سازمان، این نوشته با شتاب به مرحله چاپ و نشر نمی رسید.
فرزندانم راحیل و نسیم در مراحل مختلف تالیف، چه رهیابی به ارجاعات و چه مقابله دست نویسها با نمونه های تاپیی، یاری ام کردند. دوست دارم این نوشته را به آنان تقدیم کنم. امید که در دشت پاک وجودشان همیشه نهال عشق به فرزانگی بارور و شاداب بماند و همیشه با زلال ایمان همراه باشند.
غلامحسین زرگری نژاد
تهران - اسفند 1381 / محرم 1424

نقد و بررسی منابع و مآخذ تاریخ کربلا