فهرست کتاب


التوحید (ترجمه کتاب توحید شیخ صدوق پیرامون صفات و نشانه های خداوند متعال)

شیخ صدوق مترجم و شارح:استاد علی اکبر میرزایی‏

31. باب معنی بسم الله الرحمن الرحیم

31. درباره معنای (به نام خداوند بخشنده مهربان)

1. حدثنا محمد بن ابراهیم بن اسحاق الطالقانی (رضی الله عنه)، قال: أخبرنا أحمد بن محمد بن سعید مولی بنی هاشم، عن علی بن الحسین علی بن فضال، عن أبیه، قال:
سألت الرضا علی بن موسی (علیهما السلام) عن (بسم الله)، قال: معنی قول القائل (بسم الله) أی أسم علی نفسی سمة من سمات الله عزوجل و هی العبادة قال: فقلت له: ما السمة؟ فقال: العلامة.
1. علی بن حسن فضال از پدرش نقل می کند که می گوید: از امام رضا (علیه السلام) درباره (به نام خدا، بسم الله) پرسیدم. آن حضرت فرمودند: بسم الله (به نام خدا) یعنی نشانه ای از نشانه های خداوند را بر خود می گذارم. عرض کردم: سمه (در بسم) به چه معناست؟ فرمودند: به معنای نشانه.
2. حدثنا أبی (رحمهم الله)، قال: حدثنا سعد بن عبدالله، عن أحمد بن محمد، عن القاسم بن یحیی، عن جده الحسن بن راشد، عن عبدالله بن سنان، قال:
سألت أبا عبدالله (علیه السلام) عن (بسم الله الرحمن الرحیم)، فقال: الباء بهاء الله، و السین سناء الله و المیم مجد الله، و روی بعضهم: ملک الله، و الله اله کل شی ء، الرحمن بجمیع خلقه، و الرحیم بالمؤمنین خاصة.
2. عبدالله بن سنان می گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره (به نام خداوند بخشنده مهربان) پرسیدم: آن حضرت فرمودند: (باء) یعنی ارزش الهی، سین یعنی برتری خداوند، (میم) یعنی بزرگی پروردگار (بعضی روایت کرده اند: (میم) یعنی پادشاهی خداوند) و (الله) پروردگار هر چیزی است. (الرحمن) یعنی او نسبت به تمام مخلوقات خود مهربان است و (رحیم) یعنی فقط نسبت به انسان های مؤمن مهربان است.
3. حدثنا محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید (رحمهم الله)، قال: حدثنا محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن صفوان بن یحیی، عمن حدثه، عن أبی عبدالله (علیه السلام):
أنه سئل عن (بسم الله الرحمن الرحیم) فقال: الباء بهاء الله، و السین سناء الله، و المیم ملک الله، قال: قلت: الله؟ قال: الألف آلاء الله علی خلقه من النعیم بولایتنا، و اللام الزام الله خلقه و لا یتنا، قلت: الرحمن؟ قال: بجمیع العالم، قلت: الرحیم؟ قال: بالمؤمین خاصة.
3. از امام صادق (علیه السلام) درباره (به نام خداوند بخشنده مهربان) سؤال شد. آن حضرت فرمودند: (باء) یعنی ارزش الهی، (سین) یعنی برتری خداوند، (میم) یعنی پادشاهی پروردگار. عرض کردم: (الله) به چه معنا است؟ آن حضرت فرمودند: (الف) یعنی نعمت های خداوند بر مخلوقاتش مثل ولایت ما (اهل بیت) و (لام) یعنی ضروری دانستن ولایت ما (اهل بیت) توسط خداوند. عرض کردم: (هاء) (الله) به چه معنا است؟ فرمودند: یعنی مهربانی نسبت به تمام مخلوقات. عرض کردم: (رحیم) به چه معنا است؟ فرمودند: یعنی مهربانی خداوند فقط برای مؤمنان.
4. حدثنا أبی (رحمهم الله)، قال: حدثنا سعد بن عبدالله، عن سلمة بن الخطاب عن القاسم بن یحیی، عن جده الحسن بن راشد، عن أبی الحسن موسی بن جعفر (علیهما السلام)، قال:
سألته عن معنی الله، قال: استولی علی ما دق و جل.
4. حسن بن راشد می گوید: از امام موسی کاظم (علیه السلام) درباره معنای (الله) پرسیدم. آن حضرت فرمودند: یعنی بر چیزهای کوچک و بزرگ تسلط دارد.
5. حدثنا محمد بن القاسم الجرجانی لمفسر (رحمهم الله) قال: حدثنا أبو یعقوب یوسف بن محمد بن زیاد؛ و أبو الحسن علی بن محمد بن سیار و کانا من الشیعة الا مامیة عن أبویهما عن الحسن بن علی بن محمد (علیهما السلام) فی قول الله عزوجل: بسم الله الرحمن الرحیم؟ فقال:
الله هو الذی یتأله الیه عند الحوائج و الشدائد کل مخلوق عند انقطاع الرجاء من کل من هو دونه، و تقطع الأسباب من جمیع ما سواه، یقول:
(بسم الله) أی أستعین علی اموری کلها بالله الذی لا تحق العبادة الاله، المغیث اذا استغیث، و المجیب اذا دعی، و هو ما قال رجل للصادق (علیه السلام): یا ابن رسول الله دلنی علی الله ما هو؟ فقد أکثر علی المجادلون و حیرونی، فقال له: یا عبدالله هل رکبت سفینة قط؟ قال: نعم، قال: فهل کسر بک حیث لا سفینة تنجیک و لا سباحة تغنیک؟ قال: نعم، قال: فهل تعلق قلبک هنالک أن شیئا من الأشیاء قادر علی أن یخلصک من ورطتک؟ فقال: نعم، قال الصادق (علیه السلام): فذلک الشی ء هو الله القادر علی الانجاء حیث لا منجی، و علی الاغاثة حیث لا مغیث، ثم قال الصادق (علیه السلام): و لربما ترک بعض شیعتنا فی افتتاح أمره بسم الله الرحمن الرحیم فیمتحنه الله بمکروه لینبهه علی شکر الله تبارک و تعالی و الثناء علیه و یمحق عنه و صمة تقصیره عند ترکه قول بسم الله الرحمن الرحیم.
قال: و قام رجل الی علی بن الحسین (علیهما السلام)، فقال: أخبرنی عن معنی بسم الله الرحمن الرحیم، فقال علی بن الحسین (علیهما السلام): حدثنی أبی، عن أخیه الحسن، عن أبیه أمیرالمؤمنین (علیه السلام) أن رجلا قام الیه: فقال: یا أمیرالمؤمنین أخبرنی عن بسم الله الرحمن الرحیم ما معناه؟ فقال: ان قولک: الله أعظم اسم من أسماء الله عزوجل و هو الاسم الذی لا ینبغی أن یسمی به غیر الله و لم یتسم به مخلوق، فقال الرجل فما تفسیر قوله: الله؟ قال: هو الذی یتأله الیه عند الحوائج و الشدائد کل مخلوق عند النقطاع الرجاء من جمیع من هو دونه، و تقطع الأسباب من کل من سواه و ذلک أن کل مترئس فی هذه الدنیا و متعظم فیها و ان عظم غناؤه و طغیانه و کثرت حوائج من دونه الیه فانهم سیحتاجون حوائج لا یقدر علیها هذا المتعاظم، و کذلک هذا المتعاظم یحتاج حوائج لا یقدر علیها، فینقطع الی الله عند ضرورته و فاقته حتی اذا کفی همه عاد الی شرکه، أما تسمع الله عزوجل یقول: (قل أرأیتکم ان أتاکم عذاب الله أو أتتکم الساعة أغیر الله تدعون ان کنتم صادقین بل ایاه تدعون فیکشف ما تدعون الیه ان شاء و تنسون ما تشرکون) فقال الله عزوجل لعباده: أیها الفقراء الی رحمتی انی قد ألزمتکم الحاجة الی فی کل حال، و ذلة العبودیة فی کل وقت، فالی فافزعوا فی کل أمر تأخذون فیه و ترجون تمامه و بلوغ غایته فانی ان أردت أن اعطیکم لم یقدر غیری علی منعکم و ان أردت أن أمنعکم لم یقدر غیر علی اعطائکم، فأنا أحق من سئل، و أولی من تضرع الیه، فقولوا عند افتتاح کل أمر صغیر أو عظیم: بسم الله الرحمن الرحیم أی أستعین علی هذا الأمر بالله الذی لا یحق العبادة لغیره، المغیث اذا استغیث، المجیب اذا دعی، الرحمن الذی یرحم ببسط الرزق علینا، الرحیم بنا فی أدیاننا و دنیانا و آخرتنا، خفف علینا الدین و جعله سهلا خفیفا، و هو یرحمنا بتمیزنا من أعدائه.
ثم قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): من حزنه أمر تعاطاه فقال: (بسم الله الرحمن الرحیم) و هو مخلص لله یقبل بقلبه الیه لم ینفک من احدی اثنتین: اما بلوغ حاجته فی الدنیا و اما یعد له عند ربه و یدخر لدیه، و ما عند الله خیر و أبقی للمؤمنین.
5. از امام حسن عسکری (علیه السلام) درباره سخن خداوند پرسیده شده که فرموده است: به نام خداوند بخشنده مهربان. آن حضرت فرمودند: (الله) یعنی کسی که تمام بندگان به هنگام نیاز و سختی و تمام امیدها به غیر از او قطع شده و تمام ابزار به غیر او از بین رفته است، به او پناهنده می شوند. (بنده که) می گوید: (بسم الله) یعنی این که از خداوند برای تمام کارهایم کمک می خواهم، همان خدایی که ستایش فقط مخصوص او است. زمانی که کسی به هنگام دعا کمک بخواهد و اجابت نماید، او حمایت می کند و این معنای همان سخنی است که روزی شخصی به امام صادق (علیه السلام) عرض کرد: ای فرزند رسول خدا! به من بر خداوند راهنمایی کن که او چیست؟ زیرا انسان های مجادله گر بر من هجوم آوردند و سرگردان کردند. آن حضرت فرمودند: ای بنده خدا! آیا سوار بر کشتی شده ای؟ عرض کرد: بله. فرمودند: آیا این جریان به تو روی داده است که کشتی تو بشکند و دیگر کشتی ای نباشد که تو را نجات دهد و قدرت شنا هم نداشته باشی، و نتوانی نجات پیدا کنی؟ عرض کرد: بله. فرمودند: آیا در آن هنگام در درون خود چیزی را احساس نکردی که دل تو را محکم می ساخت و نجات می داد؟ عرض کرد: بله. آن حضرت فرمودند: او همان خدایی است که در جایی که نجات دهنده ای نباشد، او قدرت دارد و در ادامه فرمودند: بعضی از شیعیان (دوستداران) ما به هنگام شروع کاری، نام خداوند را به زبان نمی آورند و به همین دلیل خداوند آنها را به مشکلی دچار می کند تا نسبت به سپاس گزاری خداود تنبیه شوند و کوتاهی او به خاطر ترک شروع کار با نام خداوند را از بین ببرد. آن حضرت فرمودند: شخصی به نزد امام سجاد (علیه السلام) آمده و عرض کرد: به من درباره تفسیر به نام خداوند بخشنده مهربان خبر دهید؟ آن حضرت فرمودند: پدرم از برادرش و آن حضرت از امام علی (علیه السلام) نقل می کنند که مردی در مقابل آن حضرت ایستاده و عرض کرد: ای امیر مؤمنان! به من درباره معنای (به نام خداوند بخشنده مهربان) توضیحی بدهید؟ آن حضرت فرمودند: این که می گویی: (الله) بزرگ ترین اسم از اسمامی خداوند است و آن اسمی است که به غیر از خداوند سزاوار نیست که به کس دیگری نامیده شود و هیچ مخلوقی به آن نامیده نخواهد شد. آن مرد عرض کرد: پس تفسیر (الله) چیست؟ آن حضرت فرمودند: او کسی است که تمام بندگان به هنگام نیاز و سختی و تمام امیدها به غیر از او قطع شده و تمام ابزار به غیر از او از بین رفته است، و به او پناهنده می شوند، از آن جهت که هر رئیسی و بزرگی در دنیا اگر چه بی نیاز و گردن کش باشد، در نیازمندی هایی که قدرت انجام آن را ندارد به خداوند محتاج می باشند و همین طور این شخص بزرگ هم در برآوردن نیاز خود قدرت ندارد. پس به هنگام ضرورت و نیازمندی به سوی خداوند می آیند و زمانی که نیاز او برطرف شد، به شرک خود بر می گردد. مگر سخن خداوند را نشنیده ای که می فرماید: ای پیامبر! به مردم بگو: اگر عذاب خدا به شما برسد، یا زمان قیامت بیاید، اگر راست می گویید، غیر خدا را صدا بزنید بلکه تنها او را صدا می زنید و اگر بخواهید رنج و سختی را از شما دور می کند و شما آن چه را شریک او قرار داده اید، فراموش خواهید کرد.(116) و خداوند به بندگان خود فرموده است: ای کسانی که به رحمت من نیاز دارید! شما را به نیازمندی به من در هر حالتی و ذلت بندگی در هر زمانی ملزم ساخته ام؛ پس در هر کاری که می خواهید انجام دهید و امید انجام دادن آن را دارید، به سوی من بیایید، زیرا اگر بخواهم چیزی به شما بدهم کسی غیر از من نمی تواند آن را منع کند و اگر بخواهم از تو چیزی را منع کنم، کسی به جز من نمی تواند آن را به تو بدهد. پس من سزاوارتر هستم به این که مورد سؤال واقع شوم و لایق تر هستم به این که به سوی من گریه و زاری شود. پس به هنگام شروع هر کار کوچک و بزرگی بگویید: (به نام خداوند بخشنده مهربان) یعنی نسبت به این کار از خداوند کمک می خواهم،، همان خدایی که عبادت برای غیر او جایز نیست. او کمک دهنده است به هنگامی که به او پناه برده می شود و اجابت کننده است به هنگامی که صدا زده شود. (رحمن) کسی است که روزی بر ما می گستراند، (رحیم) کسی است که در دین، دنیا و آخرت به ما مهربانی می کند. خداوند، دین را بر ما آسان کرد و آن را ساده قرار داد و با فرق نهادن میان ما و دشمنان خود نسبت به ما مهربان است. سپس آن حضرت فرمودند: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است: کسی که کاری او را ناراحت کند و بگوید: (به نام خداوند بخشنده مهربان) در حالی که با اخلاص نسبت به خداوند و رو به قبله آن را به زبان بیاورد، از یکی از این دو صورت خارج نیست: یا در دنیا به نیاز خود می رسد و یا این که نزد خداوند به حساب آمده و آن جا ذخیره می شود و آن چه نزد خداوند است برای مؤمنان بهتر و پایدارتر می باشد.

32. باب تفسیر حروف المعجم