گلستان سوره ها(آشنایی با سوره ها و مفاهیم قرآن) جلد 1

محمد حسین جعفری‏

35 - فاطر

فاطر یعنی آفریننده و پدید آورنده و سوره مکی است.
180) فاطر به چه معناست و نام کیست؟ 181) گشودن در رحمت و روزی، به دست کیست؟ 182) در این سوره شیطان چگونه معرفی می شود؟ 183) رابطه دلبستگی و عشق به دنیا با شیطان چیست؟ 184) راه موثر مقابله با شیطان چیست؟
فاطر به معنی آفریننده موجودات است کسی که هستی را از عدم آفریده است. فاطر از اسامی خداست. در آیه نخست این سوره از خداوند با نام فاطر السموات و الارض یعنی: پدید آورنده آسمانها و زمین سخن به میان آمده است و می فرماید:
(سپاس خدای را که پدید آورنده آسمان ها و زمین است...)
این سوره بر روی سه اصل اساسی دین، یعنی توحید و نبوت و معاد تاکید دارد. همان اصولی که مردم مکه در آغاز بعثت با آن به شدت مخالفت می ورزیدند.
در رابطه با توحید، در اوائل سوره گشودن در رحمت را منحصرا کار خدا معرفی می کند، و نیز از آفرینش ملائکه سخن می گوید که واسطه های بین خدا و خلقند و رحمت و نعمت را از خدای متعال دریافت می کنند و به خلقش می رسانند(201).
این نگرش توحیدی در مقابل نگرش کفار است که نعمت ها، رزق و روزی و انواع برکات را از بت ها و خدایان باطل می پنداشتند. ترجمه آیات دوم و سوم چنین است:
(هر رحمتی را که خدا برای مردم گشاید، بازدارنده ای برای آن نیست، و آنچه را که باز دارد، پس گشاینده ای ندارد، و اوست همان شکست ناپذیر سنجیده کار.
ای مردم، نعمت خدا را بر خود یاد کنید. آیا غیر از خدا آفریدگاری هست که شما را از آسمان و زمین روزی دهد؟ خدایی جز او نیست. پس دیگر به کجا (و کدام بیراهه) منحرف می شوید.
آری، اگر خدا بخواهد در رحمت را به روی کسی بگشاید هیچ عاملی نمی تواند بازدارنده آن باشد، و اگر خداوند اراده کند که روزی را تنگ گیرد، هیچ گشاینده ای برای آن نیست.
در این سوره شیطان انسان معرفی می شود. اوست که انسان ها را از معاد و توجه به قیامت غافل می کند. این دشمن جانی همیشه در پی وارد کردن ضربه های کاری بر ماست. غفلت از معاد یکی از سلاح های مهلک و سهمگین شیطان است.
در آیات 5 تا 7 چنین می خوانیم:
(ای مردم، همانا وعده خدا حق است. زنها که این زندگی دنیا شما را فریب ندهد و زنهار که (شیطان) فریبنده شما را درباره خدا نفریبد. در حقیقت شیطان دشمن شماست، شما (نیز) او را دشمن گیرد. (او) تنها حزب خود را فرا می خواند تا از یاران آتش گردند. کسانی که کفر ورزیده اند، عذابی سخت خواهد داشت؛ و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، برای آنان آمرزش و پاداشی بزرگ است.)
مبادا زندگی انسان را مغرور کند و بفریبد و چنان مشغول دنیا و زینت و سرگرمی های آن گردد که از یاد آخرت غافل شود! مبادا انسان تمام عمرش را در طلب دنیا سپری کند و غرق در دنیا و مظاهر آن گردد و و در لحظه پایان عمر خود را در خسران و زیان یابد!
آنکه از آخرت غافل است در آن حال که چشم بر این دنیا می بندد، درمی یابد که تمام سرمایه خویش را برای امور زودگذر و فانی تباه ساخته است و بدون آمادگی وارد دنیای دیگر می شود، در حالی که برای سرای باقی کاری انجام نداده است.
علاقه و دلبستگی به دنیا از نیرنگهای شیطان است. در آیات مذکور، خداوند ما را توجه می دهد: شیطان را که در حقیقت بالاترین دشمن ماست، دشمن بداریم. تمام تلاش او برآنست که ما را از یاد خدا غافل کند.
هرگز عاقلانه نیست که کسی با دشمن قسم خورده خویش دوستی کند؛ دشمنی که هر لحظه در حال توطئه و فتنه است و به دنبال راه نفوذی در درون انسان. به وعده های او هرگز نمی توان اعتماد کرد. او از کوچکترین غفلت ما برای وارد کردن ضربه های کاری و مهلک خویش سود می برد.
تمام تلاش شیطان بر آنست که دار و دسته و پیروان خود را به جهنم بکشاند و دعوت های او جز به سوی بیچارگی و نابودی و هلاکت انسان نیست.
پس باید وسوسه های او را بشناسیم و راه های نفوذش را بر خود ببندیم.
از خدا و معاد غافل نگردیم و هرگز زندگی دنیا را برای خویش هدف قرار ندهیم. همیشه توجه کنیم که دنیا راه است نه مقصد. آنان که دنیا را برای خود هدف قرار داده اند، به یقین فریب شیطان را خورده و در دام او اسیرند.

...................) Anotates (.................
1) مراد از مکی آنست که آیات آن در مکه نازل شده، و مراد از مدنی آنست که آیاتش در مدینه نازل شده است.
2) رجوع کنید به ترجمه تفسیر المیزان، ج 1، ص 30 و 31 (در پاورقی این کتاب برای رعایت اختصار، این ماخذ را با نام خلاصه المیزانذکر کرده ایم.)

3) به جز سوره توبه که علت آن در این مجموعه، در بحث سوره توبه ذکر شده است.
4) رجوع کنید به سوره نساء آیه 69؛ و نیز رجوع کنید به المیزان، ج 1، ص 62.
5) عیون اخبار الرضا، ص 234. روایت از امام رضا (علیه السلام) از پدران گرامیش از امام علی (علیه السلام).
6) همچنانکه یهودیان و صهونیست ها در این عصر بزرگترین دشمنان اسلام هستند.
7) رجوع کنید به سوره بقره، آیه 3.
8) یعنی: کتابهایی که بر پیامبران پیش از تو نازل کردیم.
9) آن مقدار طلا که اگر در پوست کنده شده گاو می ریختند، آن را پر می کرد.
10) رجوع کنید به سوره بقره، آیات 67 تا73؛ و نیز المیزان، ج 1، ص 308 به روایتی که از عیون اخبار الرضا نقل شده است.
11) عمران نام پدر حضرت مریم است.
12) رجوع کنید به المیزان، ج 3، ص 4.
13) پولی که اسیر برای آزادی خود می دهد، برای نجات خود یا دیگری پول دادن، باز خریدن.
14) رجوع کنید به سوره آل عمران، آیه 59.
15) رجوع کنید به سوره آل عمران، آیه 51.
16) رجوع کنید به المیزان، ج 3، ص 286 تا 288.
17) گفته شده است که آن رزق، میوه در غیر فصل خود بود.
18) کسی که مبتلا به مرض پیسی است. نن پیسی: نوعی بیماری پوستی که بدون علاج بود.
19) رجوع کنید به سوره آل عمران، آیات 35 تا 49
20) رجوع کنید به سوره آل عمران، آیه 51.
21) مانند ازدواج غربی ها در عصر حاضر.
22) مانند آنچه امروزه در غرب صورت می گیرد و بنیاد خانواده ها را متلاشی می کند.
23) رجوع کنید به المیزان، ج 4، ص 240 تا 242 (گفتاری پیرامون جاهلیت اولی)
24) رجوع کنید به المیزان، ج 4، ص 653.
25) اگر مسلمانان بیدار شوند و به لوازم ایمان پای بند باشند و در میادین فرهنگی و اقتصادی و دفاعی و سیاسی و... به تکالیف خویش عمل کنند، رشته های تسلط بیگانگان را بر جوامع خویش خواهند گسست. اراده خدا در این رابطه پیروزی مسلمانان در این تلاش مقدس و قطع سلطه بیگانگان است.
26) رجوع کنید به تفسیر المیزان، ج 5، ص 189؛ و تفسیر تقریب القرآن، ج 5، ص 124: و تفسیر الکاشف، ج 2 ص 466.
27) رجوع کنید به تفسیر منهج الصادقین، ج 3، ص 162.
28) رجوع کنید به تفسیر احسن الحدیث، ج 3، ص 3؛ و نیز رجوع کنید به تفسیر عیاشی، ج 1، ص 288 متن روایتی که زراره از امام باقر (علیه السلام) نقل می کند.
29) رجوع کنید به المیزان، ج 6، ص 330 تا 332.
30) نصاری: مسیحیان
31) دوران فترت رسولان: منظور دورانی است که پیامبری فرستاده نمی شده است.
32) رجوع کنید به المیزان، ج 6، ص 20 تا 34.
33) رجوع کنید به سوره اسرارء آیه 93 به درخواست کفار از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) .
34) رجوع کنید به المیزان ج 7، ص 22 تا 26.
35) یعنی هر چند کفار و ستمکاران تو را که پیامبر خدا هستی تکذیب می کنند اما این ظاهر امر است در واقع هدف آنان از تکذیب تو، تکذیب خدا و نشانه های اوست. توحید اصل و نبوت فرع بر آن است: اینها با تکذیب فرع می خواهند اصل را انکار کنند.

36) به عبارت دقیق تر می گفتند: این هم برای شرکاء و در قرآن نیز کلمه شرکا آمده است.
37) آنچه گفته شد بخشی از عقادی خرافی مشرکین در این زمینه بود.
38) رجوع کنید به آیات 136 تا 145؛ و نیز رجوع کنید به المیزان، ج 7، ص 496 تا 503.
39) مانند زرتشتیان که قاتل به اهریمن و یزدانند برخی که ابلیس را شریک خدا می دانند رجوع کنید به المیزان، ج 7، ص 402.
40) که ملائکه را دختران خدا می پنداشتند.
41) رجوع کنید به المیزان، ج 7، ص 402
42) یعنی به دروغ فرزندانی را به خدا نسبت دادند و مخلوقاتی را مانند جن و ملائکه را پسران و دختران خدا پنداشتند.
43) لطیف: نفوذ کننده، به صورتی که به درون اشیاء نیز آگاه است. خداوند مانند وجودهای مادی و انسان نیست که فقط ظاهر را می بیند و از درون بی خبر است.
44) رجوع کنید به المیزان، ج 7، ص 404.
45) رجوع کنید به سوره انعام، آیه 20.
46) یعنی مسیحیان
47) رجوع کنید به المیزان، ج 7، ص 53.
48) بلغوا عنی ولو آیه، منهج الصادقین، ج 3، ص 356.
49) آنچه دو چیز را از هم جدا می کند، مانند دیواره یا پرده یا هر چیز دیگر
50) رجوع کنید به المیزان، ج 8، ص 152
51) رجوع کنید به المیزان، ج 8، ص 180
52) یعنی: اصحاب اعراف.
53) یعنی: درهای خود
54) ترجمه روایت، رجوع کنید به المیزان، ج 8، ص 180
55) رجوع کنید به المیزان، ج 8، ص 181.
56) به نقل از المیزان، ج 8، ص 180
57) رجوع کنید به المیزان، ج 8، ص 8
58) اموالی که مالک ندارد اصطلاحا فی نامیده می شود.
59) این اموال گویا زیاده بر اموالی است که مردم شده اند. غنایم جنگی هم زیاده بر آن چیزهایی است که در جنگ ها غالبا مورد نظر است. از اینرو که این دو نوعی زیاده اند، انفال نامیده شده اند. رجوع کنید به المیزان، ج 9، ص 4
60) رجوع کنید به المیزان، ج 9، ص 7
61) رجوع کنید به سوره انفال، آیات 7 تا 12؛ و نیز رجوع کنید به المیزان، ج 9، ص 24 و 26؛ و نیز رجوع کنید به فرازهای از تاریخ پیامبر اسلام، تالیف استاد جعفر سبحانی، ص 222 و 231 تا 249
62) رجوع کنید به المیزان، ج 9، ص 120
63) سوره انفال، آیه 20
64) رجوع کنید به المیزان، ج 9، ص 215 تا 225
65) رجوع کنید به ماخذ قبل
66) پیمان صلح و یا پیمان پشتیبانی یکدیگر در جنگ ها
67) منظور همان چهار ماهی است که به مشرکین مهلت داده شده بودرجوع کنید به المیزان، ج 9، ص 203 و 204
68) چهار ماه از همان روز
69) رجوع کنید به المیزان، ج 9، ص 215 تا 220 به روایاتی که از شیعه و سنی در این مورد نقل شده است.
70) رجوع کنید به فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام، تالیف استاد جعفر سبحانی، ص 289.
71) رجوع کنید به ترجمه مجمع البیان، ج 11، ص 270.
72) رجوع کنید به المیزان، ج 17، ص 252 و 253
73) رجوع کنید به سوره هود آیات 1207 و 13
74) آیات 25 تا 101
75) آن قوم پیش از آن دارای زمین های حاصلخیز و از نعمت های فراوانی بهره مند بودند. اما در اثر کردار خوش در آغاز به خشکسالی و قحطی دچار شدند. چون در شرک و اعمال ناروای خویش اصرار ورزیدند سرانجام به عذابی هلاک کننده دچار شدند که شرح آن در ادامه می آید.
76) رجوع کنید به سوره اعراف، آیه 96
77) رجوع کنید به المیزان، ج 10، ص 444 تا 446
78) سوره فجر، آیات 6 تا 8
79) مراد آنست که مثلا: بتی برای یاران، بتی برای نیرو و قدرت، بتی برای محبت و... برای خود می ساختند.
80) رجوع کنید به قرآن: سوره هود آیات 50 تا 60؛ و سوره شعرا آیات 123 تا 140؛ و سوره الحاقه آیات 6 تا 8؛ و نیز رجوع کنید به المیزان، ج 10، ص 455 تا 458 و ج 15، ص 420 تا 425

81) رجوع کنبد به تفسیر جوامع الجامع، ج 2، ص 177.
82) و در واقع یهودیان که مشرکین را تحریک به این پرستش کرده بودند.
83) رجوع کنید به المیزان به سوره یوسف، آیه 3
84) آنچه گفته شد نظر برخی مفسرین است. المیزان، ج 11، ص 200 را نیز ببینید.
85) حیات طیبه
86) عزیز یعنی عزیز خزانه دار که قطفیر نام داشت. (رجوع کنید به الجنان و روح الجنان، ج 11، ص 60؛ و نیز رجوع کنید به تفسیر گازر، ج 4، ص 312). عزیز لقب افراد صاحب منصب در آن عهد بوده است، کما اینکه حضرت یوسف نیز پس از اینکه خزانه دار سلطان شد به این عنوان خوانده می شود. (رجوع کنید به متن المیزان عربی، ج 11، ص 162)
87) دقت کنید به سلطان فردی غیر از عزیز مصر که یوسف (علیه السلام) در خانه اش می زیست، بوده است. (رجوع کنید به المیزان، ج 11، ص 268)
88) رجوع کنید به المیزان، ج 11، ص 98 و 99
89) رجوع کنید به سوره یوسف، آیات 50 و 51
90) تبرئه کردن نفس یعنی اینکه نفس را بی گناه دانستن
91) سوره یوسف، آیات 52 تا 54
92) رجوع کنید به المیزان، ج 11، ص 269 و 270
93) شاید برخی تعجب کنند، و از خود سوال کنند که آیا رعد نیز حمد و تسبیح خدا را می کند؟ اما حقیقت آن است که هیچ موجودی در عالم نیست، مگر آنکه خدا را تسبیح و حمد می کند، اما ما تسبیح آنها را درک نمی کنیم. (رجوع کنید به قرآن، سوره اسری، آیه 44)
94) رجوع کنید به سوره رعد، آیه 43
95) رجوع کنید به سوره رعد، آیات 7 و 27
96) رجوع کنید به سوره رعد آیه 5
97) رجوع کنید به سوره رعد، آیه 6: و نیز المیزان، ج 11، ص 409
98) رجوع کنید به سوره رعد، آیه 16
99) در آیه 1 سوره رعد این مطلب با صراحت بیان شده است. ترجمه این آیه در چند سطر قبل ذکر گردید.
100) الا بذکر الله تطمن القلوب
101) رجوع کنید به المیزان، ج 11، ص 486
102) رجوع کنید به المیزان، ج 11، ص 483 و 486 و 487
103) رجوع کنید به المیزان، ج 11، ص 487
104) متن آیه چنین است: الر کتاب انزلناء الیک لتخرج الناس من الظلمات الی النور باذن ربهم الی صراط العزیز الحمید
105) رجوع کنید به سوره ابراهیم، آیات 1 و 4
106) رجوع کنید به سوره ابراهیم، آیات 5 تا 8
107) رجوع کنید به سوره ابراهیم، آیات 30 تا 34
108) یعنی: نسلم و خانواده ام
109) رجوع کنید به سوره ابراهیم، آیه 37
110) ظاهرا به جهت فاصله و دوری از وی
111) رجوع کنید به المیزان، ج 1، ص 434 تا 437
112) رجوع کنید به روایات مذکور در المیزان، ج 12، ص 291
113) رجوع کنید به سوره حجر، آیات 8 تا 15
114) رجوع کنید به سوره حجر، آیات 51 تا 84
115) در آیه 80 این سوره از آن قوم نام برده شده است.
116) ترجمه روایت از تفسیر عیاشی، ج 2، ص 20، با تصرف جزیی برای روانی ترجمه و فهم مطلب.
117) ناقه: شتر ماده
118) رجوع کنید به المیزان، ج 10، صفحات 468 تا 470
119) طبق نظر علامه طباطبایی رحمه الله علیه در المیزان، 40 آیه نخست این سوره در روزهای آخر توقف رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در مکه و در ایام نزدیک مهاجرتشان به مدینه نازل شده است.
از سیاق بقیه آیات که 88 آیه است، برمی آید که در اوایل هجرت نازل شده است. رجوع کنید به المیزان، ج 12، ص 298 و 299
120) رجوع کنید به سوره نحل، آیات 5 تا 16
121) حیات طیبه: زندگی پاکیزه، شرح آن در چند سطر بعد می آید.
122) رجوع کنید به المیزان، ج 12، ص 491
123) رجوع کنید به المیزان، ج 12، ص 492
124) و برای شیطان و نفس میدانی وجود ندارد.
125) رجوع کنید به المیزان، ج 12، ص 492 و 493
126) رجوع کنید به المیزان، ج 13، ص 7 تا 18
127) نام مرکبی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در این سیر بر آن سوار شدند.
128) سپس امام صادق (علیه السلام) روایت را از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) ادامه می دهند که ما در اینجا خلاصه ماجرا را با استفاده از آن روایت، برای عزیزان بازگو کرده ایم.
129) بیت المعور: خانه ای است در آسمان هفتم برای عبادت ملایکه، که در آن خدا را عبادت می کنند، مانند خانه کعبه در زمین که برای عبادت انسانهاست.
130) رجوع کنید به سوره رعد، آیه 29
131) این کار نه از روی اسراف و نه برای آزار آنان بلکه حکمتی در آن بود که در ادامه روایت روشن می گردد.
132) رجوع کنید به المیزان، ج 13، ص 19 و 20 به نقل از امالی شیخ صدوق (رحمه الله علیه)
133) بدون اینکه هیچ مصلحتی از انسان فوت شود
134) رجوع کنید به سوره کهف آیات 9 تا 27 و المیزان، ج 13، ص 404 تا 407
135) با قیات الصالحات
136) ضمیر فاعلی نادیها ظاهرا به عیسی (علیه السلام) بر می گردد، نه به روح (چنانکه تصور کرده اند) ر. ک. المیزان، ج 14، ص 55.
137) سوره مریم، آیات 34 تا 36
138) در آیات 2 تا 15
139) رجوع کنید به سوره مریم، آیات 2 تا 15 و نیز المیزان، ج 14، ص 36 و 37
140) در ابتدای سوره صلی الله علیه و آله و سلم) )) در این کتاب توضیحات بیشتری در مورد حروف مقطعه آمده است که می توانید به آن مراجعه نمایید.
141) تفسیر شریف لاهیجی، ج 3، ص 47 به نقل از معانی الاخبار و نیز رجوع کنید به بحار الانوار، چاپ کتب اسلامیه، ج 16، ص 86، و نیز ج 92، ص 273.
142) طوی اسم جلگه ای است که در دامنه طور سینا یعنی کوه سینا قرار دارد و وادی طوی همانجست که خداوند آن را وادی مقدس نامیده است.
143) سوره طه، آیات 11 تا 16
144) معجزه بدبیضا یعنی دست سپید و درخشان.
145) رجوع کنید به سوره توبه، آیه 30 مراد این است که چگونه توحید را به صورت شرک جلوه می دهند.
146) سوره حج، ترجمه آیات 38 تا 41
147) رجوع کنید به سوره حج، آیات 25 تا 37
148) مشی: روش و رفتار، نحوه عمل
149) در آیه 18 تمامی گروههای غیر مومن که در این آیه از آنان نام برده شده است کافر نامیده شده اند.
150) صابئین معتقدین به آیینی هستند که مرکب از یهودیت و مجوسیت است و کتابی دارند که به حضرت یحیی (علیه السلام) نسبت داده اند. رجوع کنید به المیزان، ج 14، ص 504 و 505 و نیز ج 1، ص 297
151) رجوع کنید به المیزان، ج 15، ص 4
152) رجوع کنید به المیزان، ج 15، ص 5
153) رجوع کنید به المیزان، ج 15، ص 9
154) رجوع کنید به المیزان، ج 15، ص 169 ونیز به آشنایی با قرآن (استاد شهید مطهری) ج 4، ص 97 تا 105
155) الله نور السمووت و الارض... (سوره نور، آیه 35)
156) رجوع کنید به سوره نور، آیات 30 و 31
157) رجوع کنید به سوره نور، آیه 4
158) یعنی زناکاران و بی عفتان
159) رجوع کنید به سوره نور، آیه 2
160) رجوع کنید به سوره نور، آیه 32
161) فرقان در اصل مصدر است، ولی در اینجا به معنی فاعل به کار رفته است.
162) رجوع کنید به سوره فرقان، آیات 4، 5، 7،، 8 و 32 و 34. در عصر حاضر نیز استکبار غرب و صهونیست های پلید، برای تخریب شخصیت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) اتهامات ناروایی را بر ساحت مقدس حضرتش وارد می کنند. جریان نویسنده مرتد آیات شیطانی و مانند آن، دنباله همان تلاش نافرجام و و بی سرانجام کفر جاهلیت است.
163) سوره فرقان، آیه 30
164) رجوع کنید به المیزان، ج 15، ص 283
165) و در مقابل جسارت و توهین جاهلان، بزرگواری و نرم خویی نشان می دهند.
166) و نیز لهوی که باطل است
167) رجوع کنید به سوره فرقان، آیات 63 تا 77
168) رجوع کنید به المیزان، ج 15، ص 346
169) مانند آن بیچاره مفلوک که آیات شیطانی را می نگارد. بسیار روشن است که در این کار، او خود، آلت و شیطان صفتان مستکبر است.
170) مراد اساس صناعت و فن شعر است.
171) شعراء
172) با توجه به آیه 224 سوره شعرا
173) رجوع کنید به المیزان، ج 15، ص 469 الی 471
174) رجوع کنید به المیزان، ج 15، ص 478 و 479
175) حضرت سلیمان (علیه السلام) فرزند حضرت داوود (علیه السلام) است.
176) یعنی از هر نعمتی.
177) سوره نمل، ترجمه آیات 15 تا 19
178) در اصصاح یازدهم و دوازدهم از کتاب سمویی دوم
179) سوره بقره، ترجمه بخشی از آیه 102؛ نیز ر.ک. المیزان، ج 15، ص 523 تا 525
180) دقت شود که قصص خوانده نشود که آن جمع قصه است.
181) رجوع شود به المیزان، ج 16، ص 5
182) با توجه به این سنت الهی، استکباری غرب صهیونیزم هم مانند تمام قدرت های استکباری، در معرض زوال و فروپاشی است.
183) رجوع شود به المیزان، ج 16، ص 194.
184) رجوع کنید به قرآن، سوره نساء، آیه 59
185) رجوع کنید به الوسیله حضرت امام خمینی (رحمه الله علیه)، ج 1، ص 482، مساله 2
186) رجوع کنید به المیزان، ج 16، ص 232
187) برای اطلاع بیشتر می توانید به آنچه پیوسته توسط منابع و مطبوعات غربی در این زمینه ها گزارش می شود مراجعه نمایید.
188) یا اصلا باور ندارند و یا اینکه غافل از این امور هستند در حالی که در مقام نظر، آن را قبول دارند.
189) رجوع کنید به المیزان، ج 16، ص 330 به متن روایت.
190) آن الله لطیف خبیر
191) سوره لقمان،ترجمه آیات 17 تا 19
192) رجوع شود به المیزان، ج 16، ص 331 تا 333
193) رجوع کنید به سوره لقمان، آیات 13 تا 19
194) در واقع می توان گفت: معنای رب مساویست مالک مدیر
195) رجوع کنید به المیزان، ج 1، ص 33
196) جمع رب
197) رجوع کنید به رساله عملیه (آخرین قسمت احکام نماز، احکام سجده). در پخش زنده مستقیم، از رادیو و تلویزیون و مانند آن، سجده واجب است.
198) سوره سبا، ترجمه آیات 1 و 2
199) دنیا را وسیله آخرت خویش قرار دهند و با استفاده از نعمت های دنیا ذخیره و توشه ای برای آخرت فراهم کنند.
200) رجوع کنید به المیزان، ج 16، ص 545 و 548 تا 551
201) رجوع کنید به المیزان، ج 17، ص 3 و 4