آخرت سرای پایدار

علی خراسانی‏

4. عمل صالح

از آیات قرآن استفاده می شود که برای بهره مندی از نعمت های آخرت ایمان به تنهایی کافی نیست، بلکه افزون بر آن، عمل صالح نیز لازم است:
... من ءامن بالله و الیوم الاخر و عمل صلحاً فلهم اجرهم عند ربهم و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون (385)؛ هر کس به خدا و روز بازپسین ایمان داشت و کار شایسته کرد، پس اجرشان را پیش پروردگارشان خواهند داشت و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهناک خواهند شد.
... للذین احسنوا فی هذه الدنیا حسنة و لدار الاخرة خیر... (386)؛ برای کسانی که در این دنیا نیکویی کردند (پاداش) نیکویی است و قطعاً سرای آخرت بهتر است.
گواه دیگر مطلب، وعده پاداش آخرت به مسلمانانی است که پس از تحمل شکنجه ها و سختی ها با عمل نیکوی مهاجرت، دین خود را حفظ می کنند:
و الذین هاجروا فی الله من بعد ما ظلموا لنبوئنهم فی الدنیا حسنة و لاجر الاخرة اکبر لو کانوا یعملون (387).
هم چنین وعده اعطای پاداش دنیوی و اخروی به مردمی است که در رکاب پیامبران به کارزار و جهاد پرداختند:
و کاین من قتل معه ربیون کثیر فما و هنوا لما اصابهم فی سبیل الله ...... فاتهم الله ثواب الدنیا و حسن ثواب الاخرة... (388)؛ و چه بسیار پیامبرانی که همراه او، توده های انبوه کارزار کردند و در برابر آن چه در راه خدا بدیشان رسید، سستی نورزیدند و ناتوان نشدند... پس خداوند، پاداش این دنیا و پاداش نیک آخرت را به آنان عطا کرد.
از امیرمؤمنان (علیه السلام) در این باره نقل است که فرموده:
تو را پس از مرگ هیچ چیزی به جز عمل نیکویی که از پیش فرستاده ای بی نیاز نمی کند. پس از اعمال پسندیده توشه بردار (389).
همان گونه که عمل صالح توشه آخرت و عامل بهره مندی از نعمت های آن است، برخی اعمال سبب محرومیت از آن نعمت ها و گرفتار آمدن به لعن و عذاب الهی است، مانند آزردن خدا و پیامبر: ان الذین یؤذون الله و رسوله لعنهم الله فی الدنیا و الاخرة و اعدلهم عذاباً مهینا (390) جنگ با خدا و پیامبرش و تلاش مفسدانه در زمین: انما جزؤا الذین یحاربون الله و رسوله و یسعون فی الارض فساداً ان یقتلوا او یصلبوا او تقطع ایدیهم و ارجلهم من خلف او ینفوا من الارض ذلک لهم خزی فی الدنیا و لهم فی الاخرة عذاب عظیم (391) اشاعه فحشا و زشتی در میان مؤمنان: ان الذین یحبون ان تشیع الفحشة فی الذین ءامنوا لهم عذاب الیم فی الدنیا و الاخرة... (392) ناپایداری در پیمان خدا و سوگندهای خود (393) و عدم اجتناب از سحر و جادو (394).

منازل و مراحل آخرت

به نظر می رسد که عنوان آخرت همه مراحل پس از زندگی دنیا از جمله قبر و برزخ را در بر می گیرد (395)؛ گرچه بعضی برزخ را منزلی بین دنیا و آخرت دانسته اند (396). بنابر نظر نخست، منازل و مراحل جهان آخرت با مرگ آغاز می شود (397)؛ چنان که در روایتی، مرگ اولین منزل آخرت و آخرین منزل دنیا دانسته شده است:
الموت اول منزل من منازل الاخرة و آخر منزل من منازل الدنیا (398).
پس از مرگ، انسان در عالم قبر جای می گیرد - ثم اماته فاقبره (399)؛ آن گاه به مرگش رسانید و در قبرش نهاد - و تا مبعوث شدن و زنده شدن دوباره، در برزخ - که میانه دنیا و قیامت است - باقی می ماند:
حتی اذا جاء احدهم الموت......من ورائهم برزخ الی یوم یبعثون (400)؛ تا آن گاه که مرگ یکی از ایشان فرا رسد... و پیشاپیش آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته خواهند شد.
انسان در دوران برزخ، در بهشت یا جهنم برزخی به سر می برد، چنان که درباره توبه کنندگان نیکوکار فرموده است:
جنت عدن......لهم رزقهم فیها بکرة و عشیا (401)؛ باغ هایی که... روزی شان صبح و شام در آن جا (آماده) است.
درباره آل عمران آمده است:
النار یعرضون علیها غدوا و عشیا و یوم تقوم الساعة ادخلوا ءال فرعون اشد العذاب (402)؛ (اینک هر) صبح و شام به آتش عرضه می شوند و روزی که رستاخیز برپا شود (فریاد می رسد که:) فرعونیان را در سخت ترین (انواع) عذاب درآورید.
با توجه به این که در بهشت جاوید صبح و شامی نیست، می توان این آیات را مربوط به برزخ دانست (403). دوره برزخ با نفخ صور به پایان می رسد:
... و من ورائهم برزخ الی یوم یبعثون فاذا نفخ فی الصور... (404)؛ و پیشاپیش آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته خواهند شد. پس آن گاه که در صور دمیده شود....
این نفخه، به مرگ همه انسان ها و همه موجودات آسمان ها و زمین منجر می شود:
و نفخ فی الصور فصعق من فی السموت و من فی الارض... (405)؛ و در صور دمیده می شود، پس هر که در آسمان ها و زمین است، بی هوش در می افتد.
و به جز خداوند همه کس فانی می شود:
کل من علیها و یبقی وجه ربک... (406)؛ هر چه به (زمین) است فانی شونده است و ذات باشکوه ارج مند پروردگارت باقی خواهد ماند.
... کل شی ء هالک الا وجهه...؛ جز ذات او همه چیز نابود می شوند (407).
در مرحله بعد، صور دوم دمیده می شود که با آن انسان ها زنده شده، و از قبرها بیرون می آیند و قیامت آغاز می شود:
... ثم نفخ فیه اخری فاذا هم قیام ینظرون ؛ سپس بار دیگر در آن دمیده می شود و به ناگاه آنان بر پای ایستاده می نگرند.
و نفخ فی الصور فاذا هم من الاجداث الی ربهم ینسلون (408)؛ و در صور دمیده خواهد شد، پس به ناگاه از گورهای خود شتابان به سوی پروردگار خویش می آیند.
با آغاز قیامت، انسان ها همگی در صحرای محشر گرد می آیند:
ثم انکم یوم القیمه تبعثون (409)؛ آن گاه در روز رستاخیز برانگیخته خواهید شد.
و حشرنهم فلم نغادر منهم احدا و عرضوا علی ربک صفا لقد جئتمونا کما خلقنکم اول مرة... (410)؛ و آنان را گرد می آوریم و هیچ یم را فروگذار نمی کنیم و ایشان به صف بر پروردگار عرضه می شوند (و به آنها می فرماید:) به راستی همان گونه که نخستین بار شما را آفریدیم (باز) به سوی ما آمدید.
یوم یبعثهم الله جمیعاً فینبئهم بما عملوا... (411)؛ روزی که خداوند همه آنان را برانگیزد و به آن چه کرده اند، آگاه شان می گرداند.
پس از احضار مردم در محکمه عدل الهی، کتاب ها گشوده می شود - و اذا الصحف نشرت (412)؛ و آن گاه که نامه ها از هم بگشایند - و هر کس کتابی را که در آن فرشتگان همه اعمال او را نگاشته اند خواهد گرفت. کتاب برخی را به دست راست شان می دهند و کتاب گروهی دیگر را به دست چپ آنان. کسی که نامه به دست راستش داده می شود، حسابی آسان خواهد داشت: فاما من أوتی کتبه بیمینه فسوف یحاسب حساباً یسیرا (413)؛ و کسی که نامه عملش به دست چپش داده می شود، می گوید: ای کاش! نامه ام به من داده نمی شد و حسابم را نمی دانستم:
و اما من اوتی کتبه بشماله فیقول یلیتنی لم أوت کتبیه و لم ادر ما حسابیه (414).
پس از گرفتن کتاب ها، رسیدگی به اعمال مردم و داوری میان آنان بر اساس نامه عمل آنها و گواهی شاهدان آغاز می شود. افزون بر آن، هنگامی که خداوند سبحان (415) پیامبران (416) فرشتگان (417) - که در صداقت و صحت گواهی آنان تردیدی نیست - و اعضا و جوارح بدن و زمین شهادت می دهند، اعمال انسان نیز تجسم می یابد.
در همین مرحله، کتاب دادرسی اعمال نهاده می شود:
و وضع الکتب فتری المجرمین مشفقین مما فیه و یقولون یویلتنا مال هذا الکتب لا یغادر صغیرة و لا کبیرة الا احصها و وجدوا ما عملوا حاضرا... (418)؛ و کارنامه (عمل شما در میان) نهاده می شود، آن گاه بزه کاران را از آن چه در آن است بیمناک می بینی و می گویند: ای وای بر ما! این چه نامه ای است که هیچ (کار) کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته جز این که همه را به حساب آورده است و آن چه را انجام داده اند، حاضر یابند.
در آن حال با اقامه میزان الهی - و نضع الموزین القسط لیوم القیمه... (419)؛ و ترازوهای داد را روز رستاخیز می نهیم - مشخص می شود که ترازوی اعمال برخی سنگین و بعضی دیگر سبک است:
... فمن ثقلت موزینه فاولئک هم المفلحون و من خفت موازینه فاولئک الذین خسروا انفسهم بما کانوا بایتنا یظلمون (420)؛... پس هر کس میزان های (عمل) او سنگین باشد، آنان خود رستگاران اند و هر کس میزان های (عمل) او سبک باشد، پس آنان اند که به خود زیان زده اند، زیرا به آیات ما ستم کرده اند.
پس از رسیدگی به اعمال، هر یک از انسان ها به وسیله راهنمایی به حرکت در می آید:
و جاءت کل نفس معها سائق و شهید (421)؛ و هر کسی می آید (در حالی که) با او سوق دهنده و گواهی دهنده ای است.
و مؤمنان از صراط مستقیم (422) به سوی بهشت سوق داده می شود:
و سیق الذین اتقوا ربهم الی الجنه زمراً... (423)؛ و کسانی که از پروردگارشان پروا داشته اند، گروه گروه به سویی بهشت سوق داده می شوند.
کافران از صراط منحرف گشته: ان الذین لا یؤمنون بالاخرة عن الصراط لنکبون (424) و با عبور از صراط جهنم: ... فاهدوهم الی صراط الجحیم (425) و به سوی آن روانه می شوند:
و سیق الذین کفروا الی جهنم زمراً... (426)؛ و کسانی که کافر شده اند، گروه گروه به سوی جهنم رانده می شوند.
برخی نیز که نه مستحق جهنم اند و نه سزاوار بهشت، در میان آن دو قرار می گیرند:
... و علی الاعراف رجال یعرفون کلا بسیمهم و نادوا اصحب الجنة ان سلم علیکم لم یدخلوا و هم یطمعون و اذا صرفت ابصرهم تلقاء اصحب النار قالوا ربنا لا تجعلنا مع القوم الظلمین (427)؛ و میان آن دو (گروه) حایلی است و بر اعراف، مردانی هستند که هر یک (از آن دو دسته) را از سیمای شان می شناسند و بهشتیان را که هنوز وارد آن نشده و (لی بدان) امید دارند آواز می دهند که سلام بر شما و چون چشمان شان به سوی دوزخیان گردانیده شود، می گویند: پروردگارا! ما را در زمره گروه ستم کاران قرار مده.
اینان به امید رحمت الهی منتظر می مانند:
و ءاخرون مرجون لامر الله اما یعذبهم و اما یتوب علیهم... (428)؛ و عده ای دیگر (کارشان) موقوف به فرمان خداست؛ یا آنان را عذاب می کند و یا توبه آنها را می پذیرد.
سرانجام، همان گونه که در این جهان بیشتر مردم با اهل خیر و سعادت بودند، در آخرت نیز بیشتر انسان ها در بهشت برین برای همیشه متنعم خواهند بود (429).

...................) Anotates (.................
1) ر.ک: المعجم المفهوس، أ خ ر.

2) عنکبوت، آیه 64.

3) یوسف، آیه 109.

4) همان، آیه 20.

5) نجم، آیه 25.

6) بقره، آیه 201.

7) همان، آیه 8.

8) همان، آیه 86.

9) محمع البیان، ج 1، ص 123.

10) تفسیر صدر المتألهین، ج 1، ص 303.

11) التفسیر الکبیر، ج 28، ص 303.

12) معارف قرآن، ص 482.

13) مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 2، ص 502.

14) همان، (معاد) ج 4، ص 622 و 631؛ همان (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 2، ص 503 و 525 و همان، (خدا و آخرت) ص 40.

15) neanderthals.

16) تاریخ جامع ادیان، ص 7 - 10، 23، 31، 57، 59، 91 و 324 و بسوی جهان ابدی، ص 16 - 48.

17) همزه، آیه 3؛ بقره، آیه 96.

18) عقل و اعتقاد دینی، ص 322؛ معاد در نگاه وحی و فلسفه، ص 6 - 35، 105 - 106 و 117 - 118 و مجموعه آثار، عدل الهی ج 1، ص 200 - 203.

19) پلورالیسم دینی، ص 217 - 219 و عقل و اعتقاد دینی، ص 343 - 347.

20) عقل و اعتقاد دینی، ص 323.

21) راه بی انتها، ص 280 و درس دینداری، ص 134.

22) اوپانیشاد، ص 69، 113، 263 و 311 و بودا، ص 369 - 406.

23) ر.ک: اسفار، ج 9، ص 181 - 182.

24) تحقیقی در دین یهود، ص 254 - 261 و القرآن و التورات، ص 239 - 254.

25) گنجینه ای از تلمود، ص 362 - 365.

26) راه بی انتها، ص 294 و درس دینداری، ص 133.

27) پلورالیسم دینی، ص 217 - 218.

28) غافر، آیه 15 و انعام، آیه 130.

29) مجموعه آثار (معاد)، ج 4، ص 621 - 622، 634، و هما: (زندگی جاوید یا حیا، اخروی )، ج 2، ص 501.

30) شیعه در اسلام، ص 157.

31) معارف قرآن، ص 482.

32) سیر تحول قرآن، ص 185 و 192 و خدا و آخرت، ص 55 و 66.

33) پیام قرآن، ج 5، ص 31، 49.

34) آفرینش و رستاخیز، ص 12، 174.

35) واقعه، آیه، 62.

36) مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی ) ج 2، ص 530 - 534.

37) شیعه در اسلام، ص 158.

38) نساء، آیه 136.

39) سبأ، آیه 8.

40) مؤمنون، آیه 74.

41) نحل، آیه 22.

42) اعراف، آیه 147.

43) اسراء، آیه 10.

44) حج، آخرت 7.

45) راه بی انتها، ص 273، 309 - 311.

46) بقره، آخرت 219 - 220.

47) مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 2، ص 502.

48) معارف قرآن، ص 482.

49) جاثیه، آیه 22.

50) سجده، آیه 10.

51) عنکبوت، آیه 20.

52) بقره، آیه 67 - 73.

53) همان، آیه 55 - 56.

54) همان، آیه 259.

55) همان، آیه 260.

56) آل عمران، آیه 49 و مائده، آیه 110.

57) بقره، آیه 243.

58) یونس، آیه 53.

59) لقمان، آیه 33.

60) مؤمن، آیه 59.

61) بقره، آیه 62.

62) انعام، آیه 130.

63) زمر، آیه 71.

64) نوح، آیه 17 - 18.

65) عنکبوت، آیه 17.

66) یوسف، آیه 37 - 38.

67) عنکبوت، آیه 36.

68) مؤمن، آیه 27.

69) اعلی، آیه 17 - 19.

70) انعام، آیه 154.

71) آل عمران، آیه 55 - 56.

72) غافر، آیه 32 - 43.

73) قصص، آیه 77.

74) بقره، آیه 94.

75) همزه، آیه 2 - 3.

76) کهف، آیه 35.

77) بقره، آیه 96.

78) طه، آیه 120.

79) پیام قرآن، ج 5، ص 235.

80) آل عمران (عدل الهی)، ج 10، 207.

81) اسفار، ج 9، ص 241.

82) نساء، آیه 78.

83) علم الیقین، ج 2، ص 838.

84) معارف قرآن، ص 487 و مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 2، ص 525.

85) آل عمران، آیه 19 - 191.

86) آل عمران، ص 19 - 191.

87) رعد، آیه 2.

88) ص، آیه 28.

89) قلم، آیه 35 - 36.

90) غافر، آیه 58.

91) رسائل اخوان الصفا، ج 3، ص 294.

92) رسائل اخوان الصفا، ج 3، ص 294.

93) مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 2، ص 523.

94) همان، (معاد)، ج 4، ص 809 - 811.

95) نساء، آیه 73.

96) کهف، آیه 42.

97) حاقه، آیه 25.

98) فجر، آیه 24.

99) مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 2، ص 523.

100) واقعه، آیه 20 - 26.

101) علم الیقین، ج 2، ص 1056 - 1064.

102) آل عمران، آیه 77.

103) فجر، آیه 28 - 30.

104) نساء، آیه 56 و مجموعه آثار (معاد)، ج 4، ص 818.

105) پادشاهی خدا، ص 126.

106) انعام، آیه 103.

107) مجموعه آثار (معاد)، ج 4، ص 809.

108) نور، آیه 25.

109) مؤمنون، آیه 99 - 100.

110) الذخیره، ص 527 و نظریات علم الکلام، ص 487 - 488.

111) احزاب، آیه 36 و مفاتیح الغیب، ج 2، ص 731.

112) واقعه، آیه 54 - 55.

113) انسان، آیه 5.

114) مجموعه آثار (عدل الهی)، ج 1، ص 217.

115) احیاء علوم الدین، ج 1، ص 199 و 201.

116) مفاتیح الغیب، ج 2، ص 688 - 689.

117) توبه، آیه 49.

118) شرح المنظومه، ص 45.

119) اسفار، ج 9 ص 157 و 203 و المیزان، ج 12، ص 88 - 89.

120) مفاتیح الغیب، ج 2، ص 686 و منتخبی از آثار حکما، ج 2، ص 36 - 37.

121) مجموعه آثار (عدل الهی)، ج 1، ص 218.

122) محمد، آیه 15.

123) آفرینش و رستاخیز، ص 138.

124) روم، آیه 8.

125) علم الیقین، ج 2، ص 1062؛ المظاهر الالهیه، ص 93 - 94 و جامع البیان، ج 24، ص 85.

126) غافر، آیه 39.

127) ق، آیه 34.

128) جن، آیه 23.

129) نهج البلاغه، خطبه 203.

130) راه بی انتها، ص 477 - 482 و معاد در نگاه وحی و فلسفه، ص 329 - 330.

131) دخان، آیه 56.

132) فاطر، آیه 36.

133) ابراهیم، آیه 32.

134) انبیاء، آیه 32.

135) لقمان، آیه 10.

136) روم، آیه 25.

137) یس، آیه 38 - 39.

138) نبأ، آیه 6.

139) انشقاق، آیه 1.

140) دخان، آیه 10.

141) معارج، آیه 8.

142) انبیاء، آیه 104.

143) تکویر، آیه 1.

144) قیامت، آیه 8.

145) زلزال، آیه 1.

146) ق، آیه 44.

147) ابراهیم، آیه 48.

148) نبأ، آیه 7.

149) مرسلات، آیه 10.

150) نبأ، آیه 20.

151) قارعه، آیه 5.

152) مفاتیح الغیب، ج 2، ص 686 و منتخبی از آثار حکم، ص 36.

153) نحل، آیه 77.

154) بقره، آیه 166.

155) انبیاء، آیه 40.

156) فصلت، آیه 31.

157) کهف، آیه 7.

158) طور، آیه 16؛ المیزان، ج 12، ص 320؛ الذخیره، ص 524 و المنقذ، ج 2، ص 181 و 203.

159) عوالی اللئالی، ج 1، ص 267.

160) نهج البلاغه، خطبه، 42.

161) راه بی انتها، ص 472 و مجموعه آثار (معاد)، ج 4، ص 804 -805.
162) بقره، آیه 162 و آل عمران، آیه 88.

163) غافر، آیه 52.

164) سجده، آیه 12.

165) مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 2، ص 524.

166) مؤمنون، آیه 99 - 100.

167) الکافی، ج 7، ص 56 - 57.

168) روم، آیه 19.

169) علم الیقین، ج 2، ص 1062 و 1081.

170) عنکبوت، آیه 46.

171) مجموعه آثار (عدل الهی)، ج 1، ص 218.

172) همان.

173) یس، آیه 65.

174) فصلت، آیه 20 - 21.

175) راه بی انتها، ص 478 و بسوی جهان ابدی، ص 374 - 375.

176) زلزال، آیه 2 و 4.

177) ق، آیه 30.

178) مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 2، ص 524 و معاد در نگاه وحی و فلسفه، ص 326 و 329.

179) طارق، آیه 9.

180) طه، آیه 124.

181) مفاتیخ الغیب، ص 999 و منتخبی از آثار حکم، ج 2، ص 37.

182) ق، آیه 35.

183) زخرف، آیه 71.

184) لقمان، آیه 33.

185) ممتحنه، آیه 3.

186) مؤمنون، آیه 101.

187) دخان، آیه 41.

188) شعراء، آیه 88.

189) مائده، آیه 36.

190) آفرینش و رستاخیز، ص 64 - 71.

191) اسراء، آیه 71.

192) هود، آیه 98 و مجموعه آثار (عدل الهی)، ج 1، ص 251.

193) فاطر، آیه 35.

194) کهف، آیه 108.

195) مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 21، ص 524.

196) مائده، آیه 37.

197) سجده، آیه 20.

198) مجموعه آثار (عدل الهی)، ج 1، ص 221.

199) اسراء، آیه 15.

200) عبس، آیه 37.

201) اعراف، آیه 50.

202) مجموعه آثار (عدل الهی)، ج 1، ص 221 - 223؛ (معاد)، ج 4، ص 624 - 625 و به سوی جهان ابدی، ص 299 - 302.

203) حجر، آیه 47.

204) اعراف، آیه 38.

205) التبیان، ج 7، ص 326؛ مجمع البیان، ج 7، ص 161 و جامع البیان، ج 17، ص 240.

206) معارج، آیه 4.

207) روم، آیه 55.

208) آل عمران، آیه 133.

209) طه، آیه 74 و اعلی، آیه 13.

210) المیزان، ج 13، ص 70 و اسفار، ج 9، ص 175 - 176.

211) سجده، آیه 17.

212) اسراء، آیه 21.

213) مجمع البیان، ج 6، ص 628 و نور الثقلین، ج 3، ص 147.

214) الامالی، ص 281؛ وسائل الشیعه، ج 15، ص 223 و بحارالانوار، ج 8، ص 61.

215) المیزان، ج 12، ص 318.

216) بقره، آیه 114 و مائده، آیه 33 و 41.

217) زمر، آیه 26.

218) حدید، آیه 20.

219) طه، آیه 127.

220) رعد، آیه 34.

221) طه، آیه 127.

222) فصلت، آیه 16.

223) بحار الانوار، ج 8، ص 288.

224) اسراء، آیه 97.

225) معارج، آیه 15.

226) مؤمنون، آیه 104.

227) همزه، آیه 7.

228) اسفار، ج 9، ص 307 - 308.

229) شوری، آیه 29.

230) اسفار، ج 9، ص 314 و المیزان، ج 11، ص 7.

231) هود، آیه 103.

232) تغابن، آیه 9.

233) یس، آیه 32.

234) مرسلات، آیه 38.

235) کهف، آیه 47.

236) آغاز و انجام، ص 23.

237) اسفار، ج 9، ص 319.

238) زخرف، آیه 71.

239) فصلت، آیه 31.

240) فرقان، آیه 16.

241) سبأ، آیه 54.

242) انبیاء، آیه 1.

243) نحل، آیه 38.

244) حجر، آیه 72.

245) آل عمران، آیه 185.

246) المیزان، ج 3، ص 96؛ همان، ج 20، ص 106 و همان، ج 13،
ص 322.

247) مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 2، ص 524.

248) ق، آیه 22.

249) نور، آیه 25.

250) نبأ، آیه 17.

251) مرسلات، آیه 38.

252) نبأ، آیه 39.

253) دخان، آیه 40.

254) یس، آیه 59.

255) صافات، آیه 21.

256) انفال، آیه 37.

257) حج، آیه 17.

258) نساء، آیه 41.

259) المیزان، ج 1، ص 179.

260) نحل، آیه 89 و نساء، آیه 41.

261) بقره، آیه 143.

262) جامع البیان، ج 2، ص 16؛ التبیان، ج 2، ص 7 و مجمع البیان،
ج 1، ص 416.

263) المیزان، ج 1، ص 321.

264) تفسیر عیاشی، ج 1، ص 63؛ نفسیر فرات الکوفی، ص 62 و الصافی، ج 1، ص 196 - 198.

265) ق، آیه 18.

266) همان، آیه 50.

267) زلزال، آیه 4 - 5.

268) وسائل الشیعه، ج 5، ص 188.

269) نور، آیه 24.

270) فصلت، آیه 20.

271) کهف، آیه 49.

272) غافر، آیه 46.

273) هود، آیه 106 - 108.

274) زمر، آیه 67.

275) ابراهیم، آیه 48؛ معاد در نگاه وحی و فلسفه، ص 317 و مجموعه آثار (معاد)، ج 4، ص 668.

276) انسان، آیه 13.

277) تفسیر القرطبی، ج 19، ص 90.

278) مؤمنون، آیه 100.

279) مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 2، ص 514 و 519.

280) کشف المراد، ص 301 - 300 و علم الیقین، ج 2، ص 839 - 843.

281) معارف قرآن، ص 501 - 502.

282) همان، ص 502 و مجموعه آثار (زندگی جاوید یا حیات اخروی)، ج 2، ص 520.

283) همان (عدل الهی)، ج 1، ص 202 - 204.

284) المظاهر الالهیه، ص 85 - 86 و پادشاهی خدا، ص 127.

285) روم، آیه 7.

286) عوالی اللئالی، ج 1، ص 267.

287) بقره، آیه 81 - 82.

288) اسراء، آیه 72.

289) مجموعه آثار (عدل الهی)، ج 1، ص 225.

290) همان، ص 250 - 251.

291) الکافی، ج 3، ص 232.

292) وسائل الشیعه، ج 7، ص 186.

293) بحارالانوار، ج 7، ص 228.

294) کهف، آیه 49.

295) آل عمران، آیه 30.

296) زلزال، آیه 6 - 8.

297) آل عمران، آیه 180.

298) نساء، آیه 10.

299) توبه، آیه 35.

300) بقره، آیه 110.

301) نبأ، آیه 40.

302) حشر، آیه 18.

303) مجموعه آثار (عدل الهی)، ج 1، ص 237.

304) معارف قرآن، ص 503 - 504.

305) مجموعه آثار (سیری در نهج البلاغه)، ج 16، ص 586.

306) نمل، آیه 17؛ انبیاء، آیه 21 و 81؛ نمل، آیه 16 و 36 و سبأ، آیه 12.

307) تفسیر سمعانی، ج 3، ص 24 و تفسیر بغوی، ج 3، ص 277.

308) حج، آیه 11.

309) مائده، آیه 41.

310) مجمع البیان، ج 2، ص 531.

311) همان.

312) مجمع البیان، ج 7، ص 417 - 418.

313) اعراف، آیه 32.

314) احزاب، آیه 4.

315) نهج البلاغه، حکمت 103.

316) مجموعه آثار (سیری در نهج البلاغه)، ج 16، ص 308.

317) آل عمران، آیه 152.

318) احزاب، آیه 28 - 29.

319) المیزان، ج 12، ص 13.

320) ابراهیم، آیه 3.

321) قیامت، آیه 20 - 21.

322) انفال، آیه 67.

323) انعام، آیه 32.

324) بقره، آیه 200.

325) هود، آیه 15 - 16.

326) شوری، آیه 20.

327) بقره، آیه 86.
328) انسان، آیه 27 و قیامت، آیه 20 - 21.

329) توبه، آیه 38.

330) معاد از نظر روح و جسم، ج 1، ص 44.

331) مائده، آیه 69.

332) بقره، آیه 62.

333) مؤمنون، آیه 74.

334) نمل، آیه 4.

335) انعام، آیه 92.

336) بقره، آیه 232.

337) نساء، آیه 59.

338) سبأ، آیه 21.

339) نحل، آیه 22.

340) مؤمنون، آیه 23، 33.

341) پیام قرآن، ج 5، ص 403.

342) اسراء، آیه 45 - 46.

343) انعام، آیه 113.

344) نمل، آیه 4.

345) زمر، آیه 45.

346) اسراء، آیه 19.

347) شوری، آیه 20.

348) نساء، آیه 59.

349) توبه، آیه 44 - 45.

350) انعام، آیه 92.

351) زمر، آیه 9.

352) توبه، آیه 18.

353) بقره، آیه 228.

354) همان، آیه 8 - 9.

355) همان، آیه 264.

356) نحل، آیه 22.

357) اعراف، آیه 45.

358) بقره، آیه 62.

359) نساء، آیه 162.

360) توبه، آیه 99.

361) مجادله، آیه 22.

362) اسراء، آیه 10.

363) نمل، آیه 4 - 5.

364) روم، آیه 16.

365) غافر، آیه 39.

366) نهج البلاغه، خطبه 203.

367) همان، خطبه 132.

368) یوسف، آیه 57.

369) یونس، آیه 63 - 64.

370) نحل، آیه 122.

371) آل عمران، آیه 45.

372) همان، آیه 56.

373) همان، آیه 85.

374) آل عمران، آیه 176؛ نمل، آیه 4 - 5؛ مائده، آیه 5 و رعد، آیه 35.

375) رعد، آیه 33 34.

376) بقره، آیه 217.

377) توبه، آیه 68 - 69.

378) همان، آیه 68 - 69.

379) بقره، آیه 197.

380) یوسف، آیه 57.

381) نحل، آیه 30.

382) اعراف، آیه 169.

383) نساء، آیه 77؛ انعام، آیه 32؛ یوسف، آیه 109 و یونس، آیه 63 - 64.

384) قصص، آیه 83.

385) بقره، آیه 62.

386) نحل، آیه 30.

387) همان، آیه 41.

388) آل عمران، آیه 146 - 148.

389) غررالحکم، ج 3، ص 58.

390) احزاب، آیه 57.

391) مائده، آیه 33.

392) نور، آیه 19.

393) آل عمران، آیه 77.

394) بقره، آیه 102.

395) التحقیق، ج 1، ص 46.

396) المیزان، ج 2، ص 122.

397) مفاتیح الغیب، ج 2، ص 717.

398) بحارالانوار، ج 6، ص 133.

399) عبس، آیه 21.

400) مؤمنون، آیه 99 - 100.

401) مریم، آیه 61 - 62.

402) غافر، آیه 46.

403) مجمع البیان، ج 6، ص 805.

404) مؤمنون، آیه 100 - 101.

405) زمر، آیه 68.

406) رحمن، آیه 26 - 27.

407) قصص، آیه 88.

408) یس، آیه 51. علم الیقین، ج 2، ص 839 - 843 و کشف المراد، ص 301 - 300.

409) مؤمنون، آیه 16.

410) کهف، آیه 47 - 48.

411) مجادله، آیه 6.

412) تکویر، آیه 10.

413) انشقاق، آیه 7 - 8.

414) حاقه، آیه 25 - 26.

415) حج، آیه 17.

416) نساء، آیه 41.

417) ق، آیه 21.

418) کهف، آیه 49.

419) انبیاء، آیه 47.

420) اعراف، آیه 8 - 9.

421) ق، آیه 21.

422) حج، آیه 54 و ابن کثیر، ج 3، ص 241.

423) زمر، آیه 73.

424) مؤمنون، آیه 74 و مجمع البیان، ج 7، ص 202.

425) صافات، آیه 23.

426) زمر، آیه 71.

427) اعراف، آیه 46 - 47.

428) توبه، آیه 106. درباره منازل آخرت. ر.ک: علم الیقین، ج 2؛ حق الیقین، ج 2 و معادشناسی، ص 103.

429) الاشارات و التنبیهات، ص 355 - 356؛ الاسفار، ج 3، ص 79 - 80 و مجموعه آثار (عدل الهی)، ج 4، ص 328.