آخرت سرای پایدار

علی خراسانی‏

3. انجام دادن تکالیف فردی و اجتماعی

بر اساس بینش اسلامی، میان کردار دنیوی و سرنوشت اخروی انسان ارتباطی محکم وجود دارد؛ یعنی همه اعمال کوچک و بزرگ انسان در دادگاه عدل الهی بررسی می شود و براساس آن پاداش یا کیفر داده می شود. براساس آیات قرآن، اگر کسی خواهان آخرت باشد و در این راه تلاش کند، کوشش او نتیجه مورد قبول خواهد انجامید: و من اراد الاخرة وسعی لها سعیها و هو مؤمن فاولئک کان سعیهم مشکورا (346) و هر کس آخرت را اراده کند و برای رسیدن به آن بکوشد، خدای سبحان بر کاشته آخرت آنان خواهد افزود: من کان یرید حرث الاخرة نزد له فی حرثه... (347).
اعتقاد به ارتباط میان اعمال دنیوی و سرنوشت اخروی سبب می شود که انسان در انجام دادن کارهای نیک و پرهیز از گناه و آلودگی بکوشد و دل به اطاعت خدا و پیامبر و پیشوایان معصوم بسپارد:
...اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم...ان کنتم تؤمنون بالله و الیوم الاخر... (348).
مؤمنان به آخرت، تسلیم محض فرمان الهی اند، حتی اگر اجرای فرمان الهی به ایثار جان آنان بینجامد؛ از همین رو آنان در جهاد با مال و جان تردید نمی کنند و با عزمی راسخ و بدون تعلل به دنبال ادای وظیفه الهی خود می روند، در حالی که افراد بی ایمان با طرح عذر و بهانه اجازه می خواهند، در میدان جهاد شرکت نکنند:
لا یستذنک الذین یؤمنون بالله و الیوم الاخر ان یجهدوا بامولهم و انفسهم و الله علیم بالمتقین انما یستذنک الذین لا یؤمنون بالله و الیوم الاخر و ارتابت قلوبهم فهم فی ریبهم یترددون (349)؛ کسانی که به خدا و روز بازپسین ایمان دارند، در جهاد با مال و جان شان از تو (عذر و) اجازه نمی خواهند. و خدا، به (حال) تقوا پیشگان داناست. تنها کسانی از تو اجازه می خواهند (به جهاد نروند) که به خدا و روز بازپسین ایمان ندارند و دل های شان به شک افتاده و در شک خود سرگردانند.
افراد با ایمان در ادای تکالیف فردی و ارتباط با خدا و از جمله نماز مراقبت دارند:
...و الذین یؤمنون بالاخرة یؤمنون به و هم علی صلاتهم یحافظون (350)؛ و کسانی که به آخرت ایمان می آورند، به آن (قرآن نیز) ایمان می آورند و آنان بر نمازهای خود مراقبت می کنند.
و در ساعات شب به عبادت خدا مشغول اند:
امن هو قنت ءاناء الیل ساجدا و قائماً یحذر الاخرة و یرجوا رحمة ربه... (351)؛ (آیا چنین کسی بهتر است) یا آن کسی که او در طول شب در سجده و قیام اطاعت (خدا) می کند (و) از آخرت می ترسد و رحمت پروردگارش را امید دارد.
آنان مساجد را که جای گاه نماز و یاد خداست، آباد می کنند:
انما یعمر مسجد الله من ءامن بالله و الیوم الاخر... (352)؛ مساجد خدا را تنها کسانی آباد می کنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده اند.
و به رعایت حقوق دیگران از جمله خانواده اهتمام می ورزند و با راستی و صداقت عمل می کنند:
...و لا یحل لهن ان یکتمن ما خلق الله فی ارحامهن ان کن یؤمن بالله و الیوم الاخر... (353)؛ و اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارند، برای آنان روا نیست که آن چه را خداوند در رحم آنان آفریده پوشیده دارند.
ولی افرادی که به آخرت ایمان ندارند، اهل فریب و نیرنگ اند:
و من الناس من یقول ءامنا بالله و بالیوم الاخر و ما هو بمؤمنین یخدعون الله و الذین ءامنوا... (354)؛ و برخی از مردم می گویند: ما به خدا و روز بازپسین ایمان آوردیم؛ ولی گروندگان (راستین) نیستند و با خدا و مؤمنان نیرنگ می بازند.
آنان ریاکارند:
یایها الذین ءامنوا لا تبطلوا صدقتکم بالمن والاذی کالذی ینفق ماله رئاء الناس و لا یؤمن بالله و الیوم الاخر... (355)؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، صدقه های خود را با منت و آزار، باطل مکنید؛ مانند کسی که مالش را برای خودنمایی به مردم، انفاق می کند و به خدا و روز بازپسین ایمان ندارد.
و حق را انکار می کنند و مستکبرند:
...فالذین لا یؤمنون بالاخرة قلوبهم منکرة و هم مستکبرون (356)؛ پس کسانی که به آخرت ایمان ندارند، دل هایشان انکار کننده (حق) است و خودشان متکبرند.
مردم را از راه خدا باز می دارند و کژی و انحراف در دین را می خواهند:
الذین یصدون عن سبیل الله و یبغونها عوجاً و هم بالاخرة کفرون (357)؛ همانا که (مردم را) از راه خدا باز می دارند و آن را کج می خواهند و آنها منکر آخرت اند.

4. فرجامی نیکو

جزا و پاداش نیکوی اخروی از آثار و نتایج به آخرت است:
...من ءامن بالله و الیوم الاخر و عمل صلحاً فلهم اجرهم عند ربهم... (358)؛ و هر کس به خدا و روز بازپسین ایمان داشت و کار شایسته کرد، پس اجرشان را پیش پروردگارشان خواهند داشت.
... و المؤمنون بالله و الیوم الاخر اولئک سنوتیهم اجرا عظیما (359)؛ ... و ایمان آورندگان به خدا و روز بازپسین که به زودی به آنان پاداشی بزرگ خواهیم داد.
خداوند مؤمنان به آخرت را در جوار رحمت خویش در آورده است؛ آن جا که می فرماید:
و من الاعراب من یومن بالله و الیوم الاخر... سیدخلهم الله فی رحمته... (360)؛ و برخی (دیگر) از بادیه نشینان کسانی اند که به خدا و روز بازپسین ایمان دارند... و به زودی خدا ایشان را در جوار رحمت خویش درآورد.
هم چنین آنان را برای همیشه وارد بهشت کرده و از آنها راضی است و آنان نیز از خدا راضی اند:
لا تجد قوماً یؤمنون بالله و الیوم الاخر یوادون من حاد الله و رسوله ولو کانوا ءاباءهم او ابناءهم او اخونهم او عشیرتهم اولئک کتب فی قلوبهم الایمن و ایدهم بروح منه و یدخلهم جنت تجری من تحتها الانهر خلدین فیها رضی الله عنهم و رضوا عنه... (361)؛ قومی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند (و) کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کرده اند، دوست بدارند. هر چند پدران شان یا پسران شان یا برادران شان یا عشیره آنان باشند. در دل اینهاست که (خدا) ایمان را نوشته و آنها را با روحی از جانب خود تأیید کرده است و آنان را به بهشت هایی که از زیر (درختان) آن جوی هایی روان است در می آورد، همیشه در آن جا ماندگارند؛ خدا از ایشان خشنود و آنها از او خشنودند.
در مقابل این گروه، منکران آخرت اند و فرجام آنها عذابی دردناک است:
و ان الذین لا یؤمنون بالاخرة اعتدنا لهم عذاباً الیما (362).
اینان در آخرت از زیان کارترین مردم اند:
ان الذین لا یؤمنون بالاخرة زینا لهم اعملهم فهم یعمهون اولئک الذین لهم سوء العذاب و هم فی الاخرة هم الاخسرون (363)؛
کسانی که به آخرت ایمان ندارند، کردارهای شان را در نظرشان بیاراستیم (تا هم چنان سرگشته بمانند). آنان کسانی اند که عذاب سخت برایشان خواهد بود و در آخرت، خود زیان کارترین (مردم)اند.
و اما الذین کفروا و کذبوا بایتنا و لقای الاخرة فاولئک فی العذاب محضرون (364)؛ و اما کسانی که کافر شده و آیات ما و دیدار آخرت را به دروغ گرفته اند، پس آنان در عذاب حاضر آیند.

توشه آخرت

از منظر قرآن کریم، آخرت قرارگاه و دنیا گذرگاه است:
... و ان الاخرة هی دار القرار (365)؛ و در حقیقت، آن آخرت است که سرای پایدار است.
توشه این قرارگاه را باید از گذرگاه دنیا بر گرفت؛ چنان که امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرماید: یا ایها الناس انما الدنیا دار مجاز و الاخرة دار قرار فخذوا من ممرکم لمقرکم (366)؛ دنیا از گذرگاهتان توشه ای برای قرارگاهتان بردارید.
فان الدنیا لم تخلق لکم دار مقام بل خلقت لکم مجازاً لتزودوا منها الاعمال الی دار القرار (367)؛ دنیا برای شما به عنوان سرای ثابت و قرار آفریده نشده، بلکه آفریده شده تا عبورگاه باشد و از آن کردار صالح را برای سرای قرار زاد و توشه بردارید.