فهرست کتاب


التوحید (ترجمه کتاب توحید شیخ صدوق پیرامون صفات و نشانه های خداوند متعال)

شیخ صدوق مترجم و شارح:استاد علی اکبر میرزایی‏

12. درباره تفسیر سخن خداوند که می فرماید: (هر چیزی، به جزء ذات خداوند، نابود می شود.)

1. أبی (رحمهم الله)، قال: حدثنا سعد بن عبدالله: قال: حدثنا أحمد بن عیسی، عن محمد بن اسماعیل بن بزیع، عن منصور بن یونس، عن جلیس لأبی حمزة، عن أبی حمزة، قال:
قلت لأبی جعفر (علیه السلام): قول الله عزوجل (کل شی ء هالک الا وجهه؟) قال: فیهلک کل شی ء و یبقی الوجه، ان الله عزوجل أعظم من أن یوصف بالوجه، و لکن معناه کل شی ء هالک الا دینه و الوجه الذی یؤتی منه.
1. ابو حمزه می گوید: از امام باقر (علیه السلام) درباره سخن خداوند پرسیدم که می فرماید: هر چیزی، غیر از ذات خداوند، نابود می شود. حضرت فرمودند: هر چیزی، نابود می شود و (فقط) ذات (پروردگار) باقی می ماند. زیرا خداوند بزرگ تر از آن است که به وجه (صورت) وصف شود. اما معنای (آیه) این است که هر چیزی، به جز دین او و صورتی که به سوی خداوند می آید، نابود می شود.
2. حدثنا محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید (رضی الله عنه)، قال: حدثنا محمد بن الحسن الصفار، عن یعقوب بن یزید، عن صفوان بن یحیی، عن أبی سعید المکاری، عن أبی بصیر، عن الحارث بن المغیرة النصری قال:
سألت أبا عبدالله (علیه السلام) عن قول الله عزوجل: کل شی ء هالک الا وجهه قال: کل شی ء هالک الا من أخذ طریق الحق.
2. حارث بن مغیره نصری می گوید: از امام صادق (علیه السلام)، درباره فرموده خداوند پرسیدم که می فرماید: تمام چیزها، به جز ذات پروردگار، نابود می شوند. آن حضرت فرمودند: هر چیزی به جز آن چه در راه حق گرفته شده است، نابود می شود.
3. حدثنا محمد بن علی ما جیلویه (رحمهم الله) عن محمد بن یحیی العطار، عن سهل ابن زیاد، عن أحمد بن محمد بن أبی نصر، عن صفوان الجمال، عن أبی عبدالله (علیه السلام) فی قول الله عزوجل: کل شی ء هالک الا وجهه قال:
من أتی الله بما امر به من طاعة محمد و الأئمة من بعده صلوات الله علیهم فهو الوجه الذی لا یهلک، ثم قرأ: من یطع الرسول فقد أطاع الله.
3. صفوان جمال می گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره فرموده ی خداوند پرسیدم که می فرماید: هر چیزی به جز ذات پروردگار، نابود می شود. آن حضرت فرمودند: کسی که در راه خداوند، آن چه که مأمور به انجام دادنش است یعنی پیروی از حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و جانشینان و امامان بعد از ایشان، آن همان صورتی است که هرگز نابود نمی شود و سپس این آیه را تلاوت فرمودند: کسی که از رسول و فرستاده اطاعت کند، حقیقتا از خداوند پیروی کرده است.
4. و بهذا الاسناد قال:
قال أبو عبدالله (علیه السلام): نحن وجه الله الذی لا یهلک.
4. طبق همان سند روایت قبلی، صفوان جمال از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده است که آن حضرت فرمودند: ما (اهل بیت) صورت (نمای) پروردگاری هستیم که نابود نمی شود.
5. حدثنا محمد بن موسی بن المتوکل (رضی الله عنه) قال: حدثنا علی بن الحسین السعد آبادی، عن أحمد بن أبی عبدالله البرقی، عن أبیه، عن ربیع الوراق، عن صالح بن سهل:
عن أبی عبدالله (علیه السلام) فی قول الله عزوجل: کل شی ء هالک الا وجهه قال: نحن.
5. صالح بن سهل از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که آن حضرت درباره فرموده خداوند که می فرماید: تمام چیزها به جز صورت پروردگار نابود می شوند. فرمودند: (منظور) ما (اهل بیت هستیم.)
6. حدثنا أحمد بن محمد بن یحیی العطار (رحمهم الله) عن أبیه، عن سهل بن زیاد، عن یعقوب بن یزید، عن محمد بن سنان، عن أبی سلام، عن بعض أصحابنا عن أبی جعفر (علیه السلام) قال:
نحن المثانی التی أعطاها الله نبینا (صلی الله علیه و آله و سلم) و نحن وجه الله نتقلب فی الأرض بین أظهرکم، عرفنا من عرفنا، و من جهلنا فأمامه الیقین.
قال مصنف هذا الکتاب (رضی الله عنه): معنی قوله: نحن المثانی أی نحن الذین قرننا النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) الی القرآن و أوصی بالتمسک بالقرآن و بنا، فأخبر امته بأن لا نفترق حتی نرد علیه حوضه.
6. بعضی از شیعیان از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده اند که آن حضرت فرمودند: ما (اهل بیت (علیهم السلام)) دومین چیزی هستیم که خداوند، آن را به پیامبرش داده است. (اولین چیز قرآن و دومین چیز اهل بیت (علیهم السلام) می باشد) و ما صورت خدا هستیم که در زمین میان شما، در حال دگرگونی هستیم (یعنی دوازده امام (علیهم السلام) بعد از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) تا روز قیامت یکی پس از دیگری می آید.) هر کسی ما را می شناسد که می شناسد، اما کسی که نسبت به ما نادان است، یقین در مقابل اوست. (یعنی بعد از مرگ متوجه جایگاه ما خواهد شد.)
شیخ صدوق (قدس سره) می گوید: منظور از سخن امام باقر (علیه السلام) که فرمود: ما دومی هستیم، یعنی ما کسانی هستیم که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، ما را با قرآن همنشین کرده است و به متمسک شدن به قرآن و ما (اهل بیت (علیهم السلام)) سفارش کرده است و به امتش خبر داده است که از ما جدا نشوند، تا این که (روز قیامت) کنار حوض کوثر بر آن حضرت وارد شویم.)
7. أبی (رحمهم الله) قال: حدثنا سعد بن عبدالله، عن أحمد بن محمد بن عیسی عن علی بن سیف، عن أخیه الحسین بن سیف، عن أبیه سیف بن عمیرة النخعی عن خیثمة، قال:
سألت أبا عبدالله (علیه السلام) عن قول الله عزوجل کل شی ء هالک الا وجهه قال: دینه، و کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و أمیرالمؤمنین (علیه السلام) دین الله، ووجهه و عینه فی عباده، و لسانه الذی ینطق به، ویده علی خلقه، و نحن وجه الله الذی یؤتی منه، لن نزال فی عباده ما دامت لله فیهم رویة، قلت: و ما الرویة، قال: الحاجة فاذا لم یکن لله فیهم حاجة رفعنا الیه و صنع ما أحب.
7. خیثمة می گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره فرموده ی خداوند پرسیدم که می فرماید: هر چیزی به جز صورت پروردگار، نابود می شود. آن حضرت فرمودند: (منظور) دین خدا می باشد و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و امیر مؤمنان (علیه السلام)، دین خدا و صورت و چشم او در میان بندگان هستند، و زبان خداوندی هستند که به وسیله آنها حرف می زند، و دست خداوند بر سر مخلوقات می باشند؛ و ما (اهل بیت (علیهم السلام)) صورت خداوندی هستیم که از آن وارد می شوند. تا زمانی که برای خداوند در میان بندگان، رویه باشد، ما (نیز) در میان بندگان برای همیشه خواهیم بود. خیثمه می گوید: به آن حضرت عرض کردم: رویه چیست؟ حضرت فرمودند: (منظور از رویه) نیاز است. پس زمانی که برای خداوند، نسبت به بندگان، نیازی نباشد، (آنان را لازم نداشته باشد) ما را به سوی خود بالا می برد و آن چه دوست دارد، انجام می دهد.
8. حدثنا علی بن أحمد بن محمد بن عمران الدقاق (رحمهم الله)، قال: حدثنا محمد ابن أبی عبدالله الکوفی، قال: حدثنا محمد بن اسماعیل البرمکی، قال: حدثنا الحسین بن الحسن، قال: حدثنا بکر، عن الحسن بن سعید، عن الهیثم بن عبدالله، عن مروان بن صباح، قال:
قال أبو عبدالله (علیه السلام): ان الله عز و جل خلقنا فأحسن خلقنا، و صورنا فأحسن صورنا و جعلنا عینه فی عباده، و لسانه الناطق فی خلقه، و یده المبسوطة علی عباده بالرأفة و الرحمة، و وجهه الذی یؤتی منه، و بابه الذی یدل علیه، و خزائنه فی سمائه و أرضه بنا أثمرت الأشجار، و أینعت الثمار، و جرت الأنهار، و بنا نزل غیث السماء و نبت عشب الأرض، بعبادتنا عبدالله، لو لا نحن ما عبدالله.
8. مروان بن صباح از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که آن حضرت فرمودند: حقیقتا خداوند، ما را آفرید و نیکو آفرید و به تصویر در آورد، و به زیبایی به تصویر کشید؛ و ما را چشم خود در میان بندگانش، و زبان گویای خود در میان مخلوقاتش، و دست باز خود در میان بندگانش با مهربانی و بخشش قرار داد و صورتی که از آن وارد می شوند و درب خود که بر آن راهنمایی می گردند و گنجینه های خداوند در آسمان و زمین هستیم که به وسیله ی ما درختان، میوه می دهند و میوه ها می رسند و رودخانه ها جاری می گردند و به وسیله ی ما باران از آسمان می آید و گیاهان زمینی می روید.
به وسیله ی عبادت (و اطاعت) ما، خداوند عبادت می شود و اگر ما نبودیم، خداوند پرستش نمی شد.
9. حدثنا محمد بن موسی بن المتوکل (رحمهم الله)، قال: حدثنا عبدالله بن جعفر الحمیری، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن الحسین بن محبوب، عن عبد العزیز، عن ابن أبی یعفور، قال:
قال أبو عبدالله (علیه السلام): ان الله واحد، أحد، متوحد بالوحدانیة، متفرد بأمره، خلق خلقا ففوض الیهم أمر دینه، فنحن هم، یا ابن أبی یعفور نحن حجة الله فی عباده و شهداؤه علی خلقه، و امناؤه علی وحیه، و خزانه علی علمه، و وجهه الذی یؤتی منه، و عینه فی بریته، و لسانه الناطق، و قلبه الواعی، و بابه الذی یدل علیه، و نحن العاملون بأمره و الداعون الی سبیله؛ بنا عرف الله، و بنا عبدالله، نحن الأدلاء علی الله، و لولانا ما عبدالله.
9. ابن ابی یعفور از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که آن حضرت فرمودند: حقیقتا خداوند یکتا و یگانه است. به وسیله ی یگانه بودن، تنهاست و به وسلیه ی فرمان (در دستور دادن) یکتاست. مخلوقات را آفرید و کار دین را به آنها سپرد و ما، همان مخلوقات هستیم. ای پسر ابی یعفور! ما حجت الهی در میان بندگان او و گواهان او در میان مخلوقاتش و مورد اعتماد بر وحی او و گنجینه ی او در علمش هستیم و صورت خدایی که از آن وارد می شوند و چشم الهی در میان بندگان او و زبان گویای الهی و قلب وسیع او (بردبار و بخشنده و مهربان) هستیم و درب خدایی که بر آن راهنمایی می شوند و ما به وسیله ی دستور خدا، کار انجام می دهیم و به راه او دعوت کننده می باشیم. خداوند به وسیله ی ما شناخته شده و پرستش می شود. ما راهنمایان مردم به خداوند هستیم. اگر ما نبودیم خداوند عبادت نمی شد.
10. حدثنا أحمد بن الحسن القطان، قال: حدثنا أبو سعید الحسن بن علی بن الحسین السکری، قال: حدثنا الحکم بن أسلم، قال: حدثنا ابن علیة عن الجریری، عن أبی الوردبن ثمامة، عن علی (علیه السلام)، قال:
سمع النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) رجلا یقول لرجل: قبح الله وجهک و وجه من یشبهک، فقال (صلی الله علیه و آله و سلم): مه، لا تقل هذا، فان الله خلق آدم علی صورته.
قال مصنف هذا الکتاب (رحمهم الله): ترکت المشبهة من هذا الحدیث أوله و قالوا: ان الله خلق آدم علی صورته، فضلوا فی معناه و أضلوا.
10. ابو وردبن ثمانه از امام علی (علیه السلام) نقل می کند که آن حضرت فرمودند: (روزی) رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدند که مردی به مردی دیگر می گوید: خداوند، صورت تو و صورت کسی که شبیه تو است را زشت گرداند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: ساکت شو! این حرف را مزن، زیرا خداوند، حضرت آدم (علیه السلام) را طبق صورت او آفرید.
نویسنده ی این کتاب شیخ صدوق می گوید: کسانی که برای خداوند شبیه قرار داده اند، این حدیث را ترک کرده اند و گفتند: خداوند، حضرت آدم طبق صورت خودش آفرید و هم خودشان در معنای این حدیث گمراه شدند و هم دیگران را به گمراهی انداختند.
11. حدثنا أحمد بن زیاد بن جعفر الهمدانی (رحمهم الله)، قال: حدثنا علی بن ابرهیم ابن هاشم، عن أبیه، عن علی بن معبد، عن الحسین بن خالد، قال:
قلت للرضا (علیه السلام): یا ابن رسول الله ان الناس یروون أن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: ان الله خلق آدم علی صورته، فقال: قاتلهم الله، لقد حذفوا أول الحدیث، ان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) مر برجلین یتسابان، فسمع أحدهما یقول لصاحبه: قبح الله وجهک و وجه من یشبهک، فقال (صلی الله علیه و آله و سلم): یا عبدالله لا تقل هذا لأخیک، فان الله عزوجل خلق آدم علی صورته.
11. حسین بن خالد می گوید: به امام رضا (علیه السلام) عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! مردم روایت کردند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است: خداوند، حضرت آدم (علیه السلام) را مثل صورت خودش آفرید. حضرت فرمود: خداوند آنها را بکشد. آنها اول حدیث را حذف کردند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، به دو مرد برخورد کردند که به همدیگر دشنام می دادند و آن حضرت شنیدند که یکی به دیگری می گوید: خداوند صورت تو و صورت کسی به تو شباهت دارد را زشت گرداند. پیامبر اکرم فرمودند: ای بنده ی خدا! این حرف را به برادرت مزن، زیرا خداوند حضرت آدم (علیه السلام) را طبق صورت او آفریده است.

13. باب تفسیر قول الله عزوجل: یا ابلیس ما منعک أن تسجد لما خلقت بیدی

13. درباره ی تفسیر سخن خداوند که می فرماید: ای ابلیس! چه چیزی تو را از سجده کردن بر آن چه با دستم آفریده ام، منع کرد.

1. حدثنا علی بن أحمد بن محمد بن عمران الدقاق (رحمهم الله) قال: حدثنا محمد ابن أبی عبدالله الکوفی، قال: حدثنا محمد بن اسماعیل البرمکی، قال: حدثنا الحسین بن الحسن، قال: حدثنا بکر، عن أبی عبدالله البرقی، عن عبدالله بن بحر، عن أبی أیوب الخزاز، عن محمد بن مسلم، قال:
سألت أبا جعفر (علیه السلام) فقلت: قوله عزوجل: (یا ابلیس ما منعک أن تسجد لما خلقت بیدی؟) فقال: الید فی کلام العرب القوة و النعمة، قال: (و اذکر عبدنا داود ذا الأید) و قال: (والسماء بنیناها بأید) أی بقوة و قال: (و أیدهم بروح منه) أی قواهم و یقال: لفلان عندی أیادی کثیرة أی فواضل و احسان، و له عندی ید بیضاء أی نعمة.
1. محمد بن مسلم می گوید: از امام باقر (علیه السلام)، درباره ی این سخن خداوند پرسیدم که می فرماید: ای ابلیس! چه چیزی تو را از سجده کردن بر آن چه با دستم آفریده ام، منع کرد؟ آن حضرت فرمودند: دست، در کلام عرب، به معنای قدرت و نعمت است. خداوند می فرماید: یاد کن بنده ی ما، داوود را که صاحب قدرت بود. و (در آیه ای دیگر) می فرماید: آسمان را با قدرت، بنا کردیم و (باز) می فرماید: آنها را به وسیله ی روحی از او، قدرت دادیم و گفته می شود: نزد من، برای فلانی ایادی فراوانی است یعنی برتری ها و نیکی های زیادی می باشد. (و یا این که گفته می شود:) برای او نزد من، دست بیضاء است یعنی نعت است.
2. حدثنا محمد بن محمد بن عصام الکلینی (رحمهم الله)، قال: حدثنا محمد بن یعقوب الکلینی، قال: حدثنا أحمد بن ادریس، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن علی بن سیف، عن محمد بن عبیدة، قال:
سألت الرضا (علیه السلام) عن قول الله عزوجل لابلیس: ما منعک أن تسجد لما خلقت بیدی أستکبرت؟ قال: یعنی بقدرتی و قوتی.
قال مصنف هذا الکتاب: سمعت بعض مشایخ الشیعة بنیسابور یذکر فی هذه الایة أن الأئمة (علیهما السلام) کانوا یقفون علی قوله: ما منعک أن تسجد لما خلقت ثم یبتدئون بقوله عزوجل: بیدی أیستکبرت أم کنت من العالمین و قال: هذا مثل قول القائل: بسیفی تقاتلنی و برمحی تطاعننی، کأنه یقول عزوجل: بنعمتی قویت علی الاستکبار و العصیان.
2. محمد بن عبید می گوید: از امام رضا (علیه السلام) درباره ی فرموده ی خداوند پرسیدم که به ابلیس می فرماید: چه چیزی تو را از سجده کردن بر آن چه با دستم آفریدم، منع کرد؟ آیا تکبر ورزیدی؟ حضرت فرمودند: منظور از (دستم) یعنی با قدرت و توانم (می باشد.)
(نویسنده ی این کتاب شیخ صدوق قدس سره می گوید: از بعضی بزرگان شیعه در نیشابور شنیدم که درباره ی این آیه می گویند که امامان، در سخن خداوند که می فرماید: چه چیز، تو را از سجده کردن بر آن چه آفریدم، منع کرد؟ توقف کرده اند. سپس این سخن خداوند را می خوانند که: به آن چه با دستم آفریدم، تکبر ورزیدی یا از بزرگ بینان هستی؟ و این سخن مثل سخن کسی است که می گوید: با شمشیرم مرا می کشی و با نیزه ام مرا زخمی می کنی مثل این که خداوند می فرماید: به وسیله ی نعمت من، بر تکبر و نافرمانی قدرت یافتی.