فهرست کتاب


پرسمان حجاب

حسین مهدی زاده‏

2. راهکارها و پیشنهادهای اجرایی و علمی :

در مسئله گسترش فرهنگ عفاف و حجاب باید روشهای اجرایی دستگاههای مختلف در اهتمام به تقویت عفاف و حجاب منطقی، جامع، هماهنگ و تابع رعایت یک سلسله اصول و مبانی باشد که برخی از مهم ترین این اصول و مبانی عبارتند از:
1. عفاف و حجاب از نتایج و مضاهر ایمان و تقواست بنابراین، برای تقویت آن باید در درجه اول به تحکیم ایمان و تقویت باورهای دینی جامعه که در حکم روح و ریشه اخلاقی و رفتار آنان است توجه شود.
2. در توسعه فرهنگ عفاف و حجاب لازم است به تحکیم ارزشها و مفاهیم اخلاقی خاصی از قبیل : تقوا عفت و حیا، غیرت که با حجاب رابطه نزدیک و با واسطه دارند و از ثمرات ایمان محسوب می شوند و نیز به آموزش احکام شرعی مربوط به عفاف و حجاب و آموزش صحیح رفتار زن و مرد با یکدیگر در جامعه و خانواده، توجه کافی مبذول شود.
3. توضیح و تبیین دائمی فلسفه و فواید عفاف و حجاب در زندگی فردی و اجتماعی و بیان آثار آن و نتایج سوء عدم رعایت عفاف و حجاب امری ضروری است.
4.عفاف و حجاب یکی از امر تربیتی مرتبط با خانواده است.بنابراین تربیت خانوادگی در تثبیت فرهنگ عفاف و حجاب در اندیشه و روح افراد، نقش اصلی و عمده را ایفا می کند برای اینکه خانواده بتواند نقش تربیتی خود را در زمینه حجاب را در بین دختران به خوبی ایفا نمایید لازم است دلایل حجاب دختران خردسال به والدین آموزش داده شود.خوشبختانه اخیرا کتابی در این زمینه منتشر شده است که مطالعه آن برای والدین مفید است(342).البته علاوه بر خانواده نباید از نقش مؤثر مدرسه و دانشگاه در مقوله حجاب و پوشش غفلت نمود.
5. لازم است عموم افراد، خصوصا جوانان را از نقش عفاف و حجاب در ایجاد هویت فرهنگی و ملی مستقل برای کشور و ملت آگاه کرد و همچنین آثار مثبت سیاسی این استقلال و مقاصد دشمنان در ترویج فرهنگ برهنگی را که خود یکی از راههای هجوم فرهنگی است را با ذکر شواهد و نمونه های تاریخی تشریح نمود.
6.ضروری است به ریشه ها و زمینه های اجتماعی و اقتصادی ضعف عفاف و حجاب از قبیل روحیه اشرافی گری و تجمل پرستی از یک سو و فقر و استیصال مادی از سوی دیگر و نیز دشواریهای موجود بر سر راه ازدواج شرعی و قانونی و تشکیل خانواده و همچنین سختی دستیابی به پوششهای برخوردار از ملاکهای حجاب اسلامی و در مقابل فروان و ارزان بودن پوشش های جلف و ناسازگار با حجاب اسلامی توجه شود و با مبارزه و مقابله با این ریشه ها و انگیزه های مقدمات ترویج و توسعه عفاف و حجاب فراهم شود.
7. در توسعه و ترویج عفاف و حجاب باید بر فعالیت های فرهنگی، آموزشی و تبلیغی و ارشادی تاکید گردد و سعی شود فضای اجتماعی و فرهنگی جامعه و محیط به نحوی ساخته شود که افراد به صورت طبیعی در آن فضا به رعایت عفاف و حجاب رغبت نمایند و بدان عادت کنند و از برخوردهای تند و خشونت آمیز که موجب بدبینی به اسلام می گردد، پرهیز شود.
8. در توسعه و ترویج فرهنگ عفاف و حجاب نباید تنها زنان مخاطب قرار گیرند و نقش و مسئولیت مردان فراموش شود، بلکه باید عفاف و حجاب به عنوان امر مشترکی که به زن و مرد مربوط می شود، تلقی گردد.
9.لازم است در انتخاب و معرفی اسوه ها و الگوها به جامعه و عفاف و حجاب آنان نیز به عنوان یک ارزش عنایت کافی شود و در تبلیغات و نیز در تجلیل از ا آثار ادبی و هنری زنان، شأن و منزلت انسانی آنان و رعایت حجاب مورد توجه قرار گیرد و بدون تردید صدا و سیما به عنوان یک دانشگاه عمومی در زمینه نقش بسیار مهمتری دارد.
10.تبلیغ عفاف و حجاب باید چنان باشد که موجب بد آموزی نشود و در اتین زمینه باید مقتضات سنی، روحی و فرهنگی مخاطبان مورد توجه قرار گیرد.
مثلا برای آموزش حجاب به دختران خردسال از قالب های ادبی مثل داستان استفاده شود(343).
11.در توسعه فرهنگ عفاف و حجاب لازم است میان فعالیت های فرهنگی، ارشادی و اجرایی، همسویی و هماهنگی وجود داشته باشد و برنامه ها و اقدامات انجام شده به صورت مستمر مورد نظارت و ارزیابی و آسیب شناسی قرار گیرد.
12.در تبلیغ و ترویج عفاف و حجاب باید بیشتر بر جنبه های مثبت تکیه شود و شیوه ارشادی دوستانه و مودبانه به کار گرفته شود و واکنشش در برابر عدم رعایت عفاف و حجاب باید تابع مقررات و محدود به حد قانون باشد.
13.مدیران و مسئولان باید درباره مسئله عفاف باید به آموزش صحیح مجریان تبلیغ و پاسداری از عفاف و حجاب اولویت داده شود.
14.در شهرسازی و معماری باید فرهنگ عفاف و حجاب مد نظر قرار گیرد و محیط کار و نوع برنامه ها واستفاده از وسایل و امکانات به نحوی باشد که خود موجب اختلاط غیر ضروری و نامناسب زن ومرد نشود.
15.در ترویج فرهنگ عفاف و حجاب باید به نوع کار و شرایط و مقتضیات محیط زندگی و خصوصیات اقلیمی و سنت ها و آداب محلی و منطقه ای مربوط به لباس و پوشش با رعایت اصل حکم فقهی حجاب توجه شود و ضمن قایل شدن حرمت واحترام برای چادر به عنوان کامل ترین و بهترین و رایج ترین نوع حجاب و تشویق آن به دور از افراط و تفریط، از الزام و اجبار همگان به استفاده از نوع و شکل خاصی از حجاب خود داری شود.
16.به موازات اهتمام به حجاب و عفاف و تبلیغ به ترویج آن، باید تدابیری اتخاذ شود تا چادر و انواع لباسهایی که استفاده از آنها لازمه رعایت عفاف و حجاب کامل است به آسانی به طور ارزان و با هزینه ای معقول و منطقی قابل تأمین باشد.
17.چون یکی از اشکالات چادری های رالیج فعلی این است که تا حدودی کنترل آن مخصوصا به همراه بچه و وسایل دیگر مشکل است بنابراین پیشنهاد می شود برای رفع این اشکاال طراحان پوشش و چادر اقدام نمایند.البته اخیرا بعضی از طراحان لباس در این زمینه تلاشهای خوبی را را آغاز کرده اند(344).
18.چون نیکی از اشکالات برخی از چادرهای مشکی این است که در تابستان برخی از مناطق که گرم سیر هستند استفاده از آنها به دلیل گرمایی که تولید می کند، برای بعضی از خانم ها مشکل است.بنابراین به کارخانه های تولید کننده پارچه چادر مشکی پیشنهاد می شود برای رفع این مشکل نیز اقدام نمایند و با استفاده از مواد مناسب و دفع کننده گرما مثل استفاده از حریر و ابریشم و غیر آن چادرهای مشکی تولید نمایند که بانوان در تابستان و مناطق گرم به راحتی بتوانند از آنها استفاده نمایند.

...................) Anotates (.................
1) روزنامه جمهوری اسلامی، سه شنبه 24 آذر 1371، ص 12.

2) حکایت کشف حجاب، ج 1، ص 151 و 152

3) مجموعه مقالات کنگره اسلام و زن، ص 24 و25، سازمان تبلیغات اسلامی چاپ دوم، زمستان 68.
4) احزاب (33): آیه 59.

5) ترجمه حاضر با توجه به تحقیقات انجام شده از سوی نگارنده در مورد این آیه شریفه است که مقداری از آنها در فصل دوم این نوشتار ذکر شده است.
6) دکتر غفرانی کارشناس مسائل خانواده، هفته نامه یالثارات الحسین(علیه السلام)، شماره 271، چهارشنبه 2اردیبهشت 83.

7) سیده فاطمه خاتمی نماینده دوره ششم مجلس، روزنامه ایران، مهر 82، ص 4.
8) فاطمه راکعی نماینده دوره ششم مجلس، مجله زنان، شماره 103، مهر 82، ص 14.
9) فاطمه کروبی، روزنامه ایران، ص 4، مهر 79، ص 14.لازم به تذکر است قبلا در کتاب حجاب شناسی پاسخ برخی از این شبهه ها داده شده است.بنگرید به: حجاب شناسی چالش ها و کاوش های جدید، ص 67و ص 74؛ همچنین بنگرید به: اثر حاضر فصل دوم.


10) مریم وکیلی زاده، مواضع فرهنگی و قانونی مشارکت زنان، روزنامه نسیم صبا، شماره 176، شنبه 13 آبان 82،ص 7.لازم به تذکر است که این مقاله توسط یکی از خواهران جامعه الزهرا (صلی الله علیه و آله و سلم) مورد نقد و بررسی قرار گرفته و پاسخ شبهات آن داده شد.بنگرید به: زهرا رضائیان، حجاب عامل افزایش و تقویت مشارکت زنان روزنامه رسالت، یک شنبه 19 آذر 82، ص 11.علاوه بر این در فصل دوم نوشتار حاضر نیز به طور تفصیلی پاسخ شبهه فوق داده شده است.
11) لازم به ذکر است به رغم این که پاسخ این شبهات قبلا در کتابها و مقالات مختلاف از جمله کتاب حجاب شناسی داده شده است، اما به نظر می رسد تکرار و پخش مجدد آنها با استفاده از این نکته روان شناختی صورت می گیرد که القاء و تلقین مکرر یک مطلب باعث تاثیر در ذهن خوانند ه و شنونده می گردد.و همان گون که مرحوم علامه شرف اایدن گفته اند: لا ینتشر الهدی الامن حیث انتشر الضلال؛ هدایت و حرف حق منتشر نمی شود مگر از همان طریق که حرف باطل و ضلالت منتشر می گردد.ما نیز باید از این نکته روان شناختی در ترویج مطلب حق استفاده کنیم و از پاسخ دادن به شبهات حتی به طور مکرر دریغ نورزیم.
12) برای آگاهی بیشتر بنگرید به: ف.امیری دستهای پنهان و مخالفت با چادر.روزنامه جمهوری اسلامی، سه شنبه 9 تیر 1371، ص 14.
13) اسلامی، سه شنبه 9 تیر 1371، ص 14
14) نکث الکسا و غیره: نقضه، فیومی، المصباح المنیر ماده نکث.

15) نهج البلاغه، خطبه 148.
16) وقتی خبرنگاری از خانم مسعودی منش، فرمانده مجتمع آموزش عالی کوثر مربوط به زنان پلیس، می پرسند: آیا در تمرین ها و مراسم رژه، دختران با پوشش و چادر حاضر می شوند؟ او پاسخ می دهد: بله بچه ها به این پوشش اعتقاد دارند و با آن خیلی راحتند من با همین پوشش زیر بمباران و در شرایط مختلف کار کردم.مجله زنان، شماره 95، دی 1381.
17) نحل (16):آیه 43.
18) شایان ذکر است گرچه تنظیم مطالب یک اثر بر طبق روش پرسش و پاسخ کار نسبتا مشکلی است.چون در این روش ارایه مطالب به ترتیب منطقی عملا خیلی ممکن نیست اما چون کتابهای پرسش و پاسخ محاسن زیادی دارند و به همین دلیل امروزه استقبال زیادی از این گونه کتابها می شود.ما نیز مطالب نوشتار حاضر را در قالب پرسش و پاسخ تنظیم و ارایه نمودیم واسم آن را نیز پرسمان حجاب به معنای سرا و خانه پرسش در زمینه حجاب قرار دادیم.
19) احمد فراهیدی، کتاب العین: کل شی منع شیئا من الشی فقد حجبه حجبا و الحجاب اسم ما حجبت به شیئا عن الشی، ماده حجب، جوهری، صحاح اللغه: الحجاب: الستر؛ فیومی، المصباح المنیر، حجبه حجبا من باب قتل: منعه و منه قیل للستر الحجاب لانه یمنع المشاهده؛ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القراان الکریم: ان الحجاب هو الحائل الحاجزلمانع عن تلاقی شیئن او اثرهما سواءکانا مادیین او معنویین او مختلفین و سواء کان الحجاب مادیا او معنویا؛ راغب اصفهانی، معجم مفردات الفاظ القرآن: الحجب و الحجاب: المنع الوصول.
20) استاد مطهری، مسئله حجاب، ص 79
21) در مباحث آینده درباره برخی از مهمترین آیات و احادیثی که مفهوم حجاب و پوشش اسلامی در آنها طرح شده است بحث خواهیم کرد.
22) از آنجایی که اسلام دین جامع نگری است و به هر دو بعد مادی و معنوی و ظاهری و باطنی انسان توجه دارد.بنابراین تردیدی نیست که در کنار پوشش و حجاب ظاهری انسان به مقولاتی باطنی مثل تقوا و عفت و حیاکه در تحقق حجاب اسلامی نقش مهمی دارند نیز عنایت دارد.در بحث آینده از این مقولات به عنوان پوشش و حجاب معنوی به طور اختصار بحث خواهیم کرد.
23) علامه سید محمد حسین فضل الله، جوانان، ورزش و حجاب، مجله پیام زن، شماره 74، ص 19.
24) حمید رضا ترابی، ادله عقلانی حجاب، هفت نامه پرتو سخن، شماره 228، چهارشنبه 23 اردیبهشت 1383، ص 6
25) intelligence quotient
26) اقسام هشت گانهی هوش از نظر گادنر عبارت اند از: هوش زبانی، هوش منطقی -ریاضی، هوش عددی، هوش فضایی، هوش موسیقیایی، هوش بدنی، هوش خودشناسی و هوش دیگرشناسی.
27) حمزه عبدی، سامان تربیت، مجله حدیث زندگی (ویژه عفاف)، شماره 6، مرداد و شهریور، 81، ص 6
28) حجرات (49): آیه 13.
29) بقره (2): آیه 216.
30) عباس پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، ص 34-30.
31) حمزه عبدی، سامان تربیت، مجله حدیث زندگی (ویژه عفاف)شماره 6، مرداد و شهریور81، ص 6
32) کلینی، الاصول من الکافی، ج 2ت کتاب الایمان و الکفر، باب العفه، ص 79، روایت 1و همچنین روایت 7و8
33) حسن عرفان، عفت در اندیشه، گفتار و رفتار، مجله حدیث زندگی (ویژه عفاف)، شماره 6، ص 12.
34) هاشمی رکاوندی، مقدمه ای بر روانشناسی زن، ص 198؛ به نقل از روح القوانین، ص 1328.
35) عباس پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، ص 31.لازم به ذکر است که در بحث حیا نوشتار حاضر، در موارد متعددی از این کتاب استفاده شده است.برای آشنایی بااحادیث مربوط به حیا نیز بنگرید به: محمد علی هدایتی، احیای حیاء، قم، نشر کوثر غدیر، چاپ اول، 1382
36) دکتر غلامعلی حداد عادل، فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی، ص 68و69، تهران، انتشارات سروش، چاپ ششم، 1374ش، به نقل از روانشناسی جنسی، ص 71و 72.

37) عباس پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، ص 179.
38) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 20، ص 272، (عبدالرحمان بن محمد المعتزلی.م.656 ق)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، داراحیاء التراث، چاپ دوم، 1378ق.
39) نهجه البلاغه، حکمت 223.
40) بنگرید به: فصل دوم که به تفضیل درباره معنای جلباب بحث شده است.
41) محمد بن علی المازندرانی (م.588 ق)، مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ث 12، قم، المطبعه العلمیه.
42) محمد بن النعمان العکبری (الشیخ المفید م.413ق)، الاختصاص، ص 242، تحقیق علی اکبر غفاری،قم، موسسه النشر الاسلامی، چاپ چهارم، 1414ق.
43) روژه پیره، روان شناسی اختلافی زن و مرد، ص 44، مترجم: محمد حسین سروی، انتشارات همگکام، چاپ اول، 1361.
44) کلینی، کافی، ج 5، ص 337.
45) جنبش اجتماعی زنان.
46) علاوه بر حیا عفت نیز رابطه مستحکمی با پوشش دارد برای آگاهی در این زمینه بنگرید به: حسین مهدی زاده، حجاب شناسی، ص 23، تاثیر پوشش اسلامی در مهار غریزه جنسی، ص 36-31.محمود اکبری، مروارید عفاف، قم، انتشارات ظفر، چاپ سوم، 1383.
47) عباس پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، ص 179، قم، سازمان چاپ و نشر دار الحدیث، چاپ سوم 1383 ش، به نقل از السنن الکبری، ج 1، ص 198، احمد بن الحسین البیهقی (م.458 ق)، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1414 ق.
48) بنگرید به: وسائل الشیعه، طبع آل البیت (علیه السلام) ج 5، ص 22.
49) بنگرید به: تفسیر القمی، (علی بن ابراهیم،م.307 ق)ج 2، ص 162، به کوشش السید الطبیب الموسوی الجزائری، مطبعه النجف الاشرف.
50) صحیح البخاری، (محمد بن اسماعیل البخاری،م.256 ق)، تحقیق مصطفی دیب البغاء، بیروت، دار بن کثیر، چاپ چهارم، 1410 ق، ج 4، ص 129.
51) برای آشنایی با روش تربیتی تلقین به نفس بنگرید به: دکتر خسرو باقری، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، ص 68، تهران، انتشارات مدرسه، چاپ سوم، زمستان 74.
52) تصلی المراة فی قمیص و خمار و تتخذ جلبابا کثیفا فوق ثیابها لتتجافی عنها فلایظهر حجم اعضائها؛ زن با پیراهن و مقنعه و جلباب و چادر ضخیم که روی دیگر لباسها می پوشد نماز می خواند تا حجم اعضای بدنش آشکار نگردد.علامه حلی، نهایه الاحکام فی معرفه الاحکام، ج 1، ص 367، قم، موسسه اسماعلییان، الطعبه الثانیه، 1410 ق، آیت الله گلپایگانی نیز فرموده اند: سزاوار است که چادر در نماز ترک نشود و همچنین در غیر نماز، چون در ایران و بعض بلاد اسلامی چادر جزء شعائر است.(مجمع المسائل، ج 1، ص 159) در فقه عامه نیز پوشیدن جلباب و چادر هنگام نماز امری مطلوب دانسته شده است.المراة فی ذلک اشد حالا من الرجل اذا صلت فی درع و خمار یصفها الدرع و احب الی ان لاتصلی الا فی جلباب فوق ذلک و تجافیه عنها لئلایصفها الدرع.الشافی، کتاب الام، ج 1، ص 111.همچنین بنگرید به: عبدالله ابن قدامه، المغنی، ج 1، ص 638، عبدالرحمن بن قدامه، الشرح الکبیر، ج 1، ص 462.
53) برای آگاهی بیشتر بنگرید به: محمد رضا کوهی، آسیب شناسی، شخصیت و محبوبیت زن، قم انتشارات اتقان، چاپ اول، پائیز 1384.
54) الطباطبایی، المروه الوثقی، کتاب الصلوة، فصل فی الستر و السائر، مسئله 9و 3، ص 194 و 195.
55) حج (22): آیه 32.
56) اعراف (7): آیه 27-19.
57) قد کانت المرة العربیة قبل الاسلام تلبس ثیابا لها طرز ممیزه منها المار و هو غطاء الرس و الدرع و هو غطاء البدن و الجلباب و هو ما یکون فوق الدرع و الخمار معا و النقاب و البرقع و هو ما یغطی به بعض الوجه، عبدالحلیم محمد ابوشقة، تحریر المراه فی عصر الرساله، ج 4، ص 28، دارالقلم للنشر و التوزیع الکویت، الطبعه الرابعه.
58) در آینده در قسمت بررسی آیات حججاب با آموزه های قرآنی در زمینه تصحیح رفتارهای زبنان بدحجاب عرب آشنا خواهیم شد.
59) کتاب روت، 3 : 15
60) سفر پیدایش، باب 38: 15
61) از آیه ...و لیضربن بخمر هن علی جیوبهن استفاده می شود که خمار پوشش مخصوص سر بوده است و این مطلب با آنچه گفته شد که خمار زنان مسیحی بلند بوده است منافات ندارد، چچون معانی واژه ها در گذر زمان ممکن است تفاوت پیدا کند.
62) مهناز رازانی، تاریخچه حجاب در ادیان الهی، مجله زن شرقی (ویژه حجاب)، شماره 18 و 17، مرداد و شهریور 83ت ص 112؛ همچچنین بنگرید به : رساله وجوب، محمد صادق ارومی فخر الاسلام، چچاپ شده در رسایل حجابیه، رسول جعفریان، ص 70-65؛ هم چنین برای آشنایی بیشتر در مورد استفاده از حجاب چادری در ادیان، مملل و اقوام مختلف بنگرید به: حمید احمدی جلفایی، حجاب برتر (بررسی جایگاه چادر در حجاب اسلامی)، فصل اول، ص 70-13.
63) همان
64) مهناز رازانی، تاریخچه حجاب در ادیان الهی، مجله زن شرقی (ویژه حجاب)، ص 111، شماره 18 و 17 مرداد و شهریور 1383.
65) بیژن غیبی، چادر در منابع ادبی، پوشاک در ایران زمین از سری مقالات دانشنامه ایرانیکا(1)، ترجمه: پیمان متین، ضمیمه شماره 1، قسمت اول، ص 421و422.
66) اسماعیل نساجی زاده، چادر بهترین نوع حجاب، مجله پاسدار اسلام، شماره 274، مهرماه 83، ص 35.
67) مهدی مهریزی، حجاب، ص 46، تهران، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، پاییز.79
68) اسماعیل نساجی زاده، چادر بهترین نوع حجاب، مجله پاسدار اسلام، شماره 274، مهرماه 83، ص 36.همچنین برای آگاهی بیشتر بنگرید به: حمید احمدی جلفایی، حجاب برتر، بحث سیر تاریخی چادر در کشور ایران، ص 70-32
69) بنگرید به: بحث مفهوم واژه حجاب از نظر لغت ابتدای فصل اول.
70) ص (38): آیه 32.
71) مریم (19): آیه 17.
72) طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ذیل آیه مذکور.
73) اعراف (7): آیه 46.
74) دکتر سید جعفر شهیدی، حجاب در قرآن، مجله پژوهشهای قرآنی، شماره 26و 25، بهار و تابستان 80، ص 75.
75) شورا(42): آیه 51.
76) فصلت (41): آیه 5.
77) اسراء(17): آیه 45.
78) احزاب (33): آیه 53.
79) دکتر سید جعفر شهیدی، حجاب در قرآن، پژوهشهای قرآنی، شماره 26و 25، بهار و تابستان 0 80، ص 74.
80) احزاب (33): آیه 32 و 33.لازم به تذکر است که مراد از اهل بیت در آیه تطهیر اصحاب کساء هستند نه همسر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بنگرید به : علامه سید جعفر مرتضی عاملی، اهل بیت در آیه تطهیر، ترجمه محمد سپهری، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول،1372.
81) برای آشنایی بیشتر با معنای تبرج بنگرید به: حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ماده برج؛ و نیز راغب اصفهانی، معجم مفردات الفاظ القرآن، ماده برج.
82) نور ( 24): آیه 30و 31.
83) بنگرید به یوسف غلامی، اخلاق و رفتارهای جنسی، ص 220 و 221، قم، نشر معارف، چاپ اول، زمستان 84.
84) اکرم سادات دهقانی، چادر و مقنعه از دیدگاه قرآن و حدیث، ص 23، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، چاپ اول، 1384، به نقل از روژه پیره، روانشناس اختلافی زن ومرد، مترجم : محمد حسین سروی، انتشارات همگام، چاپ اول، ص 99.
85) کلما کان فی کتاب الله من ذکر حفظ الفرج فهو من الزنا الا فی هذا الموضع فانه للحفظ من ان ینظر الیه. صدوق کتاب من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 63 تحدیث 11، نجف، دارالکتاب الاسلامیه، 1377 ه ق، چاپ چهارم.
86) کلینی، الفروغ من الکافی، ج 5، ص 512، باب ما یحمل النظر الیه من المراه؛ البته در مورد معنای ما ظهر منها در آیه احتمالات و دیدگاههای دیگری نیز هست که بحث مفصل آن نیازمند نوشتار مستقلی است.
87) بنگرید به : سید حسن محمودی، مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج 2، ص 81.
88) برای آگاهی بیشتر در مورد پوشش مقنعه از ابعاد مختلف مثل کیفیت پوشش، کارکرد و رنگ آن بنگرید به: اکرم سدات دهقانی، چادر و مقنعه از دیدگاه قرآن و حدیث، فصل سوم، ص 55.
89) مصطوفی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 3، ص 358.
90) چون هنگام ترجمه آیه این دوازده دسته ذکر شده است به منظور پیشگیری از تکرار از ذکر آنها خودداری شده است.
91) استاد مطهری، مسئله حجاب، ص 162.
92) فیومی، قیل للستر حجاب لانه یمنع المشاهدة المصباح المنیر، ریشه حجب، مصطفویت ان الحججاب هو الحائل الحاجز المانع عن تلاقی شیئن او اثرهما، سواء کانا مادیین او معنویین او مختلفین و سواء کان الحجاب مادیا او معنویا.التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 9و10، ص 206، دارالسلام، الطعبه الاولی، 1418ه ق.
93) در حدیث شریف جنود عقل و جهل، ستر و تبرج به معنای مقابل یکدیگر به کار رفته اند.ستر و پوشش از جنود عقل و تبرج و بی حجابی و بدحجابی از جنود جهل می باشد.بنگرید به: کلینی، اصول کافی، ج 1، ص 22، ح 14.
94) احزاب (33) : آیه 33.
95) عباس پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، ص 233.(با دخل و تصرف).
96) علامه سید محمد حسین فضل الله، دنیای جوان ص 197، ترجمه: مجید مرادی، بوستان کتاب قم، ج اول، 1380.(با دخل و تصرف).
97) مسعود پورسیدآقایی، حجاب میوه شناخت، ص 45، قم، موسسه انتشارات حضور، چاپ دوم، 1376.
98) بنگرید به: به تفاسیر ذیل آیات زیر:
الف.و لایبدین زینتهن الا لبعولتهن
ببب.و لا یضربن بارجلهن لیعلم ما یخفین من زینتهن.نور (24): آیه 31.
99) کلینی، فروغ کافی، کتاب النکاح، ج 5، حدیث 3، ص 526؛ حدیث 1، ص 520.
100) نور (24): آیه 29-27.
101) نور (24): 60-58
102) در آینده ای نزدیک توضیح داده خواهد شد که مراد از ثیاب در این آیه، جلباب است.و در فصل دوم نیز به تفضیل روشن خواهد شد که منظور از جلباب که درآیه 59 سوره احزاب آمده است، چادر است.به همین دلیل ما ثیاب را در آیه را به جلباب و چادر معنا می کنیم.
103) اما الشابات فانهن یمنعن من وضع الجلباب و الخمار و یومرون بلبس اکشف الجلبابیت لئلا تصفهن ثیابهن، طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیه 60سوره نور.
104) این مطلب را با تأکید بیشتری ممرحوم کشمیری در رساله بسیار دقیق خود در زمینه حجاب که به زبان عربی نوشته اند این گونه بیان کرده اند: ان الله سبحانه و تعالی عبر عن عدم وضع القواعد العجائز للجلباب بالاستعخفاف فسمی لبس الجلباب استعفافا فدل علی ان وضع الجلباب خلاف الاستعفاف فی حد ذاته و ان لم یکن قاصدات الریبة...فاذا کانت هذه حال القواعد فما ظنک بالعذاری.سید محمد باقر کهنوی (کشمیری)، اسداء الرغائب فی مسئله الحجاب، ص 68، مطبعه مرتضوی، نجف اشرف، شوال 1346.
105) استاد مطهری، مسئله حجاب، ص 168،(با دخل و تصرف اندک).قابل توجه است که در توضیح آیات مربوط به حجاب در موارد متعددی از کتاب مسئله حجاب استاد مطهری استفاده شده است.برای آگاهی بیشتر در مورد حجاب بنگرید به: احمد عابدینی، سیری در آیات حجاب، مجله کاوشی نو درفقه اسلامی، شماره 23، قم دفتر تبلیغات اسلامی، بهار 1370.
106) المراد بالثیاب الظاهرة کالملحفة و الجلباب الذی فوق الخمار.سید محمد باقر کهنوی (کشمیری)، اسداء الراغائب فی مسئله الحجاب، ص 68، نجف اشرف، مطبعه مرتضوی، شوال 1346.
107) فتیحه فتاحی زاده، حجاب از دیدگاه قرآن و سنت، ص 19، به نقل مودودی تفسیر سوره نور، ص 225.
108) قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج 12، ص 308.
109) زخمشری، کشاف، ج 3، ص 225.
110) عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: القواعد من النساء لیس علیهن جناح ان یضعن ثیابهن قال: تضع الجلباب باب 110، باب حکم القواعد من النساء، ص 147.
111) کلینی، فروغ کافی، ج 5، ص 522، باب القواعد من النساء، حدیث 1و4.
112) عن ابی المصباح الکنانی سالت ابا عبدالله (علیه السلام) عن القواعد من النساء ما الذی یصلح لهن ان یضعن من ثیابهن؟ فقال): الجلباب الا ان تکون امة فلیس علیها جناح ان تضع خمارها، حر عاملی، وسایل الشیعه، ج 14، باب 110ت از ابواب مقدمات النکاح، ص 147، حدیث 6.
113) استاد مطهری، مسئله حجاب، ص 176؛ همچنین بنگرید به: روح الله حسینیان، حریم عفاف، ص 92.
114) واقعه (56): آیه 22و 23.
115) الرحمن (55): آیه 56.
116) الرحمن (55): آیه 72.
117) لازم به تذکر است این آیه در ترجمه های موجود به گونه های مختلفی ترجمه شده است و ترجمه نقل شده مربوط به ترجمه استاد فولادوند است.علاوه بر این، آیاتی مثل یا ایها المزمل (سوره مزمل ،آیه 1)؛ یا ایها المدثر (سوره مدثر، آیه 1) که مخاطب آن پیامبر اسلام هستند نیز به روشنی بر مطلوبیت پوشش بیشتر در فرهنگ اسلامی حتی نسبت به مردان دلالت می کنند.قبلا نیز در بحث رابطه حیا با حجاب و پوشش ظاهری، نمونه ای از رعایت پوشش حداکثری از سوی پیامبران الهی ذکر شد.رواج پوشش ها و لباس های بلند مثل قبا و عبا در بین علما و روحانیت اسلام و مسحیت و دیگر ادیان نیز الهام گرفته شده از لباسهای بلند پیامبران الهی است
118) سید رضی، نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، نامه 31.
119) طبرسی، الاحتیاج، ج 1، ص 97و98.
120) نوری طبرسی، مستدرک الوسایل، ج 3، ص 245، همچنین محمد ری شهری، میزان الحکمة، ج 2، ص 259، واژه حجاب.
121) همان
122) عباس پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، ص 187-185، به نقل از الفردوس، ج 1، ص 398؛ مجمع الزوائد، ج 5، ص 122.
123) طبرسی مجتمع البیان، ج 7، ص 206، ذیل آیه 6سوره نور.
124) محدث نوری، مستدرک الوسایل، ج 3، ص 212، کتاب الهداه ابواب لباس المصلی، باب 18، باب عدم جواز الصلوة فی ثوب رقیق، ح 4.
125) بنگرید به: دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه های جلباب، ملحفه و چادر.
126) لباس دامنه دار و بلند و کلفت از قبط (مکانی در مصر).
127) المفصل فی احکام المراه و البیت المسلم فی الشریعة الاسلامیه، ج 3، ص 33.
128) حر عاملی، وسایل الشیعه، ج 2، کتاب الطهاره، ابواب الدفن، باب 52، حدیث 5.
129) میزا علی مشکینی، الفقه المأثور، مسئله 308، ص 99، قم، دفتر نشر الهادی، الطعبه الثانیه، جمادی الثانی 1418ق، و همچنین در رووایت دیگری آمده است، علیکم بالصفیق من الثیاب فان من رق ثوبه رق دینه.وسائل الشیعه، ج 3، ص 282، باب 21، از ابواب لباس المصلی، حدیث 5.
130) اعراف(7): اایه 26، مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار، ج 76، ص 297، در توضیح این آیه شریفه فرموده اند: فالبسوا جلباب التقوی کما تلبسون الازار و الراد؛ هممانطور که لباس بلند و سرتاسری ظاهری مثل ازار و ردا را می پوشید روپوش و لباس سرتاسری معنوی تقوا را نیز به تن کنید.
131) آل عمران (3): اایه 102
132) حجرات (49): آیه 13.
133) نور(24): آیه 60.
134) قیامت (75): آیه 5.
135) احزاب (33): آیه 59.ترجمه آیه قبلا در ابتدای مقدمه ذکر شد.
136) تفسیر علی بن ابراهیم قمی، ج 2، ص 196، ذیل آیه 59 سوره احزاب.
137) تفسیر روح المعانی، ج 12؛ ذیل آیه 59 سوره احزاب.
138) تفسیر الدرع المنثور، ج 5، ص 221، آیه 59، سوره احزاب.
139) جلب) الجیم و اللام و الباء (اصلان): احدهماالاتیان بالشی من موضع الی موضع و الآخر شی یغشی شیئا... و من هذا اشتقاق الجلباب، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغه ج 1، ص 469و 470، رییشه جلب، همچنین بنگرید به: محمد واعظ زاده خراسانی، المعجم فی فقه لغه القرآن و سر بلاغته، ج 9، ص 694، ریشه ج ل ب.
140) تردیدی نیست که برای تحصیل مبالغه در معنای غطاء و پوشش در مورد جلباب عوامل مختلفی مثل نازک نبودن لباس، کوتاه نبودن لباس، تنگ نبودن آن و رنگارنگ نبودن آن همه دخیل هستند.
بنابراین واضح است در صورت نازک بودن، کوتاه بودن، تنگ و چسبان بودن و رنگین بودن جلباب پوشش به معنای تام و تمام و کمال آن که در معنای جلباب لحاظ شده وجود نخواهد داشت، چون هر یک از عوامل ذکر شده به نحوی مانع حصول پوشش به معنای کامل وتام آن هستند.قبلا در مورد مفهوم حجاب گفته شد که حجاب به معنای پوشش اسلامی بانوان دارای دو بعد ایجابی و سلبی است.بعد ایجابی آن وجوب پوشش بدن و بعد سلبی آن حرام بودن خودنمایی در مواجهه با نامحرم است.و این دو بعد باید در کنار یکدیگر باشند تاحجاب کامل اسلامی محقق شود.و روشن است که هر یک از عوامل یاد شده فوق مانع مهمی در مقابل تحقق کامل دو بعد ذکر شده هستند.
141) بنگرید به : مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ریشه جلب، ج 2، ص 95.
142) بنگرید به : المعجم فی فقه لغه القرآن و سر بلاغته، ج 9، ص 697.
143) در بحث آینده با عنوان (جلباب و چادر پوششی سیره عملی بانوان مسلمان) ملاحظه خواهید کرد که بسیاری از همین الفاظ و تعابیر در مورد نحوه پوشش زنان اهل بیت به کار رفته است.البته، لازم به تذکر است که ازار دارای انواع و معانی مختلف است مثلا یکی از معانی آن شلوار است که در اینجا به قرینه به کار رفتن آن در کنار واژه یاد شده این معنای آن مراد است.
144) الف. ان الازار و الملائة و الراد الفاظ متعددة لمسمی واحد و هو الجلباب، دکتر محمد فواد البرزی، حجاب المرأه المسلمه بین انتحال المبطلین و تأویل الجاهلین، ص 33.
ب. قد اختلف القول فی الجلباب و مفهوم ادنائه و اوجه الاقوال فی الجلباب هو الملائة او العبائة، محمد غره دروزه، التفسیر ترتیب السور حسب النزول، ج 7، ص 419، دارالغرب الاسلامی، الطبعه الثانیه، 1421 ه ق. ج . اختلف الناس فی الجلباب علی الفاظ متقاربة عمادها انه الثواب الذی یستر به البدن، ابن العربی المالکی، احکام القرآن، ج 3، ص 625، طبع البیروت، دارالکتب الاسلامیه، الطبعه الاولی، 1408 ه ق.
د.الجلباب: ما تلبسه المراة فوق الثیاب و تغطی به جمیع بدنها من راسها الی اسفل قدمیها و قد عبر عن المتصف بهذه الخصوصیات بالملحفة و الملائة والراد و الکساء نحو الذلک مما تشتمل به المراة جمیع بدنها من فوقها الی اسفلها، علی اکبر سیفی مازندرانی، دلیل تحریر الوسیله، احکام الستر و النظر، ص 29، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، الطعبه الاولی، دی ماه 1375.
ه.الجلباب: ما یغطی الثیاب و یستر البدن و الثیاب معا، و الملائة التی یشتمل بهاء، و الملحفة و الرداء الذی یستر تمام البدن و یلبس فوق الثیاب، حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 2، ص 95، ریشه جلب.

145) برای مثال بنگرید به: قاسم بن علی، فرهنگ مقامات حریری، واژه جلباب، ص 35، تصحیح دکتر ابوالقاسم رادفر، دکتر علاءالدین افتخار جوادی، انشارات پازینه، چاپ اول 1382، دکتر سید محمد حسینی، فرهنگ لغات و اصطلاحات فقهی واژه جلباب، ص 165انتشارات سروش، چاپ اول، 1382.
146) یا ایها النبی قل لازواجک و بناتک و نساء المومنین یدنین علیهن من جلابیبهن، احزاب (33): آیه 59.
147) بنگرید به: حمید احمدی جلفایی، حجاب برتر، ص 55-18.
148) بنگرید به ابیات فردوسی و اسدی، در لغت نامه دهخدا، ذیل واژه چادر.
149) حامد الگار، چادر در دوره اسلامی پوشاک در ایران زمین، از سری مقالات دانشنامه ای ایرانیکا(1)، تألیف گروه نویسندگان، ص 427-425، ضمیمه شماره 1، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، 1383ش.
150) تالیف قرن چهارم یا پنجم هجری به احتمام مهدی محقق، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، 1362، ص 268.
151) فرهنگ برابرهای فارسی قرآنی ، بر اساس 142 نسخه خطی کهن، با نظارت دکتر محمد جعفر یاحقی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1372، ج 2، ص 619.
152) تألیف محمد بن منصور المروزی، تصحیح دکتر محمد سرور مولایی، تهران، مرکز انتشارات علمی فرهنگی، 1361، ص 127.
153) تصحیح عزیز الله جوینی، تهران پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ دوم، پاییز،1378 (بخش مفردات سوره احزاب) ص 190.
154) تألیف میرزا ابوالحسن شعرانی، تهران، انتشارات کتابفروشی اسلامیه، چاپ دوم، 1398ق، ج 1، ص 133.
155) تألیف سید علی اکبر قرشی، دارالکتب الاسلامیه، چاپ هشتم، بهار 1378، ج 1و2، ص 42.
156) تألیف آتور جعفری، ترجمه: دکتر فریدون بدره ای، انتشارات توس، چاپ اول، 1372، ص 169.
157) تألیف ابوحفص نجم الدین عمر بن محمد نسفی، تصحیح دکتر عزیزالله جوینی، تهران انتشارات سروش، چاپ اول، 1376، ج 2، ص 802.
158) تالیف بهاءالدین محمد بن شیخ علی الشریف اللاهیجی، تصحیح دکتر محمد ابراهیم آیتی، مؤسسه مطبوعات علمی، 1340، ج 3، ص 66.
159) تألیف حسین بن علی بن محمد بن احمد الخزاعی النیشابوری، تصحیح و حواشی استاد مهدی الهی قمشه ای، تهران، چاپخانه محمد حسن علمی، چاپ دوم، 1325 ه ش، ج 8ت ص 191.
160) تألیف بانوی اصفهانی، نهضت زنان مسلمان، شهریور 1361ه ش، ج 8، ص 254.
161) تألیف شمال الدین حسینی کاشفی (سده نهم)، کتابفروشی و چاپخانه اقبال، ج 3و4، ص 491.
162) تألیف ابوبکر عتیق نیشابوری (م.494ق)، تصحیح سعیدی سیرجانی، تهران، فرهنگ نشر نو، چاپ اول، 1381ه ش، ج 3، ص 1995.
163) تالیف ابوالمکارم حسنی (م.قرن 7ق)، تصحیح و تحقیق محممد حسین صفاخواه، تهران، انتشارات احیاء کتاب، 1376ه ش، ج 3، ص 76.
164) تألیف حسین بن احمد الحسینی الشاه عبدالعظیمی، انتشارات میقات، چاپ اول، پاییز 1364ه ش، ج 10ت ص 489.
165) تألیف ملا فتح الله کاشانی، چاپخانه محمد حسن علمی، آذر 1330، ج 7، ص 332، همچنین تفسیر خلاصه منهج الصادقین، ملا فتح الله کاشانی، انتشارات کتابفروشی اسلامیه، رمضان 1374ه ق، ج 4، ص 318.
166) تألیف سید ابوالحسین طیب، انتشارات اسلامی، چاپ سوم، تابستان 1366ه ش، ج 10، ص 527.
167) رسائل حجابیه (شصت سال تلاش علمی دربرابر کشف حجاب)، ج 1، ص 668، گردآورنده: رسول جعفریان، لازم به تذکر متن رساله های فوق و رساله های فراوان دیگر مربوط به حجاب با تصحیح، تحقیق و تعلیقه آقای جعفریان در ضمن 2جلد در این کتاب گردآوری شده است.و توسط انتشارات دلیل ما (قم)، چاپ اول، پاییز 1380 منتشر شده است که خدمت علمی بزرگی برای حفظ وصیانت فرهنگ حجاب اسلامی به شمار می آید.
168) برای نمونه ذیل آیه جلباب بنگرید به: علامه طباطبایی، تفسیر المیزان؛ شیخ محمد جواد مغنیه، تفسیر الکاشف؛ بیضاوی، تفسیر انوار التنزیل و اسرار التأویل؛ همچنین از ابن عباس مفسر بزرگ قرآن کریم این دیگاه استفاده می شود که ضمن بررسی دیدگاههای پنج گانه خواهد آمد.همچنین در کتاب الجدول فی اعراب القرآن و صرفه و بیانه، ذیل آیه 59 سوره احزاب (آیه جلباب)، آمده است: جلابیب جمع جلباب اسم جامد للملائة التی تشتمل بها المراة قال المبرد الجلباب ما یستر الکل مثل الملحفة.
عبدالکریم زیدان در کتاب لمفصل فی احکام المرأء و البیت المسلم، ج 3، ص 322، آورده است:
انه الملائةالتی تشتمل بها المراة فتلبسها فوق ثیابها و تغطی بها جمیع بدنها من رأسها الی قدمها و الجلباب بهذا التعریف یشبه العبائة التی کانت شائعة فی لبس النساء فی العراق و لاتزال البعض منهن یلبسنها.
در کتاب التحقیق فی کلمات القرآن الکریم آمده است: انه ما یغطی الثیاب و یستر البدن و الثیاب معا و الملائة التی یشتمل بها و الملحة و الرداء الذی یستر تمام البدن و یلبس فوق الثیاب.
مؤلف کتاب التحقیق اعتقاد دارد که مفهوم جلب تمامیت پوشش را اقتضا می کند و از این رو جلباب لباسهایی مثل پیراهن و خمار را - که از لباسهای ضروری هستند و تمام بدن را نمی پوشانند - شامل نمی شود. ص
169) الجلباب: ثواب اوسع من الخمار؛ون الردا؛ فیومی، المصباح المنیر، ریشه جلب.این دیدگاه از برخی کتابهای لغت و تفسیر نیز استفاده می شود مثل: العین الخلیل، ج 6، ص 133، ریشه جلب؛ طریحی، مجمع البحرین ج 1، ص 384، ریشه جلب؛ التهسیل لعلوم التنزیل، ج 3، ص 144؛ محمد بن جزی الکلبی (م.741ق)، تفسیر روح البیان، ج 7، ص 240، ذیل آیه جلباب (آیه 59 سوره احزاب)، شیخ اسماعیل حق البروسی.
170) الجلبابیت: القمص و الخمر الواحد الجلباب؛ راغب اصفهانی، معجم مفردات الفاظ القرآن، ریشه جلب، همچنین از شیخ طوسی نیز استفاده می شود.بنگرید به: التبیان فی تفسیر القرآن، ج 8، ص 361، تحقیق و تصحیح احمد حبیب قیصرالمعالی، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول، رمضان المبارک 1409ه ق.
171) الجلباب : القمیص و ثوب واسع للمراة دون المحلفة ... فیروز آبادی، القاموس المحیط، ج 1، ص 173، ریشه جلب، همچنین چون راغب اصفهانی، جلابیت را به قمص تفسیر کرده و قمص جمع قویص است پس این دیدگاه از ایشان نیز استفاده می شود.همچنین این نظر از احمد بن فارس در معجم مقاییس اللغه، ج 1، ص 470، ریشه جلب، استفاده می شود، البته، همانگونه که از این کتاب در ذیل واژه قمص استفاده می شود قمیص به هر پیراهنی گفته نمی شود، بلکه به پیراهن بلند که محیط بر بدن باشد گفته می شود.(قمص: یدل علی لبس شی الانشیام فیه.یقال تقمصه، اذا لبسه ثم یستعار ذلک فی کل شی دخل فیه الانسان فیقال: تقمص الامارة..بنگرید به : معجم مقاییس اللغه، ریشه قمص)، از کتاب التحقیق فی الکلمات القرآن الکریم نیز استفاده می شود که قمیص پیراهنی بلند است که پوست و جلد بدن انسان را می پوشاند.بنگرید به: ج 9، ص 319، ریشه قمص).
172) محمد ابراهیم جناتی، رنگها در پوشش اسلامی، روزنامه حیات نو، ص 12، شماره 1290، دوشنبه 16 آبان 1379.
173) صحیح مسلم، ج 4، ح 2131؛ همچنین سید جعفر شهیدی، حجاب در قرآن، مجله پژوهشهای قراانی، شماره 26و 25، بهار و تابستان 1380 ه ش، ص 76.
174) محمد فارس الجمیل، حولیات کلیة الآداب، الرسالة الحادیة و التسعون اللباس فی عصر الرسول (صلی الله علیه و آله و سلم) ، ص 74؛ الحولیة الرابعة عشرة (1414 و 1415)به نقل از سنن ابوداود، ج 2، ص 167.
175) بنگرید به: پیوست آخر کتاب، استفتائات مراجع تقلید و فقها.
176) عباس حسن، النحو الوافی، ج 2، ص 470، طهران، انتشارات ناصر خسروا، الطعبه الثالثه.
177) تمشی النسور الیه و هی لاهیة مشی العذاری علیهن الجلباب؛ کرکسان با آرامش و اطمینان به سوی جسد او روان هستند همانند راه رفتن دوشیزگان که بر تن خود جلباب دارند.(دیوان هذلین، قسمت سوم، ص 125، چاپ مکتبه العربیه، 1385ه ق).
178) طبرسی، الاحتیاج، ج 1، ص 98.
179) عن ابن عباس: الردا الذی یستر من فوق الی اسفل، زمخشری، تفسیر کشاف و آلوسی تفسیر روح المعانی، ذیل آیه 59 سوره احزاب (آیه جلباب).لازم به تذکر است که ابن عباس به عنوان یک خبره و کارشناس لغوی، مرجعی بزرگی در تفسیر لغات قرآن بوده است.جعفر سبحانی، الموجز فی اصول الفقه، ص 176، قم، مؤسسه الامام الصادق، الطعبه العاشر، 1382ه ش.همچنین در مورد منزلت ابن عباس در علم تفسیر بنگرید به : دکتر محمد باقر حجتی، مقاله تحقیق درباره ابن عباس و مقام وی در تفسیر، چاپ شده در کتابی از ایشان با عنوان سه مقاله در تاریخ تفسیر و نحو، تهران، بنیاد قرآن، چاپ او.ل، دی ماه 1360.
180) طبرسی ،مجمع البیان، ج 7، ص 204.
181) روح الله حسینیان، حریم عفاف (حجاب، نگاه)، ص 62و63، تهران، مرکز چاپ ونشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، تابستان 1372.
182) علابمه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 16، ص 339، ذیل آیه جلباب (احزاب/59)؛ همچنین ابی الفرج جمالدین عبدالرحمن الجوزی (م.597ه ق)، زادالمسیر فی علم التفسیر، ج 6، ص 224، بیروت، دارالکتاب العلمیه، الطعبه الاولی، 1414ه ق، حسین محمد مخلوق، صفوه البیان لمعانی القرآن، ص 537، مصر الطعبه الثالثه، الدکتور محمد سید طنطاوی، التفسیر الو.سیط للقرآن الکریم، ج 11، ص 245، دارالممعارف.
183) روسری بزرگ ازنظر معنای لفظی و لغوی واژه ای است که شامل سرپوشهایی می شود که تا کمر را می پوشاند و هم شامل چادر می گردد.و اینکه استاد مطهری در ادامه وقتی مثال زده اند از لفظ چادر استفاده کرده اند بعید نیست که این مثال قرینه ای باشد بر اینکه مرادشان از روسری بزرگ پوششی بلند و بزرگ شبیه چادر است.
184) استاد شهید مرتضی مطهری، مسئله حجاب، ص 176و175، انتشارات صدرا، چاپ مکرر، بهار 1367هش.
185) عن ابن سیرین سألت عبیدة السلمانی عن ذلک (یدنین) فقال ان تضع ردائها فوق الحجاب ثم تدیره حتی تضعه علی انفها، زمخشری، تفسیر الکشاب، ذیل آیه(احزاب/59)، برخی نیز گفته اند
که مراد از ادناء جلباب پوشیدن چهره با آن است به گونه ای که بیشتر چهره پوشیده شود و فقط دو چشم دیده شود.بنگرید به: سراج الدین ابی حفص، تفسیر غریب القرآن، ص 312، عالم الکتب، الطبعه الاولی، 1408هق؛ همچنین طبری، تفسیر جامع البیان، ج 22، ص 47 و 46.برای آشنایی با دبیدگاههای مختلف درباره ادناء جلباب بنگرید به: ابی زکریا یحیی ابن زیاد الفراء(م.741)، معانی القرآن، ج 2، ص 349، دارالسرور؛ محمد بن احمد بن جزی الکلبی (م.741)، التهسیل لعلوم التنزیل، ج 3، ص 144، بیروت، دارالکتاب العربی، الطعبه الثانیه، 1393هق، محمد شوکانی، فتح القدیر الجامع بین فنی الروایه و الدرایه من علم التفسیر، ج 4، ص 294، مصر، مطبعه مصطفی البابی، رمضان 1350.
186) جمعی از نویسندگان، معجم الوسایط، ریشه جلب.
187) ابن منظور، لسان العرب، ریشه جلب.
188) فیروز آبادی، القاموس المحیط، ریشه جلب.
189) شرتوتی، اقرب الموارد، ریشه جلب.
190) صفی پور، منتهی الارب فی لغه العرب، ریشه جلب.
191) ابی منصور و الازهری، ص 370 -282 تهذیب اللغه، ج 11، ص 66 ریشه های جلب بیروت دار احیاء الترات العربی الطبه الاولی 1421 ه.ق
192) ابن منصور، لسان العرب، ج 2، ص 315، ریشه جلب، بیروت داراحیا التراث العربی.
193) به نظر می رسد دو ویژگی گستردگی پوشش و سیاه و مشکی بودن باعث شده است که در برخی اشعار، شب از جهت گستردگی پوشش و سیاه و مشکی بودن چادر مشکی و سیاه تشبیه شود و در برخی فرهنگهای فارسی نیز چادر و چادر مشکی به معنای مجازی و کنایه از آسمان و شب تاریک به کار رود بنگرید به : فرهنگ عمید، ذیل واژه چادر.
194) الجلباب : کساء اسود تلبسه المراة فوق ثیابها، الخطیب العدنانی، الملابس و الزینه فی الاسلام (فی اسماء و انواع الملابس القدیمه و الحدیثه)، ص 190.
195) سوره احزاب، آیه 59.
196) لما نزلت هذه الآیات یدنین علیهن من جلابیبهن، خرج النساء النصار کان علی رووسهن الغربان من اکسیه سود یلبسنها، سنن ابی داود، ج 2 ص 182 تع کتاب اللباس، باب فی لباس النساء، طبع دار الکتب العربی.
197) محمد شمس الحق العظیم آبادی، عون المعبود فی شرح سنن اب داود، ج 11، ص 159، نشر مدینه منوره، چاپ دوم، 1389هق.
198) الغراب سمی بذلک لسواده و منه قوله تعالی غرایب سود(فاطر (35): آیه 27) وهما لفظان بمعنی واحد؛ غراب و کلاغ را به دلیل سیاه بودن آن غراب می گویند و از آن جمله است قول خداوند تبارک و تعالی غرایب سودو این دو لفظ به یک معنا هستند.کمال الدین دمیری، حیوه الحیوان الکبری، ج 2ت ص 5، انتشارات ذوی القربی، الطعبه الاولی، 1425هق.
199) همچنین بنگرید به : ذیل آیه جلباب (احزاب /59) ابی بکر عبدالرزاق بن همام الصنعانی (211-126هق)، تفسیر القرآن العزیز، ج 2، ص 101، بیروت دارالمعرفه؛ عبدالعظیم احمد تعیلب، فتح الرحمن فی تفسیر القرآن، ج 5، ص 283، دارالاسلام، الطعبه الاولی، 1421هق؛ عبدالرحمن ابن ابی حاتم (م.1327)، تفسیر القرآن العظیم، ج 1، ص 315، بیروت، المکتبه المعصریه، الطعبه الثالثه 1419 هق، ابی المظفر السمعانی منصور بن محمد الشافعی السلقی، تفسیر القرآن، ج 4، ص 307 و306، الریاض، دارالوطن للنشر، الطعبه الاولی، 1419هق.
200) فرهنگ البسه مسلمانان، ص 130و129.
201) برای آگاهی از خط و زبان پهلوی که به زبان فارسی میانه معروف است و قبل از زبان فارسی حاضر که به زبان فارسی نو مشهور است، رواج داشته است بنگرید به: دکتر محجمد جعفر یاحقی، تاریخ ادبیات ایران کتاب درسی سال اول ادبیات و علوم انسانی، ص 10-7، نشر سال 1371.
202) محمد معین، فرهنگ فارسی، ج 1، ص 1264، واژه چادر،تهران، امیرکبیر، چاپ هشتم، 1371هش.
203) علاوه بر معنای چادر ازار گاهی نیز به معنای شلوار است.برای آگاهی از معانی ازار بنگرید به: دزی، فرهنگ البسه مسلمانان، ذیل واژه ازار.
204) علی اکبر دهخدا، لغت نامه، ج 5، ص 6992-6990، واژه چادر، تهران موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ اول، از دوره جدید، بهار 1373.
205) بنگرید به: علی اکبر دهخدا، لغت نامه، واژه چادر؛ همچنین بنگرید به: دکتر اکرم جودی نعمتی، مقاله حجب در ادب فارسی، مجله زن شرقی، شماره 17 و18، ویژه حجاب، مرداد وشهریور 1383، ص 104.
206) برای آشنایی با انواع چادر بانوان بنگرید به: علی اکبر دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه چادر؛ بنفشه حجازی، به زیر مقنعه، ص 212، تهران، نشر علم، چاپ اول، پاییز 1376.
207) مؤید احتمال ذکر شده این است که همین حالت پوشانندگی نسبت به چهار طرف و همه اطراف در چادرهایی که عشایر و مسافران در مسافرتها از آن ها استفاده می کنند نیز وجود دارد
208) تفقسیر روح المعانی، ج 12، ص 127، ذیل آیه 59 سوره احزاب؛ تفسیر الدر المنثور، ج 5، ص 221.
209) استاد مطهری، مسئله حجاب، ص 176و177.
210) الظاهر ان قولهنساء المومنینیشمل الحرائر و الاماء و الفتنة بالاماءاکثر لکثرة تصرفهن بخلاف الحرائر فیحتاج اخراجهن من عموم النساء الی دلیل واضح، محمد بن یوسف الشهیر بابی حیان الاندلسی، تفسیر البحر المحیط،ج 7، ص 240؛ همچنین محمد ناصرالدین الالبانی، حجاب المرةالمسلمة فی الکتاب و السنه، ص 24و34.
211) استاد مطهری مسئله حجاب، ص 176و177.
212) خلاصه پژوهش بررسی ویژگی های حجاب خواهران در دانشگاه تهران، ص 5، مجری طرح، دکتر جعفری بوالهری، شهریور 1376.
213) برای آگاهی بیشتر بنگرید به : مهدی صفار دستگردی، بدحجابی در نگرش جامعه شناختی، فصلنامه کتاب زنان، شماره 22، زمستان 1382.
214) علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 16، ص 360.
215) یونیفرم به لباس یکسان و هم شکلی اطلاق می شود که گروهی، قشری یا صنفی از مردم آن را بر تن می کنند و بدین وسیله موقعیت شغلی یا صنفی خود را اعلام و از گروههای اجتماعی دیگر متممایز و مشخص می گردند مثل نظامیان، قضاوت، روحانیون و...دکتر احمد صبور اردوبادی، آیین بهزیستی اسلام، ج 4، ص 80، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول، بهار68.
216) احزاب (33): آیه 59.بنگرید به : بحث دلیل و حکمت استفاده از جلباب و چادر مشکی.
217) مجلسی، بحارالانوار، ج 36، ص 288.
218) طبرسی، الاحتیاج، ج 1، ص 98.
219) رسول جعفریان، رسائل حجابیه، ص 326، به نقل از صدوق، علل الشرایع، ج 1، ص 163.
220) دزی مؤلف کتاب معتبر فرهنگ البسه مسلمانان، ص 376، ملحفه را به چادر بزرگی که زنان مشرق زمین هنگام خروج از خانه به سر می کردند معنا کرده است.همچنین وی به نقل از سفرنامه ابن بطوطه در شرح چگونگی پوشش زنان شیراز آورده است.یخرجن ملتحفات فلایظهر منهن شی؛ آنها پوشیده در چادر و برقع (حجاب چهره) بیرون می آیند به طوری که چیزی از آنها دیده نمی شود.آیت مکارم شیرازی نیز معتقدند که مراد از ملحفه که در روایات مربوط به پوشش بانوان در نماز آمده است چادر است.بنگرید به : صدف، خبرنامه اولین نشست علمی عفاف، فرهنگ حجاب، بیم ها و امیدها، ص 2، قم، مدیریت پژوهشی جامعه الزهرا (علیهاالسلام شهریور79.
221) کلینی، الفروغ من الکافی، ج 5، کتاب النکاح، باب الدخول النساء، ص 528، حدیث 5.
222) طبرسی، مکارم الاخلاق فی آداب اللباس، ص 106.عبائه در فرهنگهای لغت فارسی به بمعنای چادر است، ولی در کشورهای عربی و از جمله در کشور خود ما به عنوان چادر عربی شناخته می شد.
223) قبلا به نقل از لغت نامه دهخدا گذشت که در فارسی ملائه مترادف با چادر است.ملائه غالبا در شهرهای شرق کشور الجزایر متداول است و نوعی حجاب سنتی است که از یک چادر مشکی شبیه عبا تشکیل شده است.بنگرید به : محبوبه پلنگی، مقاله زنان در جزایر، مجله پیام زن، شماره 59، بهمن 75، ص 55.
224) علامه مجلسی، بحارالانوار، ج 43، باب 3، روایت 36.
225) محدث نوری، مستدرک الوسایل، ج 3، ص 274،روایت 8.
226) مصباح یزدی، جامی از زلال کوثر، ص 93، تحقیق و نگارش محمد باقر حیدری، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، تابستان 1380.
227) محدث نوری، مستدرک الوسایل، ج 3، ص 263، روایت 5؛ همچنین ص 274، روایت 8.
228) الف.شمل :یدل علی دوران الشی بالشی و اخذه ایاه من جوانبه من ذلک قولهم شملهم الامر اذا عمهم و منه الشملة و هی کساء یوتزر به و یشتمل، احمدبن فارس، معجم مقاییس اللغه، ماده شمل.
ب. شملة: کساء یشتمل به، طریحی، مجمع البحرین، ج 5و6، ص 404.
ج.التحقیق : ان الاصل الواحد فی المادة هو احاطة امر علی شی او اشیا بحیث یغطیه و ینطبق علیه و یلاحظ فیه جهة الانطباق و هذا بخلاف المومیة و الارادة و الاحاطة و بهذه المناسبه تطلق علی ثوب محیط او کساء اذا احاطت ضرعا، حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 6، ص 121، ماده شمل.
د.یکی از نویسندگان که درباره انواع لباسها در اسلام مطالعات و تحقیقاتی انجام داده در مورد معنای شمله گفته است : ما یشتمل و یلتحف به من الاکسیة، الخطیب العدنانی، الملابس و الزینه فی الاسلام، ص 195، موسسه الانتشار العربی، الطعبه الاولی، 1999م.
229) لبست (ام کلثوم) جلابیبها و دخلت علیهن فی نمسوة، علامه مجلسی، بحارالانوار، ج 32، ص 90، مؤسسه الوفا، الطعبة الثانیه، 1403هق، در نقل تاریخی دیگری آمده است.خرجت ام کلثوم و علیها برقعة و تجر ذیلها متجللةبرداء، رسول جعفریان، رسائل الحجابیه، ص 232، به نقل از بحارالانوار، ج 43، ص 191.
230) بنگرید به : علامه سید مرتضی عسکری، نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج 1، ص 75؛ همچنین حاج شیخ قوام وشنوی، تحقیقی از دیدگاه قرآن و روایات بر حجاب اسلامی، ص 131.
231) ابی عبدالله محمدبن اسماعیل البخاری، ج 4، ص 25، بیروت، دارالمعرفه.
232) دزی، فرهنگ البسه مسلمانان، بنگرید به : واژه جلباب و ملحفه.
233) صحیح بخاری، ج 1، ص 123و139؛ سنن ابن ماجه ج 1، ص 415؛ همچنین مشابه این حدیث در کتاب شوکانی، فتح القدیر، ج 4، ص 294، ذیل آیه جلباب؛ همچنین شیخ محمد صالحبن عثمین،رساله الحجاب، مجموعه رسائل فی الحجاب و السفور، ص 92 آمده است.
234) النسائی، السنن الکبری، ج 1، ص 543؛ همچنین ابن حزم، المحلی، ج 4، ص 199؛ سنن ترمذی، ج 2، ص 419و420.
235) میزا حسین نوری طبرسی، مستدرک الوسایل و مستنبط المسائل، ج 14، کتاب النکاح 1، ص 239، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، بیروت، الطعبه الثانیه، 1404هق.
236) بنگرید به: زمخشری، تفسیر کشاف، ذیل آیه 59 سوره احزاب.
237) لغت نامه دهخدا، طیلسان را به چادر معنی کرده است.بنگرید به: ص 6692-6690، واژه چادر.
238) دکتر محمد رضا چیت ساز، تاریخ پ وشاک ایرانیان از ابتدای اسلام تاحمله مغول، ص 97-37
239) همان
240) همان.
241) حجاب و عفاف زن ایرانی به روایت سفرنامه نویسان فرنگی، مجله حدیث زندگی (ومیژه عفاف). مرداد و شهریور 81، ص 70، انتخاب و گردآوری: سعید مهر آبادی.
242) سید محمد دلال، موسوی، با اسوه ها، مجله حدیث زندگی (ویژه عفاف)، مرداد و شهریور81.
243) استفتائات حضرت امام خمینی، ج 3، ص 258-241؛ همچنین بنگرید به: پیوست آخر کتاب حاضر، استفتائات از مراجع تقلید در مورد حجاب و لباس.
244) بررسی شبهات حجاب، ص 12، قم، نشر مدیریت تربیتی مؤسسه پژوهشی و آموزشی امام خمینی.علاوه بر این برای آگاهی بیشتر درباره نقش حجاب با چادر در آرامش بخشی به بانوان مسلمان الجزایر و در مقابل تأثیر کنار گذاشتن چادر در اضطراب آنان، بنگرید به: فرانتس فانون، الجزایر و مسئله حجاب، ص 34و35.
245) روزنامه شرق، 18 دی 1383.
246) علی ابوالحسنی (منذر)ت سیاهپوشی در سوگ ائمه نور (علیه السلام)، ص 31.
247) اعراف (7): آیه 54؛ همچنین: رعد (13): آیه 3.
248) دکتر سید محمد باقر حجتی، عبدالکمریم بی آزار شیرازی، تفسیر کاشف، ج 4، اعراف (7): آیه 168، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول، پاییز1368.
249) نبأ(78): آیه 10؛ همچنین فرمود: و هو الذی جعل لکم اللیل لباسا، فرقان(25): آیه 47؛ علامه طباطبایی در ذیل آیه 10سوره نبأ فرموده اند: لباسا ای ساترا یستر الاشیا بما فیه من الظلمه الساترةللمبصرات کما یستر اللباس البدن، و در ذیل آیه 47 سوره فرقان نیز فرموده اند: کون اللیل لباسا انما هو ستره الانسان بغشیان الظلمةکما یستر اللباس لابسه؛ مرحوم طبرسی نیز در ذیل آیه 10 سوره نبأ فرموده اند: (و جعلنا اللیل لباسا)ای غطاءو سترة یستر کل شی بظلمته و سواده.
250) دککتر ماکس لوشر، روانشناس رنگها، ص 97، ترجمه ویداابی زاده، انتشارات درسا، 1383.
251) دکتر زینب جلالی، حجاب از دیدگاه روانشناسی، ص 11، قم، مدیریت تربیتی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
252) نور (24): آیه 31.
253) احمد صبور اردوبادی، آیین بهزیستی اسلام، ج 2، خودآرایی (رنگ پوشاک)، ص 146، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ سوم، زمستان 1368.
254) محمد مصطفی مختار حجاب در نگاهی نو، مجله پژوهشهای قرآنی، شماره 25و 26، ص 188.
255) حجت الله رحمانی، اعجاز رنگ سیاه (چرا چادر مشکی)، هفته نامه فیضیه، ص 3، دوشنبه 7 آذر 79.
256) سید مجتبی هاشمی رکاوندی، مقدمه ای بر روانشناسی زن(با نگرش علمی و اسلامی)، ص 211 (با دخل و تصرف)، قم، انتشارات شفق، چاپ سوم، 1378.
257) علی محمدی، فلسفه حجاب، ص 65، (با دخل و تصرف).
258) دکتر احمد صبور اردوبادی، آیین بهزیستی در اسلام، ج 2، ص 97.
259) غافر (40): آیه 61.
260) مجله حوزه، شماره 42، بهمن و اسفند 1369، ص 135و134.
261) موارد و دوروتی سان، روانشناسی و درمان با رنگها، ص 137، ترجمه نغمه صفاریان پور، تهران موسسه فرهنگی انتشارات حکایت، چاپ اول 1378.
262) مهندس ناصر فروزان، رنگ وطبیعت دانش رنگها، ص 42، تهران، چاپ اول 1375.
263) مقاله از دنیای رنگها تا دنیای انسانها، مجله زن شرقی، ص 11، شماره 22، دی ماه 1383.
264) سید به معنای آقا و سیادت به معنای آقایی از ریشه لغوی سواد هستند.
265) الدکتور صالح احمدی الحلی، الوان الملابس العربیه فی العهود الاسلامیه الاولی، مجله المجمع العلمی الاسلامی؛ ص 69، شماره 27، 1396هق.
266) علی ابوالحسنی (منذر)، سیاه پوشی در سوگ ائمه نور، ص 37.
267) محمد امین حجتی، اثرات تربیتی رنگ، ص 19، قم، نشر جمال، چاپ اول، تابستان 1383.
268) علی ابوالحسنی (منذر)، سیاه پوشی در سوگ ائمه نور، ص 37، به نقل از فرهنگ برهان قاطع.

269) برای آشنایی با برخی شبهات مطبوعاتی در زمینه حجاب اسلامی و پاسخ آنها و همچنین شناخت و عملکرد برخی مطبوعات در زمینه ترویج وگسترش بدحجابی از طریق پخش شبهات به عنوان نمونه بنگرید به:
الف.مقاله چادر مشکی(کاوشی نو در آیه جلباب ونقد و ادله مخالفین)، مجله اشراق اندیشه، شماره 9، اسفند1380.
ب.مقاله فقر و روش بینش در بعضی مقالات مربوط به حجاب، کتاب آسیب شناسی مطبوعات، دفتر اول، مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه، چاپ اول، بهار1381.
ج.مقاله هم اندیشی منطقی با جوانان درباره لباس، روزنامه جمهوری اسلامی، 19و21شهریور80؛ و هفته نامه پرتو سخن، 16، 23و30 آبان 1380.
د. مقاله آیا پوشش مشکی برای بانوان کراهت دارد؟، هفته نامه پرتو سخن، 5تیر1381.
ه.مقاله چادر مشکی حجاب برتر، مجله صبح اندیشه، مرککز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، مرداد و شهریور1382.
و.مقاله دفاع غیر حقوقی از جرم مشهود بدحجابی، روزنامه رسالت، 3 تیر1383.
ز.مقاله دفاع غیر منطقی برخی مطبوعات از مسئله بد حجابی، روزنامه رسالت، 6،7و8 تیر ماه 1383.
همچنین می توانید به آدرس اینترنتی مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه رجوع کنید: www.andisheqom.com
270) حضرت آیت الله میرزا جواد تبریزی اخیرا در رساله ای با عنوان رساله مختصره فی لبس سواد در سند و دلالت این احادیث اشکال کرده اند.بنگرید به: رساله مختصره فی لبس سواد، ص 19-7.همچنین برای آگاهی درباره ضعف سندی و دلالی این احادیث بنگرید به: حجاب شناسی چالش ها و کاوش های جدید.ص 87-77؛ و مقاله آیا پوشش ممشکی برای بانوان کراهت دارد؟، هفته نامه پرتو سخن، 5تیر81.
271) برخی مراجع تقلید مثل آیات عظام سیستانی و مکارم فرموده اند: به طور کلی پوشیدن لباس سیاه مکروه نیست، برخی نیز مانند آیات عظام امام خمینی، بهجت، تبریزی، صافی فاضل، نوری و وحید فرموده اند: پوشیدن لباس سیاه هر چند مکروه است، ولی عبا از آن استثنا شده و چادر مشکی نیز داخل در عنوان عبا است.بنگرید به: سید مجتبی حسینی، احکام نگاه و پوشش، ص 101، قم، دفتر نشر معارف، چاپ اول، بهار1385.
272) بنگرید به: پیوست آخر کتاب، استفتائات از مراجع تقلید در مورد حجاب و لباس.
273) علاوه بر عوامل ذکر شده در نوشتار حاضر، برای آگاهی از عوامل فرهنگی، اعتقادی، روانی و اجتماعی بدحجابی بنگرید به: یوسف غلامی، جلوه نمایی زنان و نگاه مردان، قم، انتشارات لاهیجی، چاپ سوم،1385؛ یوسف غلامی، اخلاق و رفتارهای جنسی، تأثیر متقابل جلوه های زنان و نگاه مردان، فصل هفتم، ص 216-165.
274) یوسف غلامی، راز یک فریب، ص 98و99.
275) دکتر سید جعفر بوالهری، خلاصه پژوهش بررسی ویژگیهاذی حجاب خواهران در دانشگاه تهران، ص 7.
276) آسیبها و راهبردها، مجله حوراء(ویژه پوشش و آرایش)، شماره نهم، دی ماه 83، ص 8.
277) دکتر علی شریعتی، زن، مجموعه آثار، ج 21، ص 277-269.
278) فتحیه فتاحی زاده، حجاب از دیدگاه قرآن و سنت، ص 185.
279) احزاب (33): آیه 33.
280) تفسیر القمی، ج 2، ص 193، ذیل آیه مذکور.
281) برای آگاهی از جنبش برهنگی در غرب بنگرید به:
الف.استاد مرتضی مطهری، اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب؛
ب.استاد مرتضی مطهری، مقدمه کتاب مسئله حجاب؛
ج.دکتر حداد عادل، فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگ؛
د.جلال رفیع، یاداشتها و ره آوردهای سفر نیویورک در بهشت شداد اویکای متمدن آمریکای متوحش.
282) استاد مطهری، مقدمه کتاب مسئله حجاب، ص 14.
283) مجله حدیث زندگی (ویژه عفاف)، مرداد و شهریور81، ص 16.
284) ساری نوعی لباس اصیل هندی است.
285) دکتر علی شریعتی، زن، مجموعه آثار، ج 21، ص 278-276.
286) روح الله حسینیان، حریم عفاف (حجاب، نگاه)، ص 47، تهران مرککز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، تابستان 1372.
287) عبدالعلی براتی، چهل حدیث حجاب، ص 63، حدیث 26، قم، انتشارات اسحار، چاپ اول، بهار1381، به نقل از حر عاملی، وسایل الشیعه، ج 3، ص 26.
288) برای آگاهی در این زمینه بنگرید به: سید حسام الدین شریعت پناهی، اروپایی هاو لباس ایرانیان، تهران، نشر قومس، سال 1372.
289) تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد (مقدمه)، ص 76، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، چاپ اول، مرداد1378؛ حکایت کشف حجاب، ج 1، ص 14، تهران، موسسه فرهنگی قدر ولایت، چاپ چهارم 1378.
290) حسن عرفان، عفت در اندیشه، گفتار و رفتار، مجله حدیث زندگی (ویژه عفاف)، مرداد و شهریور81، ص 16، به نقل از: مغضوبین زمین، ص 5.
291) روح الله حسینیان، حریم عفاف (حجاب و نگاه)، ص 48، به نقل از جنگ الجزایر (فصل الجزایر بیحجاب).
292) حجاب در شکل چادر در بین زنان الجزایری با اسمهای مختلف رواج دارد.مثلا ملایه نوعی از حجاب سنتی است که از یک چادر مشکی شبیه عبا تشکیل شده است و غالبا در شهرهای شرق کشور الجزایر متداول است.الجلباب نوعی دیگر از حجاب چادری زنان الجزایر است که بعضی اوقات به شکل چادر مشکی یا سرمه ای با نقاب که تمام صورت را به جز دو چشم را می پوشاند و گاهی هم به شکل چادر و حجاب زنان ایرانی و لبنانی مورد استفاده قرار استفاده گیرد بنگرید به: محبوبه پلنگی، زنان در الجزایر، مجله پیام زن، شماره 59، بهمن 75،ص 55.
293) برای آگاهی ئاز برنامه ریزیهای فرهنگی و اقتصادی دولت استعمارگر فرانسه برای حذدف حجاب چادر بانوان در الجزایر بنگرید به: اسدالله محمدی نیا، فلسفه حجاب چادر برتر، ص 104-95، قم، سبط اکبر، چاپ اول، پاییز1384؛ مینا هاشمی، حجاب زیبایی شعار، کارآیی شعور، سال نامه زن، بهمن 71، ص 34، به نقل از فرانتنس فانون، سال پنجم؛ انقلاب الجزایر یا بررسی جامعه شناس یک انقلاب، ترجمه دکتر تابنده، ص 44، همچنین برای آگاهی بیشتر در مورد شیوههای استعمار برای مبارزه با حجاب بنگرید به : علی محمدی، فلسفه حجاب، ص 100-96.
294) برای آگاهی بیشتر بنگرید به: مهدی بهزادیان، فوبیای حجاب در مهد آزادی مغرب زمین، مجله حوراء، شماره نهم، ص 47، حجاب اسلامی، افتخار مسلمانان فرانسه و خاری در چشمان مدعیان دمککراسی، روزنامه جمهوری اسلامی ایران، ص 6، 11دی 1382، بازنگری نقش برجسته مسلمانان در بازسازی فرانسه نوین، روزنامه جمهوری اسلامی ایران، ص 6، 16دی 1382؛ حسین جوان آراسته، از کشف حجاب رضا خانی تا منع حجاب فرانسوی، روزنامه جمهوری اسلامی ایران، ص 12، 17دی 1382؛ مهرشاد شبانی، گفتگویی درباره جنبه های حقوقی منع حجاب در فرانسهت روزنامه کیهان، ص 16، 4بهمن 1382.
295) هلن واتسون، زنان و حجاب، ترجمه مرتضی بحرانی، فصل نامه کتاب زنان، شماره 2، تابستان 1382.(با اندکی دخل و تصرف).
296) شلوار گشاد زنانه که از پایین پا تا کمر را می پوشاند.چاخچور، چاقشور، چقشور و چاخشور و دولاغ هم می گویند فرهنگ عمید، تهران، انتشارات امیرکبیرم
297) روبنده زنان که بعضی زنان مسلمان در کوچه و بازار به چهره خود می زنند.فرهنگ عمید.
298) ححکایت کشف الحجاب، ج 14، ص 22، موسسه فرهنگی قدر ولایت.
299) همان، ص 29و30.
300) همان، ص 31.
301) بنگرید به: رسول جعفریان، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب (خحاب و ضد حجاب در شعر فارسی معاصر)ص 233-159، تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، تابستان 1383؛ دکتر اردوبادی، آیین بهزیستی اسلام، ج 3، ص 118-102.
302) یوسف غلامی، راز یک فریب، ص 69-66 (با دخل و تصرف)، قم انتشارات لاهیجی، چاپ دوم، بهار1382.
303) در بحث آثار مثبت حجاب در موارد متعددی از کتاب فلسفه حجاب، تألیف آقای علی محمدی، استفاده شده است.
لازم به تذکر است که آثار مثبت حجاب را به عنوان ادله عقلانی حجاب نیز می توان مطرح نمود.
304) محمد ری شهری، میزان الحکمه، ج 2، ص 352، واژه حریت.
305) برای آگاهی درباره تعریف فقهی لباس شهوت بنگرید به : سید مسعود معصومی، احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعی آنان مطابق با نظرات آیات و مراجع تقلید، ص 80-78.
306) دکتر سید رضا پاک نژاد، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج 20 (جلباب)، ص 230و231.(با دخل و تصرف)
307) محمد ری شهری، میزان الحکمه، ج 5، ص 205، واژه شهرت.
308) برای آگاهی بیشتر در مورد تأثیر حجاب در سلامت روانی و اطلاع از برخی پژوهشهای میدانی که در این زمینه انجام شده است، بنگرید به: عباس رجبی، حجاب و نقش آن در سلامت روان، فصل سوم و پنجم.
309) علی محمدی، فلسفه حجاب، ص 45،
310) یوسف غلامی راز یک فریب، ص 97و96.(با دخل و تصرف).
311) فتحیه فتاحی زاده، حجاب از دیدگاه قرآن و سنت، ص 81و82.
312) گفتگو با دکتر حمیرا هوشمند، اولین و جوان ترین مخترع زن ایرانی، مجله پیام زن، شماره 52.
313) علی محمدی، فلسفه حجاب، ص 63.
314) فتحیه فتاحی زاده، حجاب از دیدگاه قرآن و سنت، ص 79.
315) آمدی (تصنیف)، غرر الحکم و درر الکلم، ص 256، شماره 5409، التحقیق، مصطفی الدرایتی و حسین الدرایتی، مطبعه مکتب الاعلام الاسلامی، الطعبه الثانیه،1378هش.
316) فتحیه فتاحی زاده، حجاب از دیدگاه قرآن و سنت، ص 80و81، (با دخل و تصرف)، نشر دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ سوم، زمستان 1379هش.
317) دکتر شهریار روحانی، آیا حجاب ضرورت دارد؟ ص 20، بررسی مسئله پوشیدگی از دیدگاه روانشناسی، تهران، نشر اشراقیه، بهار1369.
318) بحث آثار بدحجابی از جزوه روشهای پیشگیری و درمان بدحجابی در منابع اسلامی، تألیف طیبه سادات نکویی، قم، معونت تربیتی -فرهنگی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی اقتباس شده است.برای آگاهی بیشتر بنگرید به : محمدرضا کوهی، آسیب شناس شخصیت و محبوبیت زن، فصل های دوم و سوم، پنجم و ششم.
319) استاد مطهری، مسئله حجاب، ص 87و88.
320) دکتر احمد اردوبادی، آیین بهزیستی اسلام، ج 3، ص 222.
321) احزاب (33): آیه 59.برای آگاهی بیشتر بنگرید به: فصل دوم، دلیل و حکمت استفاده از چادر قرآنی.
322) رویکرد عقلانی به شبهات حجاب، ص 11، قم، مدیریت تربیتی مؤسسه آموزشس و پژوهشی امام خمینی.
323) دکتر غلامعلی حداد عادل، فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی، ص 59.
324) استاد مطهری، مسئله حجاب، ص 90و89.
325) کلینی، فروغ کافی، ج 5، ص 559، حر عاملی، وسایل الشیعه، ج 14، ص 138.
326) یوسف غلامی، جلوه نمایی زنان و نگاه مردان، ص 120و121.
327) نور(24): آیات 30و31.
328) کلینی، فروغ کافی، ج 5، ص 521، برای توضیح بیشتر در مورد شان نزول دو آیه فوق بنگرید به: استاد مرتضی مطهری، مسئله حجاب، ص 154 و پاورقی آن.
329) یوسف غلامی، جلوه نمایی زنان و نگاه مردان، ص 112و113.(با دخل وتصرف).
330) درباره امواج الکترومانیتیک بنگرید به: کتاب فیزیک بخش نظریه ماکسول و هرتز.
331) درباره شگفت آفرینی مرتاضان بنگرید به: ارمغان هندوپاک، محمد مهدی مرتضوی لنگرودی.
332) درباره کیفیت عملکرد هیپوفیز و تأثیرپذیری آن از نگاه، بنگرید به : بهداشت ازدواج، ص 132-125.
333) یوسف غلامی، جلوه نمایی زنان و نگاه مردان، ص 124-112.(با تخلیص و دخل وتصرف)
334) محدث نوری، مستدرک الوسایل، کتاب النکاح، ج 14، باب 81، باب تحریم النظر الی النساءالاجانب و شعورهن.حدیث 8، ص 269.
335) نهج البلاغه، حکمت 159.
336) حر عاملی، وسایل الشیعه، ج 2، ص 161، حدیث شماره 25310.
337) شیخ صدوق، عیون اخبار ارضا(علیه السلام)، ج 2، ص 10، حدیث شماره 24، انتشارات جهان، 1378ق.
338) همان.
339) همان.
340) همان.
341) به عنوان نمونه بنگرید به:آذر صدیقی، چادری برای سارا، تهران، انتشارات سروش،1377.
342) بنگرید به: یوسف غلامی، هدیه مادر(آشنایی والدین با دلایل حجاب دختران نوباوه)، قم، انتشارات لاهیجی، چاپ دوم، پاییز1382.
343) خوشبختانه در این این زمینه اثر مفیدی اخیرا منتشر شده است بنگرید به : یوسف غلامی، باغ پرندگان (آشنایی با حجاب ویژه دانش آموزان سوم، چاپ چهارم و پنجم دبستان)، قم، انتشارات لاهیجی، 1381.
344) بنگرید به: نفیسه احمدی، چادر ایرانی برای بانوان ایرانی، مجله پیام زن، شماره 167، بهمن 84، ص 61؛ همچنین بنگرید به : پوشش زن ایرانی و راه های نرفتهت مجله پیام زن، شماره 171، خرداد85، ص 35.