آخرت سرای پایدار

علی خراسانی‏

1. ایمان

ایمان، نخستین توشه و عامل برخورداری از نعمت های آخرت است:
و لاجر الاخرة خیر للذین ءامنوا و کانوا یتقون (368)؛ و البته اجر آخرت، برای کسانی که ایمان آورده و پرهیزگار بودند، بهتر است.
بشارت در زندگی دنیا و آخرت برای مؤمنان و پرهیزگاران است:
الذین ءامنوا و کانوا یتقون لهم البشری فی الحیوة الدنیا و فی الاخرة... (369).
از همین رو پیامبران که بالاترین درجه ایمان را دارند در آخرت در شمار صالحان و شایستگان از آبرومندان و مقربان خواهند بود؛ چنان که درباره حضرت ابراهیم (علیه السلام) می فرماید: ... و انه فی الاخرة لمن الصلحین (370) و درباره حضرت عیسی (علیه السلام) فرموده است:
... ان الله یبشرک بکلمة منه اسمه المسیح عیسی ابن مریم وجیها فی الدنیا و الاخرة و من المقربین (371)؛ خداوند تو را به کلمه ای از جانب خود، که نامش مسیح، عیسی بن مریم (علیه السلام) است مژده می دهد، در حالی که (او) در دنیا و آخرت آبرومند و از مقربان (درگاه خدا) است.
هم چنان که ایمان عامل برخورداری در آخرت است، بی ایمانی و کفر مایه عذاب است:
فاما الذین کفروا فاعذبهم عذاباً شدیداً فی الدنیا و الاخرة و ما لهم من نصرین (372)؛ اما کسانی که کفر ورزیدند، در دنیا و آخرت به سختی عذاب شان می کنم و یاورانی نخواهند داشت.
هر کس راهی غیر از اسلام را دنبال کند، در آخرت زیان کار است:
و من یبتغ غیر الاسلم دینا فلن یقبل منه و هو فی الاخرة من الخسرین (373)؛ و هر که جز اسلام دینی (دیگر) جوید، هرگز از وی پذیرفته نشود و وی در آخرت، از زیان کاران است.
و لا یحزنک الذین یسرعون فی الکفر انهم لن یضروا الله شیئاً یرید الله الا یجعل لهم حظاً فی الاخرة و لهم عذاب عظیم (374)؛ کسانی که در کفر می کوشند تو را اندوهگین نسازند، زیرا آنان هرگز به خدا ضرری نمی رساند... و در آخرت برای آنان عذابی بزرگ است.
مشرکان نیز در آخرت عذابی دشوار پیش رو خواهند داشت:
و جعلوا لله شرکاء... لهم عذاب فی الحیوة الدنیا و لعذاب الاخرة اشق... (375)؛ و برای خدا شریکانی قرار دادند... برای آنان در زندگی دنیا عذابی است و قطعاً عذاب آخرت دشوارتر است.
هم چنین، کسانی که از ایمان به کفر برگردند و مرتد شوند، کردارشان تباه می شود و اهل آتش خواهند بود:
... و من یرتدد منکم عن دینه فیمت و هو کافر فاولئک حبطت اعملهم فی الدنیا و الاخرة و اولئک اصحب النار هم فیها خلدون (376).
منافقان که از ایمان واقعی بی بهره اند، مانند کافران در جهنم معذب اند:
وعد الله المنفقین و المنفقت و الکفار نار جهنم خلدین فیها اولئک حبطت اعملهم فی الدنیا و الاخرة و اولئک هم الخسرون (377)؛ خدا به مردان و زنان دو چهره و کافران، آتش جهنم را وعده داده است در آن جاودانه اند. اعمال آنان در دنیا و آخرت به هدر رفت و آنان همان زیان کاران اند (378).

2 و 3. تقوا و فروتنی

در آیات پر شمار در کنار ایمان، تقوا، و پرهیزگاری نیز شرط بهره مندی از نعمت های آخرت دانسته شده: فان خیر الزاد التقوی (379)؛ بلکه تقوا بهترین توشه آخرت معرفی شده است:
و لاجر الاخرة خیر للذین ءامنوا و کانوا یتقون (380)؛ و البته اجر آخرت برای کسانی که پروا پیشه می کنند، بهتر است. و آخرت سرای نیکویی برای پرهیزکاران است.
... و لدار الاخرة خیر و لنعم دار المتقین (381)؛ و قطعاً سرای آخرت بهتر است و چه نیکو، سرای پرهیزگاران است.
... و الدار الاخرة خیر للذین یتقون... (382)؛ و سرای آخرت برای کسانی که پروا پیشه می کنند، بهتر است.
... و الاخرة خیر لمن اتقی... (383)؛ و برای کسی که تقوا پیشه کرده، آخرت بهتر است.
فروتنی از دیگر توشه های آخرت است که بدون آن، بهره مندی از نعمت های اخروی ممکن نیست:
تلک الدار الاخرة نجعلها للذین لا یریدون علوا فی الارض و لا فساداً... (384)؛ آن سرای آخرت را برای کسانی قرار می دهیم که در زمین خواستار برتری و فساد نیستند.

4. عمل صالح

از آیات قرآن استفاده می شود که برای بهره مندی از نعمت های آخرت ایمان به تنهایی کافی نیست، بلکه افزون بر آن، عمل صالح نیز لازم است:
... من ءامن بالله و الیوم الاخر و عمل صلحاً فلهم اجرهم عند ربهم و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون (385)؛ هر کس به خدا و روز بازپسین ایمان داشت و کار شایسته کرد، پس اجرشان را پیش پروردگارشان خواهند داشت و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهناک خواهند شد.
... للذین احسنوا فی هذه الدنیا حسنة و لدار الاخرة خیر... (386)؛ برای کسانی که در این دنیا نیکویی کردند (پاداش) نیکویی است و قطعاً سرای آخرت بهتر است.
گواه دیگر مطلب، وعده پاداش آخرت به مسلمانانی است که پس از تحمل شکنجه ها و سختی ها با عمل نیکوی مهاجرت، دین خود را حفظ می کنند:
و الذین هاجروا فی الله من بعد ما ظلموا لنبوئنهم فی الدنیا حسنة و لاجر الاخرة اکبر لو کانوا یعملون (387).
هم چنین وعده اعطای پاداش دنیوی و اخروی به مردمی است که در رکاب پیامبران به کارزار و جهاد پرداختند:
و کاین من قتل معه ربیون کثیر فما و هنوا لما اصابهم فی سبیل الله ...... فاتهم الله ثواب الدنیا و حسن ثواب الاخرة... (388)؛ و چه بسیار پیامبرانی که همراه او، توده های انبوه کارزار کردند و در برابر آن چه در راه خدا بدیشان رسید، سستی نورزیدند و ناتوان نشدند... پس خداوند، پاداش این دنیا و پاداش نیک آخرت را به آنان عطا کرد.
از امیرمؤمنان (علیه السلام) در این باره نقل است که فرموده:
تو را پس از مرگ هیچ چیزی به جز عمل نیکویی که از پیش فرستاده ای بی نیاز نمی کند. پس از اعمال پسندیده توشه بردار (389).
همان گونه که عمل صالح توشه آخرت و عامل بهره مندی از نعمت های آن است، برخی اعمال سبب محرومیت از آن نعمت ها و گرفتار آمدن به لعن و عذاب الهی است، مانند آزردن خدا و پیامبر: ان الذین یؤذون الله و رسوله لعنهم الله فی الدنیا و الاخرة و اعدلهم عذاباً مهینا (390) جنگ با خدا و پیامبرش و تلاش مفسدانه در زمین: انما جزؤا الذین یحاربون الله و رسوله و یسعون فی الارض فساداً ان یقتلوا او یصلبوا او تقطع ایدیهم و ارجلهم من خلف او ینفوا من الارض ذلک لهم خزی فی الدنیا و لهم فی الاخرة عذاب عظیم (391) اشاعه فحشا و زشتی در میان مؤمنان: ان الذین یحبون ان تشیع الفحشة فی الذین ءامنوا لهم عذاب الیم فی الدنیا و الاخرة... (392) ناپایداری در پیمان خدا و سوگندهای خود (393) و عدم اجتناب از سحر و جادو (394).