فهرست کتاب


التوحید (ترجمه کتاب توحید شیخ صدوق پیرامون صفات و نشانه های خداوند متعال)

شیخ صدوق مترجم و شارح:استاد علی اکبر میرزایی‏

66. باب ذکر مجلس الرضا (علیه السلام) مع سلیمان المروزی عند المأمون فی التوحید متکلم خراسان

66. درباره یادی از مجلس امام رضا (علیه السلام) یا سلیمان مروزی دانشمند علم کلام در حضور مأمون پیرامون مسئله توحید

1. حدثنا أبو محمد جعفر بن علی بن أحمد الفقیه (رضی الله عنه)، قال: أخبرنا أبو محمد الحسن بن محمد بن علی بن صدقة القمی، قال: حدثنی أبو عمرو محمد بن عمر ابن عبد العزیز الأنصاری الکجی، قال: حدثنی من سمع الحسن بن محمد النوفلی یقول:
قدم سلیمان المروزی متکلم خراسان علی المأمون فأکرمه و وصله ثم قال له: ان ابن عمی علی بن موسی قدم علی من الحجاز و هو یحب الکلام و أصحابه، فلا علیک أن تصیر الینا بوم الترویة لمناظرته، فقال سلیمان: یا أمیرالمؤمنین انی أکره أن أسأل مثله فی مجلسک فی جماعة من بنی هاشم فینتقص عند القوم اذا کلمنی و لا یجوز الاستقصاء علیه، قال المأمون: انما وجهت الیک لمعرفتی بقوتک و لیس مرادی الا أن تقطعه عن حجة واحدة فقط: فقال سلیمان: حسبک یا أمیرالمؤمنین. اجمع بینی و بینه و خلنی و ایاه و ألزم فوجه المأمون الی الرضا (علیه السلام) فقال: انه قدم علینا رجل من أهل مرو و هو واحد خراسان من أصحاب الکلام، فان خف علیک أن تتجشم المصیر الینا فعلت، فنهض (علیه السلام) للوضوء و قال لنا: تقدمونی و عمران الصابی ء معناه فصرنا الی الباب فأخذ یاسر و خالد بیدی فأدخلانی علی المأمون، قلما سلمت قال: أین أخی أبو الحسن أبقاه الله، قلت: خلفته یلبس ثیابه و أمرنا أن نتقدم، ثم قلت: یا أمیرالمؤمنین ان عمران مولاک معی و هو بالباب، فقال: من عمران؟ قلت: الصابی ء الذی أسلم علی یدیک قال: فلیدخل فدخل فرحب به المأمون، ثم قال له: یا عمران لم تمت حتی صرت من بنی هاشم، قال: الحمد الله الذی شرفنی بکم یا أمیرالمؤمنین، فقال له المأمون: یا عمران هذا سلیمان المروزی متکلم خراسان، قال عمران: یا أمیرالمؤمنین انه یزعم أنه واحد خراسان فی النظر و ینکر البداء، قال: فلم لا تناظره؟ قال عمران: ذلک الیه، فدخل الرضا (علیه السلام) فقال: فی أی شی ء کنتم؟ قال عمران: یا ابن رسول الله هذا سلیمان المروزی، فقال سلیمان: أترضی بأبی الحسن و بقوله فیه؟ قال عمران: قد رضیت بقول أبی الحسن فی البداء علی أن یأتینی فیه بحجة أحتج بها علی نظرائی من أهل النظر.
قال المأمون: یا أبا الحسن ما تقول فیما تشاجرا فیه؟ قال: و ما أنکرت من البداء یا سلیمان، و الله عزوجل یقول: (أو لا یذکر الانسان أنا خلقناه من قبل و لم یک شیئا) و یقول عزوجل: (و هو الذی یبدأ الخلق ثم یعیده) و یقول: (بدیع السماوات و الأرض) و یقول عزوجل: (یزید فی الخلق ما یشاء) و یقول: (و بدأ خلق الانسان من طین) و یقول عزوجل: (و آخرون مرجون لأمر الله اما یعذبهم و اما یتوب علیهم) و یقول عزوجل: (و ما یعمر من معمر و لا ینقص من عمره الا فی کتاب) قال سلیمان: هل رویت فیه شیئا عن آبائک؟ قال: نعم، رویت عن أبی عبدالله (علیه السلام) أنه قال: ان لله عزوجل علمین: علما مخزونا مکنونا لا یعلمه الا هو، من ذلک یکون ابداء، و علما علمه ملائکته و رسله، فالعلماء من أهل بیت نبیه یعلمونه قال سلیمان: احب أن تنزعه لی من کتاب الله عزوجل، قال (علیه السلام): قول الله عزوجل لنبیه (صلی الله علیه و آله و سلم): (فتول عنهم فما أنت بملوم) أراد هلاکهم ثم بدا لله فقال: (و ذکر فان الذکری تنفع المؤمنین) قال سلیمان: زدنی جعلت فداک، قال الرضا (علیه السلام): لقد أخبرنی أبی عن آبائه أن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: ان الله عزوجل أوحی الی نبی من أنبیائه: أن أخبر فلان الملک أنی متوفیه الی کذا و کذا، فأتاه ذلک النبی فأخبره، فدعا الله الملک و هو علی سریره حتی سقط من السریر، فقال: یا رب اجلنی حتی یشب طفلی و أقضی أمری، فأوحی الله عزوجل الی ذلک النبی أنت ائت فلان الملک فأعلمه أنی قد أنسیت فی أجله وزدت فی عمره خمس عشرة سنة، فقال ذلک النبی: یا رب انک لتعلم أنی لم أکذب قط، فأوحی الله عزوجل الیه: انما أنت عبد مأمور فأبلغه ذلک، و الله لا یسأل عما یفعل.
ثم التفت الی سلیمان فقال: أحسبک ضاهیت الیهود فی هذا الباب، قال: أعوذ بالله من ذلک، و ما قالت الیهود؟ قال: قالت: ید الله مغولة یعنون أن الله قد فرغ من الأمر فلیس یحدث شیئا، فقال الله عزوجل: (غلت أیدیهم و لعنوا بما قالوا) و لقد سمعت قوما سألوا أبی موسی بن جعفر (علیهما السلام) عن البداء فقال: و ما ینکر الناس من البداء و أن یقف الله قوما یرجیهم لأمره؟ قال سلیمان: ألا تخبرنی عن انا أنزلناه فی لیلة القدر فی أی شی ء انزلت؟ قال الرضا: یا سلیمان: لیلة القدر یقدر الله عزوجل فیها ما یکون من السنة الی السنة من حیاة أو موت أو خیر أو شر أو رزق، فما قدره من تلک اللیلة فهو من المحتوم، قال سلیمان: ألان قد فهمت جعلت فداک فزدنی، قال (علیه السلام): یا سلیمان ان من الامور امورا موقوفة عند الله تبارک و تعالی یقدم منها ما یشاء و یؤخر ما یشاء، یا سلیمان ان علیا (علیه السلام) کان یقول: العلم علمان: فعلم علمه الله ملائکته و رسله، فما علمه ملائکته و رسله فان یکون و لا یکذب نفسه و لا ملائکته و لا رسله، و علم عنده مخزون لم یطلع علیه أحدا من خلقه یقدم ما یشاء و یؤخر منه ما یشاء، و یمحو ما یشاء و یثبت ما یشاء، قال سلیمان للمأمون: یا أمیرالمؤمنین لا انکر بعد یومی هذا البداء و لا اکذب به ان شاء الله.
فقال المأمون: یا سلیمان سل أبا الحسن عما بدالک و علیک بحسن الاستماع و الانصاف، قال سلیمان: یا سیدی أسألک؟ قال الرضا (علیه السلام): سل عما بدلک قال: ما تقول فیمن جعل الارادة اسما و صفة مثل حی و سمیع و بصیر و قدیر؟ قال الرضا (علیه السلام): انما قلتم حدثت الأشیاء و اختلفت لأنه شاء و أراد، و لم تقولوا حدثت و الختلفت لأنه سمیع بصیر، فهذا دلیل علی أنها لیست بمثل سمیع و لا بصیر و لا قدیر، قال سلیمان: فانه لم یزل مریدا، قال: یا سلیمان فارادته غیره؟ قال: نعم، قال: فقد أثبت معه شیئا غیره لم یزل، قال سلیمان: ما أثبت، قال الرضا (علیه السلام) أهی محدثة؟ قال سلیمان: لا ما هی محدثة، فصاح به المأمون و قال: یا سلیمان مثله یعایا أو یکابر، علیک بالانصاف أما تری من حولک من أهل النظر، ثم قال: کلمه یا أبا الحسن فانه متکلم خراسان، فأعاد علیه المسألة فقال: هی محدثة یا سلیمان فان الشی ء اذا لم یکن أزلیا کان محدثا و اذا لم یکن محدثا کان أزلیا، قال سلیمان: ارادته منه کما أن سمعه منه و بصره منه و علمه منه، قال الرضا (علیه السلام): فارادته نفسه؟! قال: لا، قال (علیه السلام): فلیس المرید مثل السمیع و البصیر، قال سلیمان: انما أراد نفسه کما سمع نفسه و أبصر نفسه و علم نفسه، قال الرضا (علیه السلام): ما معنی اراد نفسه أراد أن یکون شیئا أو أراد أن یکون حیا أو سمیعا أو بصیرا أو قدیرا؟! قال: نعم، قال الرضا (علیه السلام): أفبارادته کان ذلک؟! قال سلیمان: لا، قال الرضا (علیه السلام): فلیس لقولک: أراد أن یکون حیا سمیعا بصیرا معنی اذا لم یکن ذلک بارادته، قال سلیمان: بلی قد کان ذلک بارادته، فضحک المأمون و من حوله و ضحک الرضا (علیه السلام) ثم قال لهم: ارفقوا بمتکلم خراسان یا سلیمان فقد حال عندکم عن حالة و تغیر عنها و هذا مما لا یوصف الله عزوجل به، فانقطع.
ثم قال الرضا (علیه السلام): یا سلیمان أسألک مسألة، قال: سل جعلت فداک قال: أخبرنی عنک و عن أصحابک تکلمون الناس بما یفقهون و یعرفون أو بمالا یفقهون و لا یعرفون؟! قال: بل بما بفقهون و یعرفون قال الرضا (علیه السلام): فالذی یعلم الناس أن المرید غیر الارادة و أن المرید قبل الارادة و أن الفاعل قبل المفعول و هذا یبطل قولکم: ان الارادة و المرید شی ء واحد، قال: جعلت فداک لیس ذاک منه علی ما یعرف الناس و لا علی ما یفقهون، قال (علیه السلام): فأراکم ادعیتم علم ذلک بلامعرفة، و قلتم: الارادة کالسمع و البصر اذا کان ذلک عندکم علی ما لا یعرف و لا یعقل، فلم یحر جوابا.
ثم قال الرضا (علیه السلام): یا سلیمان هل یعلم الله عزوجل جمیع ما فی الجنة و النارک! قال سلیمان: نعم، قال: أفیکون ما علم الله عزوجل أنه یکون من ذلک؟! قال: نعم، قال: فاذا کان حتی لا یبقی منه شی ء الا کان أیزیدهم أو یطویه عنهم؟! قال سلیمان: بل یزیدهم، قال: فأراه فی قولک: قد زادهم مالم یکن فی علمه أنه یکون قال: جعلت فداک و المزید لا غایة له قال (علیه السلام): فلیس یحیط علمه عندکم بما یکون فیهما اذا لم یعرف غایة ذلک، و اذا لم یحط علمه بما یکون فیهما لم یعلم ما یکون فیهما قبل أن یکون، تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا، قال سلیمان: انما قلت: لا یعلمه لأنه لا غایة لهذا لأن الله عزوجل و صفهما بالخلود و کرهنا أن نجعل لهما انقطاعا، قال الرضا (علیه السلام) لیس علمه بذلک بموجب لانقطاعه عنهم لأنه قد یعلم ذلک ثم یزیدهم ثم لا یقطعه عنهم، و کذلک قال الله عزوجل فی کتابه: (کلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لیذوقوا العذاب) و قال عزوجل لأنه الجنة: (عطاء غیر مجذوذ) و قال عزوجل: (و فاکهة کثیرة لا مقطوعة و لا ممنوعة) فهو جل و عز یعلم ذلک و لا یقطع عنهم الزیادة، أرأیت ما أکل أهل الجنة و ما شربوا ألیس یخلف مکانه؟! قال: بلی، قال: أفیکون یقطع ذلک عنهم و قد أخلف مکانه؟! قال سلیمان: لا، قال: فکذلک کل ما یکون فیها اذا أخلف مکانه فلیس بمقطوع عنهم، قال سلیمان: بل یقطعه عنهم فلا یزیدهم قال الرضا (علیه السلام): اذا یبید ما فیهما، و هذا یا سلیمان ابطال الخلود و خلاف الکتاب لأن الله عزوجل یقول: (لهم ما یشاؤون فیها و لدینا مزید) و یقول عزوجل: عطاء غیر مجذوذ و یقول عزوجل: (و ما هم منها بمخرجین) و یقول عزوجل: خالدین فیها أبدا و یقول عزوجل: و فاکهة کثیرة لا مقطوعة و لا ممنوعة فلم یحر جوابا.
ثم قال الرضا (علیه السلام): یا سلیمان ألا تخبرنی عن الارادة فعل هی أم غیره فعل؟ قال: بل هی فعل، قال: فهی محدثة لأن الفعل کله محدث، قال: لیست بفعل، قال: فمعه غیره لم یزل، قال سلیمان: الارادة هی الانشاء، قال: یا سلیمان هذا الذی ادعیتموه علی ضرار و أصحابه من قولهم: ان کل ما خلق الله عزوجل فی سماء أو أرض أو بحر أو بر من کلب أو خنزیر أو قرد أو انسان، أو دابة ارادة الله عزوجل و ان ارادة الله عزوجل تحیی و تموت و تذهب و تأکل و تشرب و تنکح و تلد و تظلم و تفعل الفواحش و تکفر و تشرک، فتبرأ منها و تعادیها و هذا حدها.
قال سلیمان: انها کالسمع و البصر و العلم، قال الرضا (علیه السلام): قد رجعت الی هذا ثانیة، فأخبرنی عن السمع و البصر و العلم أمصنوع؟ قال سلیمان: لا، قال الرضا (علیه السلام): فکیف نفیتموه فمرة قلتم لم یرد و مرة قلتم أراد، و لیست بمفعول له؟! قال سلیمان: انما ذلک کقولنا مرة علم و مرة لم یعلم قال الرضا (علیه السلام): لیس ذلک سواء لأنی نفی المعلوم لیس بنفی العلم، و نفی المراد نفی الارادة أن تکون، لأی الشی ء اذا لم یرد لم یکن ارادة و قد یکون العلم ثابتا و ان لم یکن المعلوم، بمنزلة البصر فقد یکون الانسان بصیرا و ان لم یکن المبصر، و یکون العلم ثابتا و ان لم یکن المعلوم. قال سلیمان: انها مصنوعة، قال (علیه السلام): فهی محدثة لیست کالسمع و البصر لأن السمع و البصر لیسا بمصنوعین و هذه مصنوعة، قال سلیمان: انها صفة من صفاته لم تزل: قال: فینبغی أن یکون الانسان لم یزل لأن صفته لم تزل، قال سلیمان: لا لأنه لم یفعلها، قال الرضا (علیه السلام): یا خراسانی ما أکثر غلطک، أفلیس بارادته و قوله تکون الأشیاء؟! قال سلیمان: لا، قال: فاذا لم یکن بارادته و لا مشیته و لا أمره و لا بالمباشرة فکیف یکون ذلک؟! تعالی الله عن ذلک، فلم یحر جوابا.
ثم قال الرضا (علیه السلام): ألا تخبرنی عن قول الله عزوجل: (و اذا أردنا أن نهلک قریة أمرنا مترفیها ففسقوا فیها) یعنی بذلک أنه یحدث ارادة؟! قال له: نعم، قال: فاذا أحدث ارادة کان قولک ان الارادة هی هو أم شی ء منه باطلا لأنه لا یکون أن یحدث نفسه و لا یتغیر عن حاله، تعالی الله عن ذلک، قال سلیمان: انه لم یکن عنی بذلک أنه یحدث ارادة، قال: فما عنی به؟ قال: عنی فعل الشی ء قال الرضا (علیه السلام): و یکل کم تردد هذه المسألة، و قد أخبرتک أن الارادة محدثة لأن فعل الشی ء محدث، قال: فلیس لها معنی، قال الرضا (علیه السلام): قد وصف نفسه عندکم حتی وصفها بالارادة بمالا معنی له، فاذا لم یکن لها معنی قدیم و لا حدیث بطل قولکم: ان الله لم یزل مریدا. قال سلیمان: انما عنیت أنها فعل من الله لم یزل، قال: ألا تعلم أن مالم یزل لا یکون مفعولا و حدیثا و قدیما فی حالة واحدة؟ فلم یحر جوابا.
قال الرضا (علیه السلام): لا بأس، أتمم مسألتک، قال سلیمان: قلت: ان الارادة صفة من صفاته، قال الرضا (علیه السلام): کم تردد علی أنها صفة من صفاته، و صفته محدثة أو لم تزل؟! قال سلیمان: محدثة، قال الرضا (علیه السلام): الله أکبر فالارادة محدثة و ان کانت صفة من صفاته لم تزل فلم یرد شیئا قال الرضا (علیه السلام): انما لم یزل لا یکون مفعولا، قال سلیمان: لیس الأشیاء ارادة و لم یرد شیئا قال الرضا (علیه السلام) و سوست یا سلیمان فقد فعل و خلق مالم یرد خلقه و لا فعله، و هذه صفة من لا یدری ما فعل، تعالی الله عن ذلک.
قال سلیمان: یا سیدی قد أخبرتک أنها کالسمع و البصر و العلم، قال المأمون: و یلک یا سلیمان کم هذا الغلط و التردد اقطع هذا و خذ فی غیره اذ لست تقوی علی هذا الرد،
قال الرضا (علیه السلام): دعه یا أمیرالمؤمنین، لا تقطع علیه مسألته فیجعلها حجة، تکلم یا سلیمان، قال: قد أخبرتک أنها کالسمع و البصر و العلم، قال الرضا (علیه السلام): لا بأس، أخبرنی عن معنی هذه أمعنی واحد أم معان مختلفة؟! قال سلیمان: بل معنی واحد، قال الرضا (علیه السلام): فمعنی الارادات کلها معنی واحد؟ قال سلیمان: نعم، قال الرضا (علیه السلام): فان کان معناها معنی واحدا کانت ارادة القیام و ارادة القعود و ارادة الحیاة و ارادة الموت اذا کانت ارادته واحدة لم یتقدم بعضها بعضا و لم یخالف بعضها بعضا، و کان شیئا واحدا قال سلیمان: ان معناها مختلف، قال (علیه السلام): فأخبرنی عن المرید أهو الارادة أو غیرها؟! قال سلیمان: بل هو الارادة، قال الرضا (علیه السلام): فالمرید عندکم یختلف ان کان هو الارادة؟
قال: یا سیدی لیس الارادة المرید، قال (علیه السلام): فالارادة محدثة، و الا فمعه غیره، افهم و زد فی مسألتک.
قال سلیمان: فانها اسم من أسمائه، قال الرضا (علیه السلام): هل سمی نفسه بذلک؟ قال سلیمان: لا، لم یسم نفسه بذلک، قال الرضا (علیه السلام): فلیس لک أن تسمیه بما لم یسم به نفسه، قال: قد وصف نفسه بأنه مرید، قال الرضا (علیه السلام): لیس صفته نفسه أنه مرید اخبارا عن أنه ارادة و لا اخبارا عن أن الارادة اسم من أسمائه، قال سلیمان: لأن ارادته علمه، قال الرضا (علیه السلام): یا جاهل فاذا علم الشی ء فقد أراده؟ قال سلیمان: أجل، قال (علیه السلام): فاذا لم یرده لم یعلمه، قال سلیمان: أجل، قال (علیه السلام): من أین قلت ذاک، و ما الدلیل علی أن ارادته علمه؟ و قد یعلم مالا یریده أبدا، و ذلک قوله عزوجل: (و لئن شئنا لنذهبن بالذی أوحینا الیک) فهو یعلم کیف یذهب به و هو لا یذهب به أبدا، قال سلیمان: لأنه قد فرغ من الأمر فلیس یزید فیه شیئا قال الرضا (علیه السلام): هذا قول الیهود، فکیف قال عزوجل: (ادعونی أستجب لکم) قال سلیمان: انما عنی بذلک أنه قادر علیه، قال (علیه السلام): أفیعد مالا یفی به؟! فکیف قال عزوجل: (یزید فی الخلق ما یشاء) و قال عزوجل: (یمحوا الله ما یشاء و یثبت و عنده أم الکتاب) و قد فرغ من الأمر، فلم یحر جوابا.
قال الرضا (علیه السلام): یا سلیمان هل یعلم أن انسانا یکون و لا یرید أن یخلق انسانا أبدا، و أن انسانا یموت الیوم و لا یرید أن یموت الیوم؟ قال سلیمان: نعم قال الرضا (علیه السلام): فیعلم أنه یکون ما یرید أن یکون أو یعلم أنه یکون مالا یرید أن یکون؟! قال: یعلم أنهما یکونان جمیعا، قال الرضا (علیه السلام): اذن یعلم أن انسانا حی میت، قائم قاعد، أعمی بصیر فی حال واحدة، و هذا هو المحال، قال: جعلت فداک فانه یعلم أنه یکون أحدهما دون الاخر، قال (علیه السلام): لا بأس، فأیهما یکون: الذی أراد أن یکون أو الذی لم یرد أن یکون، قال سلیمان: الذی أراد أن یکون، فضحک الرضا (علیه السلام) و المأمون و أصحاب المقالات. قال الرضا (علیه السلام): غلطت و ترکت قولک: انه یعلم أن انسانا یموت الیوم و هو لا یرید أن یموت الیوم و أنه یخلق خلقا و هو لا یرید أن یخلقهم، فاذا لم یجز العلم عندکم بمالم یرد أن یکون فانما یعلم أن یکون ما أراد أن یکون.
قال سلیمان: فانما قولی: ان الارادة لیست هو و لا غیره، قال الرضا (علیه السلام): یا جاهل اذا قلت: لیست هو فقد جعلتها غیره، و اذا قلت: لیست هی غیره فقد جعلتها هو، قال سلیمان: فهو یعلم کیف یصنع الشی ء؟ قال (علیه السلام): نعم، قال سلیمان: فان ذلک اثبات للشی ء قال الرضا (علیه السلام): أحلت لأن الرجل قد یحسن البناء و ان لم یبن و یحسن الخیاطة و ان لم یخط و یحسن صنعة الشی ء و ان لم یصنعه أبدا ثم قال له: یا سلیمان هل یعلم أنه واحد لا شی ء معه؟! قال: نعم، قال: أفیکون ذلک اثباتا للشی ء؟! قال سلیمان: لیس یعلم أنه واحد لا شی ء معه. قال الرضا (علیه السلام): أفتعلم أنت ذاک؟! قال: نعم، قال: فأنت یا سلیمان أعلم منه اذا، قال سلیمان: المسألة محال، قال: محال عندک أنه واحد لا شی ء معه و أنه سمیع بصیر حکیم علیم قادر؟! قال: نعم، قال (علیه السلام): فکیف أخبر الله عزوجل أنه واحد حی سمیع بصیر علیم خبیر و هو لا یعلم ذلک؟! و هذا رد ما قال و تکذیبه، تعالی الله عن ذلک، ثم قال الرضا (علیه السلام): فکیف یرید صنع ما لا یدری صنعه و لا ما هو؟! و اذا کان الصانع لا یدری کیف یصنع الشی ء قبل أن یصنعه فانما هو متحیر، تعالی الله عن ذلک.
قال سلیمان: فان الارادة القدرة، قال الرضا (علیه السلام): و هو عزوجل یقدر علی مالا یریده أبدا، و لابد من ذلک لأنه قال تبارک و تعالی: (و لئن شئنا لنذهبن بالذی أوحینا الیک) فلو کانت الارادة هی القدرة کان قد أراد أن یذهب به لقدرته، فانقطع سلیمان، قال المأمون عند ذلک: یا سلیمان هذا أعلم هاشمی، ثم تفرق القوم.
قال مصنف هذا الکتاب: کان المأمون یجلب علی الرضا (علیه السلام) من متکلمی الفرق و الأهواء المضلة کل من سمع به حرصا علی النقطاع الرضا (علیه السلام) عن الحجة مع واحد منهم، و ذلک حسدا منه له و لمنزلته من العم، فکان (علیه السلام) لا یکلم أحدا الا أقر له بالفضل و التزم الحجة له علیه لأن الله تعالی ذکره أبی الا أن یعلی کلمته و یتم نوره و ینصر حجته، و هکذا وعد تبارک و تعالی فی کتابه فقال: (انا لننصر رسلنا و الذین آمنوا فی الحیاة الدنیا) یعنی بالذین آمنوا: الأئمة الهداة (علیهما السلام) و أتباعهم و العارفین بهم و الاخذین عنهم، ینصرهم بالحجة علی مخالفیهم ما داموا فی الدنیا، و کذلک یفعل بهم فی الاخرة، و ان الله لا یخلف وعده.
1. حسن بن محمد نوفلی می گوید: سلیمان مروزی (دانشمند علم کلام) که اهل خراسان بود به نزد مأمون آمد. مأمون به او احترام کرد و چیزهایی (به عنوان هدیه) بخشید و سپس به او گفت: پسر عموی من، علی بن موسی (امام رضا (علیه السلام)) از حجاز به نزد من آمده است و بحث علم کلام و دانشمندان آن را دوست دارد. اگر خواستی روز ترویه (هشتم ذیحجه) برای مناظره با او به نزد ما بیا. سلیمان گفت: ای امیر مؤمنان! دوست ندارم که در مقابل شما و گروه بنی هاشم از مثل او سؤال کنم و نزد مردم به هنگام بحث با من تحقیر شود و نمی توان بر او سخت گرفت. مأمون گفت: من تو را خواستم، زیرا قدرت علمی تو را می شناسم و تنها منظورم این بود که فقط او را در یکی از دلیل هایش شکست بدهی. سلیمان گفت: ای امیر مؤمنان! اختیار با شما است. بین من و او را جمع کن و مرا با او تنها بگذار. مأمون کسی را به دنبال امام رضا (علیه السلام) فرستاد و عرض کرد: مردی از مرو به نزد ما آمده است که در علم کلام در خراسان نظیری ندارد. اگر آمدن به این جا و نزد ما برای شما سخت نیست، پس این کار را انجام بدهید. امام برای وضوء برخاستند و به ما فرمودند: شما جلو بروید و عمران صائبی هم با ما بود. ما به کنار در (ورودی قصر) رسیدیم. یاسر و خالد دو دست مرا گرفتند و به نزد مأمون بردند. زمانی به او سلام کردم، گفت: برادرم ابوالحسن که خداوند او را نگه دارد کجاست؟ گفتم: لباس هایشان را می پوشیدند و فرمودند که ما جلوتر بیاییم. سپس گفتم: ای امیر مؤمنان! عمران صائبی غلام شما هم با من پشت در است. مأمون گفت: عمران کیست؟ گفتم: همان عمران صائبی که در مقابل شما اسلام آورد. گفت: بگویید داخل شود. وقتی داخل شد، مأمون به او خوش آمد گفت و سپس گفت: نمردی و یکی از بنی هاشم شدی. عمران گفت: ای امیر مؤمنان ستایش مخصوص خداوندی است که مرا به خدمت شما رساند. مأمون به او گفت: ای عمران! این سلیمان مروزی دانشمند علم کلام خراسان است. عمران گفت: ای امیر مؤمنان! او گمان می کند که در اعتقاد در خراسان بی نظیر است با این که بداء را انکار می کند. مأمون گفت: پس چرا با او مناظره نمی کنی. در این جا بود که امام رضا (علیه السلام) تشریف آوردند و به ایشان عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! این سلیمان مروزی است. سلیمان گفت: آیا به آن چه امام رضا (علیه السلام) می گوید راضی هستی؟ عمران جواب داد: من به سخن امام رضا (علیه السلام) در بداء بنا بر حجتی که می آورم و با آن بر هم نظرهای خودم احتجاج کنم، راضی هستم. مأمون به امام رضا (علیه السلام) عرض کرد: ای ابوالحسن! درباره مناظره ای که این دو دارند چه می فرمایید؟ فرمودند: ای سلیمان! چرا بداء را انکار می کنی؟ در حالی که خداوند فرموده است: آیا انسان به یاد نمی آورد که او را زمانی که چیزی نبوده آفریدیم.(271) و دیگر می فرماید: خداوند کسی است که مخلوقات را برای بار اول آفرید و باز هم می تواند بیافریند.(272) و فرموده است: خداوند به وجود آورنده آسمان و زمین است.(273) و باز فرموده است: آن چه او بخواهد به آفریده های خود اضافه می کند.(274) و دیگر فرمود: آفرینش انسان را از خاک شروع کرد.(275) و نیز فرموده است: بعضی دیگر در انتظار دستور الهی هستند که یا آنها را عذاب کند و یا توبه شان را بپذیرد.(276) و خداوند فرموده است: هیچ (مرد و زن) پیری زیاد عمر نمی کند یا از عمرش کم نمی شود، مگر این که در کتاب آمده است.(277) سلیمان عرض کرد: آیا از پدران شما روایتی در مورد بداء آمده است؟ آن حضرت فرمودند: بله، امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: برای خداوند دو نوع علم وجود دارد: علم در خزینه و علم پنهان که کسی جز او نمی داند و بداء یکی از آن علوم است و علمی وجود دارد که فرشتگان، پیامبران و خاندان پیامبر آن را می دانند. سلیمان عرض کرد: دوست دارم برای من همین بحث را از قرآن بیان کنید. آن حضرت فرمودند: خداوند به پیامبر خود فرموده است: از مشرکان روی بگردان و هیچ سرزنشی به تو نیست.(278) خداوند نابودی آنها را خواست و سپس برای خداوند بداء حاصل شد. و فرموده است: مؤمنان را نصیحت کن، زیرا نصیحت به نفع مؤمنان است.(279) سلیمان عرض کرد: فدای شما شوم! برای من سخنان بیشتری بفرمایید. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: پدرم از پدران بزرگوارش خبر رسانده اند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است: خداوند به یکی از پیامبران خود وحی فرستاد که به فلان پادشاه خبر بده که تا فلان تاریخ می میرد. آن پیامبر به نزد آن پادشاه رفت و آن خبر را به او داد. پادشاه بر روی تخت خود خداوند را صدا زد، تا جایی که از تختش افتاد و گفت: پروردگارا! به من فرصت بده تا کودکم بزرگ شود و کارهایم را سرو سامان دهم. خداوند به آن پیامبر وحی فرستاد و فرمود: به نزد آن پادشاه برو و بگو که من اجل او را فراموش کردم و پانزده سال به عمر او اضافه نمودم. آن پیامبر عرض کرد: پروردگارا! تو می دانی که هرگز دروغ نمی گویم. خداوند وحی فرستاد: تو بنده مأمور هستی و آن چه نسبت به آن مأمور هستی انجام بده و خداوند از آن چه انجام می دهد، مورد سؤال قرار نمی گیرد. امام رضا (علیه السلام) به سلیمان فرمودند: آیا می خواهی در این مورد مانند یهودیان باشی. سلیمان عرض کرد: از این به خدا پناه می برم. یهودیان چه گفته اند؟ آن حضرت فرمودند: یهودیان گفته اند: دست خداوند بسته است. و منظورشان این بود که خداوند همه کارها را انجام داده و دیگر چیزی ایجاد نمی کند و خداوند فرموده است: دست های خودشان بسته است و به واسطه آن چه گفتند، مورد نفرین قرار گرفتند.(280) شنیدم گروهی از پدرم امام کاظم (علیه السلام) درباره بداء سؤال کردند. ایشان فرمودند: مردم چه چیزی از بداء را انکار می کنند در حالی که خداوند گروهی را نگه می دارد که برای فرمان خود به آنها امید داده است. سلیمان عرض کرد: به من از آیه ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم. خبر بدهید که درباره چه چیزی نازل شده است؟ امام رضا (علیه السلام) فرمودند: ای سلیمان خداوند در شب قدر آن چه که از آن سال تا سال بعد در مورد مرگ، زندگی، خوبی، بدی، و یا روزی را مقدر می سازد و چیزی که خداوند در آن شب، مقدر نماید، حتمی می باشد. سلیمان عرض کرد: فدایش شوم! حال فهمیدم، زیادتر بفرمایید. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: یکی از کارهای نزد خداوند این است که هر چه بخواهد مقدم و هر چه بخواهد به تأخیر می اندازد. آن چه فرشتگان و پیامبران خود یاد داده است، به وقوع می پیوندد و آنها را تکذیب نمی کند و علمی است که نزد او محفوظ می باشد و هیچ کدام از بندگان بر آن اطلاع ندارند و هر آن چه بخواهند از آن مقدم و مؤخر می سازد. هر چه به فرشتگان و پیامبران خود یاد داده است، به وقوع می پیوندد و آنها را تکذیب نمی کند و علمی است که نزد او محفوظ می باشد و هیچ کدام از بندگان بر آن اطلاع ندارند و هر آن چه بخواهد از آن مقدم و مؤخر می سازد. هر چه را بخواهد از بین برده و یا حفظ می کند. سلیمان به مأمون گفت: از امروز به بعد، بداء را انکار نمی کنم و اگر خدا بخواهد آنها را تکذیب نخواهم کرد. مأمون گفت: آن چه می خواهی از ابوالحسن سؤال کن و خوب گوش بده و انصاف را در مورد ایشان رعایت کن. سلیمان به امام رضا (علیه السلام) عرض کرد: ای سرور من! اجازه می دهید بپرسم؟ آن حضرت فرمودند: هر چه می خواهی سؤال کن. سلیمان عرض کرد: نظر شما درباره کسی که اراده (الهی) را مثل زنده بودن، شنوا، بینا و قادر بودن خداوند، اسم و صفت قرار می دهد، چیست؟
آن حضرت فرمودند: چون خداوند اراده نمود، چیزها به وجود آمدند و به شکل های مختلف شدند. اما نمی گویید: به وجود آمدند و سپس مختلف شدند، زیرا او شنوا و بینا است و همین دلیل می شود بر این که اراده مثل شنوایی، بینایی و توانایی نیست. سلیمان پرسید: آیا خداوند همیشه اراده می کند؟ آن حضرت فرمودند: ای سلیمان! آیا اراده او غیر او می باشد؟ عرض کرد: بله. دوباره آن حضرت فرمودند: تو به همراه او چیز دیگری را ازلی می دانی؟ عرض کرد: خیر. فرمودند: آیا اراده به وجود آمده است؟ عرض کرد: خیر، آفریده نشده است. در این جا مأمون بر سلیمان فریاد کشید و گفت: ای سلیمان؟ آیا موجودی مثل خداوند ناتوان و اهل ستیزه است؟ انصاف تو کجاست؟ مگر دانشمندان را در اطراف خود نمی بینی؟ سپس به امام رضا (علیه السلام) عرض کرد: ای ابوالحسن! با او که دانشمند علم کلام از اهل خراسان است. مناظره کن. آن حضرت همان سؤال را پرسیدند: ای سلیمان! آیا اراده (خداوند) آفریده شده است، زیرا اگر ازلی نباشد، پس به وجود آمده و اگر ازلی باشد پس آفریده نشده است.
سلیمان جواب داد: اراده خداوند از خود اوست، مثل شنیدن، دیدن و علم او که از ذاتش می باشد. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: پس اراده او خودش است؟ عرض کرد: خیر. فرمودند: پس اراده کننده، شنوا و بینا نیست. عرض کرد: خداوند خودش اراده کرده است، همان طوری که خودش شنیده، دیده و دانسته است. آن حضرت فرمودند: این که او معنای خودش را اراده کرده است، چیست؟ آیا اراده کرده که چیزی باشد، یا اراده کرده که زنده، شنوا، بینا و توانا باشد؟ عرض کرد: بله. آن حضرت فرمودند: پس این کار اراده او بود؟ عرض کرد: خیر.
امام رضا (علیه السلام) فرمودند: اگر این کار به اندازه او نباشد، سخنی که می گویی که خداوند اراده کرده است که زنده، شنوا و بینا باشد، بی معنا خواهد بود. سلیمان (که سرگردان شده بود از حرف قبلی خود برگشته و گفت:) بله، این کار به اراده او بوده است. در این جا بود که مأمون و اطرافیانش خندیدند و آن حضرت نیز خنده ای زدند. مأمون به اطرافیان خود گفت: با دانشمند علم کلام اهل خراسان مدارا کنید. (و به سلیمان گفت:) ای سلیمان! آیا به نظر تو خداوند از حالتی به حالت دیگر منتقل می شود و تغییر می کند که این چیز توسط خداوند توصیف نمی شود. سخن مأمون قطع شد و سپس امام رضا (علیه السلام) فرمودند ای سلیمان! از تو سؤالی دارم. عرض کرد: فدایت شوم! سؤال خود را بپرس. آن حضرت فرمودند: از خود و یارانت بگو که آیا با مردم طوری صحبت می کنند که بفهمند و بپذیرند تا بفهمند و قبول نکنند؟ عرض کرد: به گونه ای صحبت می کنیم که می فهمند، اما قبول نمی کنند. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: چیزی که مردم قبول دارند این است که اراده کننده غیر از اراده است و اراده کننده قبل از اراده بوده است و کسی که کاری انجام می دهد غیر از کار است و این اعتقاد سخن شما را باطل می کند که می گویید: اراده و اراده کننده یک چیز است. سلیمان عرض کرد: فدای شما شوم! این مسئله مثل آن چیزی نیست که مردم به آن اعتقاد دارند و می فهمند. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: تو را می بینم که علم را ادعا می کنی که نسبت به آن شناخت نداری و می گویید اراده مثل شنیدن و دیدن است، که در نزد شما بر اساس چیزی است که ناشناس و غیر قابل قبول است. در این جا سلیمان از جواب بازماند. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: آیا خداوند تمام آن چه در بهشت و جهنم است را می شناسد؟ عرض کرد: آری. آن حضرت فرمودند: پس زمانی که به گونه ای شود که چیزی باقی نماند، جز آن چیزی که هست، آیا در آن ها اضافه و یا آن را جمع می کند؟ سلیمان عرض کرد: به آنها اضافه می کند. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: در سخنان تو می بینم که آن چه در علم او وجود نداشت را اضافه کرده ای. عرض کرد: فدای شما شوم! زیادی که نهایتی ندارد. آن حضرت فرمودند: اگر خداوند نهایت آن را نمی شناخت، علم او از نظر شما نسبت به بهشت و جهنم، احاطه نخواهد داشت و اگر علم او به آن دو، احاطه نداشته باشد، قبل از به وجود آمدنشان، نمی دانست که در بهشت و جهنم، احاطه نخواهد داشت و اگر علم او به آن دو، احاطه نداشته باشد، قبل از به وجود آمدنشان، نمی دانست که در بهشت و جهنم چه چیزی هست و خداوند برتر است از این که نداند. سلیمان عرض کرد: این که گفتم، آن را نمی داند. یعنی برای آن پایانی نیست، زیرا خداوند بهشت و جهنم را به جاودانگی توصیف کرده است و دوست نداریم که برای آن دو، پایانی قرار دهیم. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: علم خداوند به آن دو باعث نمی شود که آنها تمام گردد، زیرا خداوند آن را می داند و سپس اضافه می کند و چیزی را از آنها قطع نخواهد کرد و سخن خداوند در قرآن نیز این چنین است: زمانی که پوست بدنشان سرخ شود، پوست های دیگری به جای آن می گذاریم تا عذاب را بچشند.(281) و برای اهل بهشت فرموده است: این بخششی است که تمام نمی شود.(282) و باز فرموده است: و میوه های فراوان که نه تمام و نه منع می شود.(283) و خداوند آن را می داند و زیادی را از آنان قطع نمی کند. آیا به نظر تو هر چیزی که اهل بهشت می خورند و می آشامند، جایگزین دارد؟ عرض کرد: بله. آن حضرت فرمودند: آیا از آنان قطع می گردد یا این که چیزی به جای آن وارد می شود؟ عرض کرد: خیر. آن حضرت فرمودند: هر چه در بهشت است، به همین صورت می باشد و زیادی آن قطع نمی شود. سلیمان عرض کرد: از آنها قطع می شود، امام اضافه نمی گردد. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: در این صورت، هر چیزی که در بهشت و جهنم است، از بین می رود، با این که در قرآن آمده است که بهشت و جهنم همیشگی می باشد و این بر خلاف قرآن خواهد بود، زیرا خداوند فرموده است: هر چه بخواهد در بهشت وجود دارد و نزد ما بیشتر می باشد.(284) و می فرماید: این بخششی است که تمام نمی شود. و فرموده است: و آنها از آن جا بیرون نمی آیند.(285) و می فرماید در آن تا همیشه هستند. و فرموده است: در بهشت میوه های فراوانی وجود دارد که نه قطع و نه منع می شوند. سلیمان پاسخی نداشت. سپس امام رضا (علیه السلام) فرمودند: ای سلیمان! آیا به من از اراده (الهی) خبر می دهی که آن کار است یا غیر کار؟ عرض کرد: کار است. آن حضرت فرمودند: پس آفریده شده است، زیرا هر کاری آفریده شده می باشد. دوباره عرض کرد: (پس) کار نیست. آن حضرت فرمودند: بنابراین همراه او غیر او نیز که ازلی است، وجود دارد. سلیمان عرض کرد: اراده همان ایجاد است. امام فرمودند: این جواب تو همان سخنانی است که به ضراربن عمرو و یارانش زدی که می گفتند: هر چیزی که خداوند در آسمان و زمین یا دریا یا خشکی مثل سگ، خوک، میمون، انسان یا هر جنبده دیگری آفریده است، اراده خداوند هستند و این اراده خداوند است که زنده می کند، می میراند، (راه) می رود، می خورد، می نوشد، ازدواج می کند، زایمان می کند، ستم می کنید، کار زشت انجام می دهد، کفر می ورزد و مشرک می شود. (ای سلیمان) از اراده به این معنا دوری کن و با اراده ای که چنین معنایی دارد، دشمنی نما. سلیمان عرض کرد: اراده مانند شنیدن، دیدن و دانش است. اما فرمودند: دوباره به همان سخن اول خود برگشتی. حال به من از شندیدن، دیدن و علم خبر بده که آیا ساخته شده هستند؟ سلیمان عرض کرد: خیر. آن حضرت فرمودند: پس چگونه آن را منتفی می دانید، گاهی می گویید: اراده کرده است و انجام نشده است. سلیمان عرض کرد: این مثل آن سخن ما است که یک مرتبه دانسته و یک مرتبه هم ندانسته است. امام فرمودند: این ها مثل یکدیگر نیستند، زیرا منتفی دانستن معلوم به معنای منتفی دانستن علم نیست، اما منتفی دانستن اراده کننده به معنای منتفی دانستن اراده است، زیرا هنگامی که چیزی اراده نشود، اراده ای در کار نخواهد بود، در حالی که گاهی علم وجود دارد، اما معلومی نیست، مثل بینایی که انسان می تواند بینا باشد بدون این که چیز دیدنی ای در کار باشد و علم نیز چنین است یعنی گاهی علم هست یا این معلوم وجود ندارد. سلیمان عرض کرد: اراده، ساخته شده است. آن حضرت فرمودند: پس چیزی آفریده شده باشد و مثل شنیدن و دیدن نمی باشد، زیرا آن دو آفریده شده نیستند، اما اراده ساخته شده است. سلیمان عرض کرد: اراده صفتی از صفات همیشگی خداوند است. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: بنابراین انسان هم ازلی است، زیرا صفت (اراده) او ازلی می باشد. سلیمان عرض کرد: به خاطر این که انسان اراده خود را به کار نگرفته است. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: ای مرد خراسانی! چقدر اشتباه می کنی. آیا غیر از این است که فقط به اراده و سخن او تمام چیزها به وجود آمده است؟ عرض کرد: خیر. آن حضرت فرمودند: اگر به اراده، خواست، دستور و کار او نبود، پس چگونه چیزها به وجود آمدند؟ و خداوند از این مسائل پاک است. سلیمان جوابی پیدا نکرد. سپس امام رضا (علیه السلام) فرمودند: درباره این سخن خداوند به من خبر بده که فرموده است: و زمانی که بخواهیم شهری را نابود کنیم، به خودش گذران آن جا دستور می دهیم که فساد کنند.(286) آیا منظور این است که او اراده را ایجاد می کند؟ عرض کرد: بله. آن حضرت فرمودند: اگر خداوند، اراده را ایجاد می کند، پس سخن تو باطل است که می گویی، اراده او یا جزئی از او است، زیرا او خودش را به وجود نیاورده است و وضعیت خود را تغییر نداده است و خداوند از این گونه مسائل به دور است. سلیمان عرض کرد: منظور این نیست که او اراده را ایجاد کرده است؟ آن حضرت فرمودند: پس منظور چیست؟ عرض کرد: منظور او، انجام کار است. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: وای بر تو! چقدر این موضوعات را تکرار می کنی. در حالی که گفتم: اراده، به وجود آمده است. زیرا انجام کار به وجود آمده است. عرض کرد: این معنایی ندارد. آن حضرت فرمودند: خداوند، خود را برای شما توصیف کرده است. آیا (گمان می کنی) که او خود را به اراده ای توصیف کرده است که معنایی ندارد؟ پس سخن تو که می گویی: خداوند همیشه اراده کننده است، باطل می باشد. سلیمان عرض کرد: منظور این است که اراده، کار همیشگی خداوند است. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: مگر نمی دانی آن چه همیشگی است، انجام شده، به وجود آمده و در همان زمان به طور قدیم نمی باشد. سلیمان نتوانست پاسخی بدهد. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: اشکالی ندارد. سؤالات خود را کامل کن. سلیمان می گوید: عرض کردم: اراده صفتی از صفات خداوند است. آن حضرت فرمودند: چقدر می گویی که اراده صفتی از صفات خداوند است. آیا صفت او به وجود آمده یا همیشگی است؟ سلیمان جواب داد: به وجود آمده است. آن حضرت فرمودند: الله اکبر بنابراین اراده، به وجود آمده است با این که صفتی از صفات الهی است، اما خداوند اراده ای نکرده است، چیزی که همیشگی است دیگر انجام شده نمی باشد. سلیمان عرض کرد: چیزها اراده نیست و اراده چیزی را هم نکرده است. امام فرمودند: ای سلیمان! مردد شده ای! پس خداوند انجام داده و آفریده است بدون این که اراده کرده باشد و بیافریند، و این خصوصیات کسی است که نداند چه می کند و خداوند از این ویژگی پاک است. سلیمان عرض کرد: ای سرور من! عرض کردم: اراده مثل دیدن و دانستن است. در این جا مأمون گفت: ای سلیمان! وای بر تو، چقدر اشتباه می کنی و به شک می افتی، این بحث را رها کن و وارد بحث دیگر شو اگر بر رد آن قدرت نداری.
امام رضا (علیه السلام) فرمودند: ای امیر مؤمنان! او را رها کن، سؤالاتش را قطع مکن، زیرا برای او حجت خواهد بود و فرمودند: ای سلیمان! سخن بگو. سلیمان عرض کرد: به شما عرض کردم که اراده مثل شنیدن، دیدن و دانش است. امام فرمودند: (حالا که از اشتباه خود دست نمی کشی) اشکالی ندارد، به من از این معنا خبر بده که آیا یک معنا یا معنای متفاوتی دارد؟ سلیمان عرض کرد: یک معنا دارد. امام فرمودند: پس معنای اراده ها همه یکی است؟ عرض کرد: بله. آن حضرت فرمودند: پس اگر اراده ها، یک معنا داشته باشد، اراده بلند شدن، اراده نشستن، اراده زندگی و اراده مرگ بعضی از آنها بر بعضی دیگر مقدم نمی شود و بعضی نیز از بعضی دیگر عقب نمی افتد و همه یک چیز خواهند بود. سلیمان عرض کرد: معنای اراده متفاوت است. آن حضرت فرمودند: به من بگو که اراده کننده همان اراده و یا غیر او می باشد؟ سلیمان جواب داد: همان اراده است. امام فرمودند: بنابراین اگر اراده کننده همان اراده باشد، اراده کننده متفاوت می شود. عرض کرد: ای سرور من! اراده، اراده کننده نیست. آن حضرت فرمودند: پس اراده به وجود آمده است، و گرنه به همراه خداوند غیر او خواهد بود. این را بفهم و سپس سؤال خود را بپرس. سلیمان عرض کرد: اراده، نامی از نام های خداوند است. آن حضرت فرمودند: آیا او خودش، این نام را بر خود گذاشته است؟ سلیمان عرض کرد: خیر. آن حضرت فرمودند: پس تو نمی توانی نامی بر او بگذاری که خودش نگذاشته است. عرض کرد: او خود را اراده کننده نامیده است. آن حضرت فرمودند: این که خودش را اراده کننده نامیده است، دلیل نمی شود که او اراده کرده است و یا اراده، نامی از نام های او می باشد. سلیمان عرض کرد: زیرا اراده او همان نام او می باشد. امام فرمودند: ای نادان! اگر خداوند چیزی را بداند، یعنی آن را اراده کرده است؟ سلیمان عرض کرد: بله. آن حضرت فرمودند: پس اگر آن را اراده نکند، یعنی نمی داند؟ سلیمان عرض کرد: بله. آن حضرت فرمودند: چه دلیلی برای این گفته خود داری؟ و منظور از این که اراده او، علمش می باشد چیست؟ با این که آن چه را اراده نمی کند، می داند و این همان سخن خداوند است که فرموده است: اگر بخواهیم آن چه به تو وحی کردیم را از بین می بریم.(287) پس او می داند که چگونه آن را از بین ببرد با این که هرگز از بین نمی برد. سلیمان عرض کرد: به دلیل این که از کار دست کشیده است و چیزی بر آن چه آفریده است، اضافه نمی کند. امام فرمودند: این سخن یهودیان است. پس سخن خداوند چه می شود که فرمود: مرا بخوانید، تا جواب شما را بدهم.(288) سلیمان عرض کرد: منظور این است که او به این کار توانا است. آن حضرت فرمودند: آیا خداوند به آن چه انجام نمی دهد، وعده می دهد؟ پس سخن دیگر خداوند چگونه است که فرمود: در مخلوقات (خود) هر چه را بخواهد اضافه می کند.(289) و خداوند فرموده است: خداوند هر چه را بخواهد نابود یا باقی می گذارد و اصل کتاب نزد او است.(290) و آن حضرت این مسئله را تمام کرد و سلیمان پاسخی نداشت. سپس آن حضرت فرمودند: ای سلیمان! آیا خداوند انسان هایی را می شناخت که هرگز نمی خواستند انسان آفریده شوند و این که انسانی امروز می میرد در حالی که دوست نداشته است که امروز بمیرد؟ سلیمان عرض کرد: بله. آن حضرت فرمودند: بنابراین او آن چه را که اراده کرده است، و آن چه را اراده نکرده بود که نباشد را می دانست؟ عرض کرد: خداوند نسبت به وجود هر دو آگاهی داشت. آن حضرت فرمودند: پس می دانست که انسان در یک لحظه هم زنده و هم مرده، هم نابینا و هم بینا است و این غیر ممکن می باشد. عرض کرد: جانم به فدایت! خداوند می دانست که یکی از آن دو خواهد بود. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: منظور تو کدام یک است، آن را که اراده کرده بود باشد و یا آن را که اراده کرده بود نباشد؟ سلیمان عرض کرد: آن را که اراده کرده بود، باشد. در این بود که تمام حاضرین خندیدند. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: (باز هم) اشتباه کردی و از حرف خود گذشتی که خداوند انسانی را که امروز می میرد با این که نمی خواست بمیرد را می دانست و او آفریده ای را آفریده است که نمی خواست آفریده شود. پس اگر آن طوری باشد که تو می گویی که علم به آن چه نمی خواست باشد، جایز نبود، پس او فقط آن چیزی است که اراده کرده است باشد. سلیمان عرض کرد: سخن من این است اراده نه او و نه غیر او است. امام رضا (علیه السلام) فرمود: ای نادان! زمانی که گفتی او نیست، پس اراده را غیر او قرار دادی و زمانی که گفتی که اراده غیر او نیست، آن را همان قرار دادی. سلیمان پرسید: آیا خداوند می دانست که چگونه چیزی را می آفریند؟ آن حضرت فرمودند: بله. سلیمان عرض کرد: این اثبات چیز است. آن حضرت فرمودند: حرف غیر ممکنی زدی. مثلا شخصی ساختمانی زیبا می سازد، اگر چه هنوز نساخته است یا خیاطی را خوب انجام می دهد اگر چه هنوز خیاطی نمی کند یا ساختن چیزی را خوب انجام می دهد با این که هرگز آن را نساخته است. سپس آن حضرت فرمودند: ای سلیمان! آیا می دانی که خداوند یگانه است و چیزی همراه او نیست؟ عرض کرد: بله. آن حضرت فرمودند: آیا این سخن اثبات چیزی است؟ سلیمان عرض کرد: خداوند نمی دانست که او یکی است و همراهش کسی نیست. امام فرمودند: آیا تو آن را می دانستی؟ جواب داد: بله. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: ای سلیمان! پس تو از او داناتر هستی؟ سلیمان عرض کرد: این سؤال غیر ممکنی است؟ آن حضرت فرمودند: آیا به نظر تو این مسئله ای غیر ممکن است که او یکی است و چیزی به همراه او نیست و او شنوا، بینا، حکیم، دانا و توانا است؟ عرض کرد: بله. آن حضرت فرمودند: پس چگونه خداوند خودش خبر داده است که یکتا، زنده، شنوا، بنیا، دانا و آگاه است، با این که (به نظر تو) آنها را نمی دانست؟ این سخن تو انکار چیزی است که خداوند فرموده است و خداوند از این موضوع پاک است. سپس امام رضا (علیه السلام) فرمودند: چگونه خداوند آن چه را نمی دانست، اراده کرد و آن چه را نمی توانست بسازد، ساخت؟ اگر سازنده ای قبل از ساختن چیزی نداند که چگونه آن را بسازد، سرگردان خواهد بود و خداوند از سرگردانی به دور است. سلیمان عرض کرد: اراده، قدرت است. امام رضا (علیه السلام) فرمودند: خداوند نسبت به چیزی که آن را اراده نکرده است، توانا می باشد و باید هم این چنین باشد، زیرا خود فرموده است: و اگر می خواستیم، می توانستیم آن چه به تو وحی می شود را از بین ببریم.(291) پس اگر اراده همان قدرت باشد حقیقتا اراده کرده بود که بوسیله آن به قدرتش پی ببرد. سخنان سلیمان قطع شد و مأمون به او گفت: ای سلیمان! این (امام رضا (علیه السلام)) داناترین فرد از قبیله بنی هاشم است. سپس مردم پراکنده شدند.
(شیخ صدوق نویسنده این کتاب می گوید: مأمون، دانشمندان زیادی از علم کلام از فرقه ها و مذاهب باطل و هر جا که شنیده بود، جمع می کرد تا به امام رضا (علیه السلام) مناظره کنند و دلیل آن حضرت توسط یک نفر باطل شود، و این به خاطر حسادت به آن حضرت و دانش ایشان بود و آن حضرت با هر کسی که مناطره می کرد، آن شخص به برتری امام اعتراف داشت و آن حضرت نیز حجت خود را به اثبات می رساند، زیرا خداوند می خواهد که سخن او برتر و نورش کامل باشد و حجت خود را یاری می کند و در قرآن فرموده است: ما، پیامبران و کسانی که در زندگی دنیا ایمان آوردند را مورد حمایت خود قرار می دهیم.(292) و منظور از کسانی که ایمان آورده اند، امامان معصوم (علیهما السلام) و پیروان ایشان و عارفان به حق آنها، دانش آموختگان (مکتب) ایشان می باشند. خداوند آنها را با دلیل بر مخالفینشان تا زمانی که در دنیا هستند، مورد حمایت قرار می دهد و در آخرت نیز با آنها چنین می کند و به طور یقین، خداوند در وعده خود، تخلف نمی کند.

67. باب النهی عن الکلام و الجدل و المراء فی الله عزوجل