فهرست کتاب


التوحید (ترجمه کتاب توحید شیخ صدوق پیرامون صفات و نشانه های خداوند متعال)

شیخ صدوق مترجم و شارح:استاد علی اکبر میرزایی‏

3. باب معنای یگانگی، خداشناسی و یکتاپرستی

1. حدثنا أبی (رضی الله عنه)، قال: حدثنا محمد بن یحیی العطار، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن أبی هاشم الجعفری، قال:
سألت أبا جعفر محمد بن علی الثانی (علیهما السلام) ما معنی الواحد؟ فقال: المجتمع علیه بجمیع الألسن بالوحدانیة.
1. ابو هاشم جعفری می گوید: از امام جواد (علیه السلام) پرسیدم که معنای یگانگی چیست؟ حضرت فرمودند: یگانگی آن است که به تمام زبان ها، یگانه خواهد بود. (همه در آن اتفاق نظر دارند.)
2. حدثنا محمد بن محمد بن عصام الکلینی؛ و علی بن أحمد بن محمد بن عمران الدقاق رضی الله عنهما، قالا: حدثنا محمد بن یعقوب الکلینی، عن علی ابن محمد؛ و محمد بن الحسن جمیعا، عن سهل بن زیاد، عن أبی هاشم الجعفری، قال:
سألت أبا جعفر الثانی (علیه السلام) ما معنی الواحد؟ قال: الذی اجتماع الألسن علیه بالتوحید، کما قال الله عزوجل: (و لئن سألتهم من خلق السماوات و الأرض و سخر الشمس و القمر لیقولن الله).
2. ابو هاشم جعفری می گوید: از امام باقر (علیه السلام) پرسیدم که معنای یگانگی چیست؟ آن حضرت فرمودند: (یگانه) چیزی است که در تمام زبان ها، به یگانگی آن اتفاق نظر دارند، همان طوری که خداوند می فرماید: اگر از مشرکان سوال کنی که چه کسی آسمان ها و زمین را آفریده است؟ به طور یقین میگویند: خدا.
3. حدثنا محمد بن ابراهیم بن اسحاق الطالقانی (رضی الله عنه)، قال: حدثنا محمد بن سعید بن یحیی البزوری، قال: حدثنا ابراهیم بن الهیثم البلدی، قال: حدثنا أبی، عن المعافی بن عمران، عن اسرائیل، عن المقدام بن شریح بن هانی، عن أبیه، قال:
ان أعرابیا قام یوم الجمل الی أمیرالمؤمنین (علیه السلام)، فقال: یا أمیرالمؤمنین! أتقول: ان الله واحد؟ قال: فحمل الناس علیه، قالوا: یا أعرابی أما تری ما فیه أمیرالمؤمنین من تقسم القلب، فقال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): دعوه، فان الذی یریده الأعرابی هو الذی نریده من القوم، ثم قال: یا أعرابی ان القول فی أن الله واحد علی أربعة أقسام: فوجهان منها لا یجوزان علی الله عزوجل، و وجهان یثبتان فیه، فأما اللذان لا یجوزان علیه، فقول القائل: واحد یقصد به باب الأعداد، فهذا مالا یجوز، لأن مالا ثانی له لا یدخل فی باب الأعداد، أما تری أنه کفر من قال: ثالث ثلثة. و قول القائل: هو واحد من الناس، یرید به النوع من الجنس، فهذا مالا یجوز علیه لأنه تشبیه، وجل ربنا عن ذلک و تعالی. و أما الوجهان اللذان یثبتان فیه فقول القائل: هو واحد لیس له فی الأشیاء شبه، کذلک ربنا، و قول القائل: انه عزوجل أحدی المعنی، یعنی به أنه لا ینقسم فی وجود و لا عقل و لا وهم کذلک ربنا عزوجل.
قال مصنف هذا الکتاب: سمعت من أثق بدینه و معرفته باللغة و الکلام یقول: ان قول القائل: واحدا و اثنین و ثلاثة الی آخره انما وضع فی أصل اللغة للابانة عن کمیة ما یقال علیه، لا لأن له مسمی یتسمی به بعینه، أو لأن له معنی سوی ما یتعلمه الانسان بمعرفة الحساب و یدور علیه عقد الأصابع عند ضبط الآحاد و العشرات و المئات و الالوف، و کذلک متی أراد مرید أن یخبر غیره عن کمیة شی ء بعینه سماه باسمه الأخص ثم قرن لفظ الواحد به و علقه علیه یدل به علی کمیته لا علی ما عدا ذلک من أوصافه، و من أجله یقول القائل: درهم واحد، و انما یعنی به أنه درهم فقط، و قد یکون الدرهم درهما بالوزن، و درهما بالضرب، فاذا أراد المخبر أن یخبر عن وزنه قال: درهم، واحد بالوزن، و اذا أراد أن یخبر عن عدده و ضربه قال: درهم واحد بالعدد و درهم واحد بالضرب، و علی هذا الأصل یقول القائل: هو رجل واحد، و قد یکون الرجل واحدا بمعنی أنه انسان و لیس بانسانین، و رجل و لیس برجلین، و شخص و لیس بشخصین، و یکون واحدا فی الفضل واحدا فی العلم واحدا فی السخاء واحدا فی الشجاعة، فاذا أراد القائل أن یخبر عن کمیته قال: هو رجل واحد، فدل ذلک من قوله علی أنه رجل و لیس هو برجلین و اذا أراد أن یخبر عن فضله قال: هذا واحد عصره، فدل ذلک علی أنه لا ثانی له فی الفضل، و اذا أراد أن یدل علی علمه قال: انه واحد فی علمه، فلو دل قوله: واحد بمجرده علی الفضل و العلم کما دل بمجرده علی الکمیة لکان کل من أطلق علیه لفظ واحد أراد فاضلا لا ثانی له فی فضله و عالما لا ثانی له فی علمه و جوادا لا ثانی له فی جوده، فلما لم یکن کذلک صح أنه بمجرده لا یدل الا علی کمیة الشی ء دون غیره و الا لم یکن لما اضیف الیه من قول القائل: واحد عصره و دهره معنی، و لا کان لتقییده بالعلم و الشجاعة معنی، لأنه کان یدل بغیر تلک الزیادة و بغیر ذلک التقیید علی غایة الفضل و غایة العلم و الشجاعة، فلما احتیج معه الی زیادة لفظ و احتیج الی التقیید بشی ء صح ما قلناه، فقد تقرر أن لفظة القائل: واحد اذا قیل علی الشی ء دل بمجرده علی کمیته فی اسمه الأخص، و یدل بما یقترن به علی فضل المقول علیه و علی کماله و علی توحده بفضله و علمه وجوده، و تبین أن الدرهم الواحد قد یکون درهما واحدا بالوزن، و درهما واحدا بالعدد، و درهما واحدا بالضرب، و قد یکون بالوزن درهمین و بالضرب درهما واحدا، و قد یکون بالدوانیق ست دوانیق و بالفلوس ستین فلسا و یکون بالأجزاء کثیرا، و کذلک یکون العبد عبدا واحدا و لا یکون عبدین بوجه، و یکون شخصا واحدا و لا یکون شخصین بوجه، و یکون أجزاء کثیرة و أبعاضا کثیرد، و کل بعض من أبعاضه یکون جواهر کثیرة متحدة اتحد بعضها ببعض، و ترکب بعضها مع بعض، و لا یکون العبد واحدا و ان کان کل واحد منا فی نفسه انما هو عبد واحد، و انما لم یکن العبد واحدا لأنه ما من عبد الا و له مثل فی الوجود أوفی المقدور، و انما صح أن یکون للعبد مثل لأنه لم یتوحد بأوصافه التی من أجلها صار عبدا مملوکا، و وجب لذلک أن یکون الله عزوجل متوحدا بأوصافه العلی و أسمائه الحسنی، لیکون الها واحدا و لا یکون له مثل، و یکون واحدا لا شریک له و لا اله غیر، فالله تبارک و تعالی واحد لا اله الا هو، و قدیم واحد لا قدیم الا هو، و موجود واحد لیس بحال و لا محل و لا موجود کذلک الا هو، و شی ء واحد لا یجانسه شی ء، و لا یشاکله شی ء، و لا محل و لا موجود کذلک الا هو، و شی ء واحد لا یجانسه شی ء، و لا یشاکله شی ء، و لا یشبهه شی ء، و لا شی ء کذلک الا هو، فهو کذلک موجود غیر منقسم فی الوجود و لا فی الوهم، و شی ء لا یشبهه شی ء بوجه، و اله لا اله غیره بوجه، و صار قولنا: یا واحد یا أحد فی الشریعة اسما خاصا له دون غیره لا یسمی به الا هو عزوجل، کما أن قولنا: الله اسم لا یسمی به غیره.
و فصل آخر فی ذلک و هو أن الشی ء قد یعد مع ما جانسه و شاکله و ماثله، یقال: هذا رجل، و هذان رجلان، و ثلاثة رجال، و هذا عبد، و هذا سواد، و هذان عبدان، و هذان سوادان، و لا یجوز علی هذا الأصل أن یقال: هذان الهان اذ لا اله الا اله واحد، فالله لا یعد علی هذا الوجه، و لا یدخل فی العدد من هذا الوجه بوجه، و قد یعد الشی ء مع مالا یجانسه و لا یشاکله، یقال: هذا بیاض، و هذان بیاض و سواد، و هذا محدث، و هذان محدثان، و هذان لیسا بمحدثین و لا بمخلوقین، بل أحدهما قدیم و الاخر محدث و أحدهما رب و الاخر مربوب، فعلی هذا الوجه یصح دخوله فی العدد، و علی هذا النحو قال الله تبارک و تعالی:
(ما یکون من نجوی ثلاثة الا هو رابعهم و لا خمسة الا هو سادسهم و لا أدنی من ذلک و لا أکثر الا هو معهم أین ما کانوا - الآیة) و کما أن قولنا: انما هو رجل واحد لا یدل علی فضله بمجرده فکذلک قولنا: فلان ثانی فلان، لا یدل بمجرده الا علی کونه، و انما یدل علی فضله متی قیل: انه ثانیه فی الفضل أو فی الکمال أو العلم.
فأما توحید الله تعالی ذکره فهو توحیده بصفاته العلی، و أسمائه الحسنی کان کذلک الها واحدا لا شریک له و لا شبیه، و الموحد هو من أقر به علی ما هو علیه عزوجل من أوصافه العلی، و أسمائه الحسنی علی بصیرد منه و معرفة و ایقان و اخلاص، و اذا کان ذلک کذلک فمن لم یعرف الله عزوجل متوحدا بأوصافه العلی، و أسمائه الحسنی و لم یقر بتوحیده بأوصافه العلی فهو غیر موحد، و ربما قال جاهل من الناس: ان من وحد الله و أقر أنه واحد فهو موحد و ان لم یصفه بصفاته التی توحد بها لأن من وحد الشی ء فهو موحد فی أصل اللغد، فیقال له: أنکرنا ذلک لأن من زعم أن ربه اله واحد و شی ء واحد، ثم أثبت معه موصوفا آخر بصفاته التی توحد بها فهو عند جمیع الأمة و سائر أهل الملل ثنوی غیر موحد و مشرک مشبه غیر مسلم، و ان زعم أن ربه اله واحد و شی ء واحد و موجود واحد، و اذا کان کذلک وجب أن یکون الله تبارک و تعالی متوحدا بصافته التی تفرد بالالهیة من أجلها و توحد بالوحدانیة لتوحده بها لیستحیل أن یکون اله آخر، و یکون الله واحدا والاله واحدا لا شریک له و لا شبیه لأنه ان لم یتوحد بها کان له شریک و شبیه کما أن العبد لما لم یتوحد بأوصافه التی من أجلها کان عبدا کان له شبیه، و لم یکن العبد واحدا و ان کان کل واحد منا عبدا واحدا، و اذا کان کذلک فمن عرفه متوحدا بصفاته و أقر بما عرفه و اعتقد ذلک کان موحدا و بتوحید ربه عارفا.
و الأوصاف التی توحد الله عزوجل بها و توحد بربوبیته لتفرده بها هی الأوصاف التی یقتضی کل واحد منها أن لا یکون الموصوف به الا واحدا لا یشارکه فیه غیره و لا یوصف به الا هو، و تلک الأوصاف هی کو صفنا له بأنه موجود واحد لا یصح أن یکون حالا فی شی ء، و لا یجوز أن یحله شی ء، و لا یجوز علیه العدم و الفناء و الزوال، مستحق للوصف بذلک بأنه أول الأولین و آخر الاخرین، قادر یفعل ما یشاء و لا یجوز علیه ضعف و لا عجز، مستحق للوصف بذلک بأنه أقدر القادرین و أقهر القاهرین، عالم لا یخفی علیه شی ء، و لا یعزب عنه شی ء، و لا یجوز علیه جهل و لا سهو و لا شک و لا نسیان، مستحق للوصف بذلک بأنه أعلم العالمین، حی لا یجوز علیه موت و لا نوم، و لا ترجع الیه منفعة و لا تناله مضرة، مستحق للوصف بذلک بأنه أبقی الباقین و أکمل الکاملین، فاعل لا یشغله شی ء عن شی ء و لا یعجزه شی ء و لا یفوته شی ء، مستحق للوصف بذلک بأنه الا الأولین و الاخرین و أحسن الخالقین و أسرع الحاسبین، غنی لا یکون له قلة، مستغن لا یکون له حاجة، عدل لا یلحقه مذمة و لا یرجع الیه منقصة، حکیم لا تقع منه سفاهة، رحیم لا یکون له رقد فیکون فی رحمته سعة، حلیم لا یلحقه موجدة، و لا یقع منه عجلة، مستحق للوصف بذلک بأنه أعدل العادلین و أحکم الحاکمین و أسرع الحاسبین، و ذلک لأن أول الأولین لا یکون الا واحدا و کذلک أقدر القادرین و أعلم العالمین و أحکم الحاکمین و أحسن الخالقین، و کلما جاء علی هذا الوزن، فصح بذلک ما قلناه، و بالله التوفیق و منه العصمة و التسدید.
3. شرح بن هانی از پدرش نقل می کند که گفته است: مردی أعرابی (بیابان نشین) در روز جنگ جمل، در برابر امام علی (علیه السلام) ایستاد و گفت: ای امیر مؤمنان! آیا شما می گویید که خداوند یگانه است؟ (در این هنگام) تعدادی از یاران حضرت به او حمله ور شدند و گفتند: مگر نمی بینی که امیر مؤمنان (به دلیل جنگ) نگران هستند؟ حضرت فرمودند: او را رها کنید، (زیرا) آن چه این مرد بیابان نشین می خواهد، همان چیزی است که از این گروه (اصحاب جمل) می خواهیم.
سپس فرمودند: ای مرد بیابان نشین! این سخن که خداوند، یکی است، بر چهار قسم می باشد: دو قسم از آن چهار قسم بر خداوند، جایز نیست، دو قسم در مورد خداوند صحیح است. اما آن دو قسمی که صحیح نیست، سخن کسی است که با گفتن یک، عدد را در نظر گرفته باشد، زیرا چیزی که یک بوده و دومی ندارد، جزء عدد نیست مگر نمی بینی که هر کس بگوید، خداوند، یکی از سه نفر است، کافر است و کسی که بگوید: او یکی از مردم است و قصدش نوعی از جنس باشد، در مورد خداوند صحیح نیست، زیرا این شباهت دادن است و پروردگار ما، از این سخن بالاتر است. اما آن دو قسمی که صحیح است، سخن کسی است که می گوید: او، یگانه ای است که در میان پیامبران، شباهتی برای او وجود ندارد. پروردگار ما، این چنین است و سخن کسی که می گوید: او، در معنا و حقیقت یگانه است به این معنا که در وجودی که دارد و در عقل و خیال، تقسیم پذیر نیست. پروردگار ما، این چنین است.
(شیخ صدوق رحمه الله) می گوید: از کسی که به دینش اطمینان دارم و به زبان عربی هم تسلط داشت، شنیدم: کسی که می گوید: یک، دو سه و تا آخر، آنها را برای روشن ساختن آن چه گفته می شود، وضع کرده است نه اسمی که به آنها نامیده شده است، یا اینکه معنایی غیر از آنچه انسان به واسطه شناخت عدد می شناسد، به هنگام ثبت یکان، دهگان، صدگان و هزارگان، انگشتان دست خود را می چرخاند و همین طور زمانی که کسی بخواهد از چگونگی چیزی خبر دهد، آن را به نام ویژه اش نام گذاری می کند. سپس لفظ یک را به آن نزدیک می سازد و آن را به شی ء ضمیمه می کند تا بر چگونگی آن دلالت کند و دیگر اوصاف غیر از آن نمی آورد و به همین دلیل است که شخص می گوید: یک درهم و منظورش این است که آن شی ء، فقط یک درهم است و درهم گاهی به وزن و گاهی به سکه می باشد و زمانی که خبر دهنده ای از وزن آن خبر می دهد، می گوید: این، یک درهم به وزن است و زمانی که خبر دهنده ای بخواهد از تعداد و سکه آن خبر دهند، می گوید: این، یک درهم عددی و یک درهم سکه است و بر همین اساس هم آن شخص می گوید: او، یک مرد است و گاهی یک مرد، به معنای این است که یک انسان است و دو انسان نیست و یک مرد است و دو مرد نیست و یک شخص است و دو شخص نیست و گاهی در فضیلت و برتری، در دانش، در بخشش، در شجاعت یک مرد است. زمانی که گوینده بخواهد از کیفیت آن خبر دهد می گوید: او یک مرد است که این سخن بر این مطلب دلالت دارد که او دو مرد نیست و زمانی که گوینده بخواهد از برتری او خبر دهد می گوید: او یگانه زمان خود است، یعنی او در برتری دومی ندارد، و زمانی که بخواهد دیگران را به دانش او راهنمایی کند می گوید: او در علم، تک است. پس اگر سخن گوینده از کلمه یگانه، همان طور که به تنهایی بر کیفیت دلالت می کند، بر فضیلت و دانش هم دلالت می کرد، به طور یقین هر کسی که بر او لفظ یگانه آورده شود، فاضلی خواهد بود که در برتری، دومی ندارد و در علم، تک است، در بخشش و سخاوت یگانه است و زمانی که این گونه نباشد، اگر لفظ یگانه تنها بیاید، بر چگونگی شی ء دلالت نمی کند، اما به غیر از آن دلالت دارد و دیگر جمله یگانه زمان معنایی نخواهد داشت و برای مقید ساختن آن به دانش و شجاعت هم معنایی نمی ماند، زیرا بدون اضافه کردن، بر فضیلت، دانش و شجاعت دلالت می کرد، و زمانی که برای فهماندن، به اضافه کردن لفظ، نیاز بود، آن چه گفتیم صحیح می شد. پس ثابت شد که سخن گوینده که لفظ یگانه را به کار می برد، زمانی که بر چیزی خوانده شود، به تنهایی بر کیفیت در اسم ویژه آن دلالت می کند و این مطلب را می رساند آن چه از فضیلت و کمال بر او اضافه شده است، بر یگانگی او در فضیلت، دانش و بخشش دلالت می کند، و روشن شد که یک درهم گاهی یک درهم وزنی، گاهی یک درهم عددی و گاهی یک درهم به سکه می باشد و گاهی به وزن، دو درهم و به سکه یک درهم است و گاهی به دوانیق، شش دوانیق و به فلس، شصت فلس و به اجزاء، زیادتر می باشد و همین طور غلام به چهره یک غلام و دو غلام نیست و یک شخص است و دو شخص نیست و دارای اجزای زیادی است که هر جزء آن، جوهرهای زیادی است که قسمتهایی از آن با قسمت دیگر متحد است و بعضی از آن اجزاء با بعضی دیگر ترکیب شده است و غلام، یگانه نیست اگر چه هر کدام از ما ذاتا یک غلام هستیم که در این صورت یک بنده نمی باشد، زیرا هیچ بنده ای وجود ندارد مگر این که در جهان یا در مقدرات نمونه ای دارد و صحیح است که بنده، مثلی داشته باشد زیرا غلام، به خاطر ویژگیهایی که باعث بندگی او شده است، یگانه نمی باشد و فقط واجب است که خداوند به خاطر ویژگی های بزرگ و نام های نیکش، یگانه بوده تا پروردگاری یگانه بوده و مانندی نداشته باشد و او یگانه ای است که شریکی ندارد و پروردگاری غیر از او نیست و خداوند، یگانه ای است که غیر از او پروردگاری نیست، و همیشگی بوده و جزء او موجودی ازلی نیست و یگانه موجودی است که مکانی ندارد و هیچ موجودی چنین نیست. هر شی ء یگانه ای شیئی همجنس، هم شکل و شبیه او وجود ندارد و هیچ شیئی در هیچ صورتی شبیه او نیست. و هیچ پروردگاری به هیچ صورتی غیر از او نیست و سخن ما که در دین می گوییم ای یگانه!، ای یکتا، اسم مخصوصی است که به جز خداوند، به موجود دیگری گفته نمی شود همان طوری که می گوییم: الله اسمی است که به غیر از خدا به موجود دیگری گفته نمی شود.
فصل دیگر در این مورد آن است که شی ء، گاهی با هم جنس، هم شکل و مانند خود محاسبه می شود به طوری که می گویند: این مرد است، این دو مرد است، این سه مرد است، این غلام است، این سیاه است، این دو غلام هستند و این دو سیاه می باشند و نمی توان گفت: این دو خدا هستند، زیرا خدایی جزء خدای یگانه نیست و خداوند بر اساس شرایطی که گفتیم محاسبه نمی شود و در عدد داخل نمی گردد. و گاهی شی ء به همراه چیزی است که همجنس و هم شکل او نمی باشد، مثل این که گفته می شود: این سفید است، این دو سفید و سیاه هستند، این ایجاد شده است، این دو به وجود آمده اند، این دو به وجود نیامده اند و آفریده نشده اند بلکه یکی از آن دو ازلی و دیگری به وجود آمدنی می باشد، و همین طور یکی پروردگار و دیگری پرورشی است. پس بر این اساس می توان خداوند را در عدد داخل کرد خداوند در قرآن می فرماید:
سه نجوا کننده ای نیست مگر این که خداوند چهارمین آن ها است و هیچ پنج نفری نیست مگر این که خداوند ششمین آن ها است و هیچ عدد کم و زیاد نیست مگر این که هر جا باشند خداوند با آنها است.(25) و مثل ما که می گوئیم: او یک مرد است، با تنها آمدن لفظ یگانه بر فضیلت آن مرد دلالت نمی کند. پس مثل دیگر سخن ما: فلانی، دومین فلان است که در صورت تنها آمدن لفظ یگانه، فقط بر بودن و وجود آن دلالت می کند؛ اما زمانی که گفته می شود: او دومین فلان در فضیلت، کمال یا علم است، بر برتری او دلالت می کند. اما یگانگی خداوند به این است که او در صفات والا و در اسامی نیک یگانه می باشد و خدایی است که یگانه و بدون شریک و شبیه است و یکتاپرست کسی است که نسبت به خداوند طبق همان اوصاف والا و نام های نیک بر اساس آگاهی، شناخت، یقین و اخلاص اعتراف و اقرار نماید و زمانی که یکتاپرست، اینگونه باشد دیگر کسی که خداوند را با اوصاف والا و اسامی نیک یگانه نشناسد و بواسطه ویژگی های والای او به یگانگی خداوند اقرار نکند، یکتاپرست نخواهد بود و نادانانی می گویند: کسی که خدا را یگانه می داند و به یگانگی او اقرار می کند، یکتاپرست است اگر چه خدا را با صفاتی یگانه توصیف نسازد، زیرا کسی که چیزی را یگانه بداند، در لغت یکتاپرست است و به چنین شخصی گفته می شود: این سخن را قبول نداریم زیرا کسی که گمان کند خداوند پروردگار و شی ء یگانه است، سپس اوصاف دیگری را همراه او اثبات کند که خداوند به وسیله آن صفات یگانه است، نزد تمام امتها دوگانه پرست و مشرک است که خدا را به چیزی شبیه می داند؛ و اگر خیال کند که پروردگاری یگانه است، در این صورت، واجب است که خداوند را در صفاتی که مختص الوهیت اوست، یگانه بداند و به وحدانیت او به خاطر یگانگی آن اوصاف، یگانه باشد تا بودن خدایی دیگر محال گردد. و خداوند، پروردگاری یگانه است که شریک و شبیهی ندارد، زیرا اگر یگانه نباشد، همان طوری که بنده به واسطه اوصافی که دارد یگانه نیست و بنده ای مانند خود را دارد، او هم یگانه نبوده و شریک و شبیه خواهد داشت و بنده، یگانه نمی باشد، اگر چه هر کدام از ما، بندگان جدا گانه ای هستیم و زمانی که خداوند این گونه باشد، کسی که او را به همراه صفاتش یگانه بداند و به آن چه شناخت پیدا کرده است، اقرار نماید و معتقد باشد، یکتاپرست بوده و به یگانگی پروردگارش، آگاه است. صفاتی که خداوند بوسیله آن صفات، یگانه بوده و به دلیل تنها بودن در این اوصاف، در پروردگاری، یکتا می باشد، همان صفاتی است که هر کدام از آنها باید موصوفشان یگانه باشد به طوری که غیر از او موجودی دیگر با او شریک نباشد و به چنین اوصافی وصف نگردد و این اوصاف مانند صفاتی است که ما برای خداوند توصیف می کنیم مثل این که می گوییم: او، موجودی یگانه است و صحیح نیست که در چیزی حلول نماید و همچنین صحیح نیست که چیزی به جای او بنشیند و نیستی و نابودی و هلاکت در او راه ندارد و به خاطر همین اوصاف، استحقاق دارد که اولین اولین ها و آخرین آخرین ها باشد. او نسبت به هر کاری که بخواهد توانا است و ضعف و ناتوانی نسبت به او جایز نیست و با این اوصاف استحقاق دارد که تواناترین قدرتمندان و پیروزترین پیروزان باشد. او عالمی است که چیزی از او پنهان نمی شود و چیزی از او دور نمی گردد و بر او نادانی، اشتباه، تردید و فراموشی راه ندارد و خداوند به خاطر این صفت استحقاق دارد که داناترین دانایان باشد. او زنده ای است که مرگ و خواب نسبت به او جایز نمی باشد و سود و ضرری به او نمی رسد و با این وصف استحقاق دارد که پایدارترین پایدارها و کاملترین کامل ها باشد. او کار انجام می دهد بدون اینکه چیزی او را از پرداختن به چیز دیگر مشغول سازد و چیزی او را ناتوان نمی کند و همچنین چیزی را از دست نمی دهد و با این وصف استحقاق دارد که پروردگار اولین و آخرین باشد و بهترین آفریدگار و سریع ترین محاسبه کنندگان باشد. او بی نیازی است که فقر برای او وجود ندارد و بی نیاز کننده ای است که نیازی ندارد و عادلی است که سرزنش به او نمی رسد و نقصی در او بازگشت نمی کند (راه ندارد)، حکیمی است که خردی از او صادر نمی شود، مهربانی است که دلی نازکی برای او وجود ندارد و در مهربانی وسیع است، بردباری است که خشم و عصبانیت به او نمی رسد و عجله و شتاب از او سر نمی زند و خداوند با این اوصاف، استحقاق این را دارد که عادل ترین عادلان، حاکم ترین حاکمان و سریع ترین محاسبه کنندگان باشد و این اوصاف به خاطر آن است که اولین اولین ها فقط یک چیز می باشد و قدرتمندترین قدرتمندان و آگاه ترین آگاهان، حاکم ترین حاکمان و بهترین آفرینندگان (نیز فقط یک موجود می باشد) و هر صفتی که بر این اساس باشد (هم فقط بر یک موجود شایسته است) بنابراین به خاطر اوصافی که بیان کردیم سخن ما صحیح است و موفق شدن و محافظت و استواری از طرف خداوند است.

4. باب تفسیر (قل هو الله احد) الی آخرها

4. باب تفسیر سوره قل هو الله أحد تا آخر سوره

1. حدثنا أبو محمد جعفر بن علی بن أحمد الفقیه القمی، ثم الا یلاقی (رضی الله عنه)، قال: حدثنی أبو سعید عبد ان بن الفضل، قال: حدثنی أبو الحسن محمد بن یعقوب ابن محمد بن یوسف بن جعفر بن ابراهیم بن محمد بن علی بن عبدالله بن جعفر ابن أبی طالب بمدینة خجندة، قال: حدثنی أبوبکر محمد بن أحمد بن شجاع الفرغانی، قال: حدثنی أبو الحسن محمد بن حماد العنبری بمصر، قال: حدثنی اسماعیل بن عبد الجلیل البرقی، عن أبی البختری وهب بن وهب القرشی، عن أبی عبدالله الصادق جعفر بن محمد، عن أبیه محمد بن علی الباقر (علیه السلام) فی قول الله تبارک و تعالی:
قل هو الله أحد قال: قل أی أظهر ما أوحینا الیک و نبأناک به بتألیف الحروف التی قرأناها لک لیهتدی بها من ألقی السمع و هو شهید، و هو اسم مکنی مشار الی غائب، فالهاء تنبیه علی معنی ثابت، و الو او اشارة الی الغائب عن الحواس، کما أن قولک هذا اشارة الی الشاهد عند الحواس و ذلک أن الکفار نبهوا عن آلهتهم بحرف اشارة الشاهد المدرک فقالوا: هذه آلهتنا المحسوسة المدرکة بالأبصار، فأشر أنت یا محمد الی الهلک الذی تدعو الیه حتی نراه و ندرکه و لا نأله فیه، فأنزل الله تبارک و تعالی قل هو الله أحد، فالهاء تثبیت للثابت و الو او اشارة الی الغائب عن درک الأبصار و لمس الحواس و أنه تعالی عن ذلک، بل هو مدرک الأبصار و مبدع الحواس.
1. امام صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوارشان حضرت امام محمد باقر (علیه السلام)، درباره (قل هو الله احد) نقل می کند که آن حضرت فرمودند: (قل) یعنی آن چه به تو (ای پیامبر) وحی فرستادیم و تو را به واسطه آن، آگاه نمودیم، به ایجاد کلماتی که آن را برای تو خواندیم، آشکار کن، تا کسانی که گوش داده و گواه هستند، به وسیله آن کلمات (قرآن) هدایت شوند.
ضمیر (هُوَ) (در آیه شریفه)، نامی کنایه آمیز به (وجودی) غائب است.
(کلمه هو، ازهاء و واو تشکیل شده است که) هاء، آگاهی دادن بر یک معنای ثابت می باشد و (واو) به (وجودی) اشاره دارد که از حواس (پنج گانه) غائب است. همان طوری که وقتی شما، لفظ (هذا) را به کار می برید، اشاره به شاهدی و مخاطبی دارد که نزد حواس (پنج گانه) حاضر است. به همین دلیل کافران نسبت به خدایانشان با حرف اشاره به شاهدی حاضر، آگاهی می دادند و می گفتند: این ها خدایان ما هستند که با چشم قابل دیدن می باشند، ای محمد! به خدایی که (همه را) به سوی او دعوت می کنی، اشاره کن تا آن را ببینیم و درک کنیم و درباره او به حیرت نیفتیم. پس خداوند متعال، سوره قل هو الله احد را نازل کرد و لفظ (هاء) (موجود) ثابت را به اثبات می رساند و لفظ (واو)، اشاره به (موجود) دارد که از چشم ها و لمس حواس (پنج گانه) غائب است و خداوند بالاتر از آن است که دیده شود، بلکه خداوند، چشم ها را درک کرده و حواس (پنج گانه) را ایجاد نموده است.
2. حدثنی أبی، عن أبیه، عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام) قال:
رأیت الخضر (علیه السلام) فی المنام قبل بدر بلیلة، فقلت له: علمنی شیئا أنصر به علی الاعداء، فقال: قل: یا هو یا من لا هو الا هو، فلما أصبحت قصصتها علی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فقال لی: یا علی! علمت الاسم الاسم الأعظم، فکان علی لسانی یوم بدر
و ان أمیرالمؤمنین (علیه السلام) قرأ قل هو الله أحد فلما فرغ قال: یا هو، یا من لا هو الا هو، اغفرلی و انصرنی علی القوم الکافرین
و کان علی (علیه السلام) یقول ذلک یوم صفین و هو یطارد، فقال له عمار بن یاسر: یا أمیرالمؤمنین ما هذه الکنایات؟ قال: اسم الله الأعظم و عماد التوحید الله لا اله الا هو ثم قر. شهد الله أنه لا اله الا هو و آخر الحشر ثم نزل فصلی أربع رکعات قبل الزوال.
قال: و قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): الله معناه المعبود الذی یأله فیه الخلق و یوله الیه، و الله هو المستور عن درک الأبصار، المحجوب عن الأوهام و الخطرات.
قال الباقر (علیه السلام): الله معناه المعبود الذی أله الخلق عن درک ماهیته و الاحاطة بکیفیته. و یقول العرب: أله الرجل اذا تحیر فی الشی ء فلم یحط به علما، و وله اذا فزع الی شی ء مما یحذره و یخافه، فالاله هو المستور عن حواس الخلق.
قال الباقر (علیه السلام): الأحد الفرد المتفرد، و الأحد و الواحد بمعنی واحد، و هو المتفرد الذی لا نظیر له، و التوحید الاقرار بالوحدة و هو الانفراد، و الواحد المتبائن الذی لا یتبعث من شی ء و لا یتحد بشی ء
و من ثم قالوا: ان بناء العدد من الواحد، و لیس الواحد من العدد، لأن العدد لا یقع علی الواحد، بل یقع علی الاثنین، فمعنی قوله: الله أحد: المعبود الذی یأله الخلق عن ادراکه و الاحاطة بکیفیته فرد بالهیته، متعال عن صفات خلقه.
2. از امیر مؤمنان (علیه السلام) نقل شده است که آن حضرت فرمودند: شب قبل از جنگ بدر، حضرت خضر (علیه السلام) را در خواب دیدم، به او گفتم: چیزی به من یاد بده که به وسیله آن، بر دشمنان پیروز شوم. او به من گفت: بگو (یا هو) ای کسی که جز او کسی نیست. زمانی که صبح شد، آن را برای رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) تعریف کردم. آن حضرت به من فرمودند: ای علی! اسم اعظم را یاد گرفته ای و آن ذکر، روز جنگ بدر، بر زبانم بود و امیر مؤمنان (علیه السلام)، سوره قل هو الله تلاوت می کردند و زمانی که قرائت آن سوره تمام می شد، می فرمود: ای کسی که جز او کسی نیست، مرا ببخش و بر گروه کافران یاری کن و امام علی (علیه السلام)، آن ذکر را در روز جنگ صفین، در حالی که دشمن را دور می کرد، می فرمود. عمار یاسر به حضرت عرض کرد: ای امیر مؤمنان! این کنایه ها و اشارات چیست؟ حضرت فرمودند: اسم خداوند بزرگ و ستون خداشناسی برای خداوندی است که جز او پروردگاری نیست. سپس خداوند، گواه است که جز او پروردگاری نیست و آیه آخر سوره حشر را تلاوت فرمود، سپس پیاده شد و قبل از زوال چهار رکعت نماز خواندند. امیر مؤمنان (علیه السلام) فرمودند: معنای خدا این است که مخلوقات در مورد او سرگردان هستند و به سوی او در حرکت می باشند و خداوند، همان موجودی است که از درک چشم ها پنهان است و در خیال و ذهن نمی گنجد. امام باقر (علیه السلام) می فرماید: معنای خدا عبارت است از موجودی که مخلوقات نسبت به درک جایگاه و تسلط بر کیفیت آن، متحیر هستند. و عرب می گوید: زمانی که مردی در چیزی سرگردان بوده و نسبت به آن از نظر علمی و آگاهی، احاطه نداشته باشند، گفته می شود: (أله الرجل) یعنی مرد، متحیر شد و زمانی که نسبت به چیزی دوری کرده و از آن بترسد، گفته می شود: (وله الرجل) یعنی مرد، دچار سختی و ترس شد. پس پروردگار، همان موجودی است که از حواس پنج گانه مخلوقات پنهان است. امام باقر (علیه السلام) فرمودند: یگانه، تک و یکتاست و همه به معنای می باشد و خداوند، یگانه ای است که مانندی برای او نیست و توحید، یعنی اعتراف و اقرار نمودن به یگانگی او و موجود یگانه، چیزی است که نه از چیزی گرفته شده و نه با چیزی متحد می شود و به همین دلیل است که می گویند: ابتدای عدد، از یک است و یگانگی، جزء عدد نیست، زیرا عدد بر یگانگی واقعی نمی شود و بر دو، قرار می گیرد. پس معنای این سخن که گفته می شود، خداوند یگانه است یعنی خداوند، معبودی است که مخلوقات از درک و تسلط به کیفیت او به خاطر یگانگی پروردگارش، متحیر و سرگردان هستند و خداوند، بالاتر از آن است که به صفات مخلوقات خود در آید.
3. قال الباقر (علیه السلام):
حدثنی أبی زین العابدین، عن أبیه الحسین بن علی (علیهما السلام) أنه قال: الصمد الذی لا جوف له و الصمد الذی قد انتهی سؤدده، و الصمد الذی لا یأکل و لا یشرب، و الصمد الذی لا ینام، و الصمد الدائم الذی لم یزل و لا یزال.
قال الباقر (علیه السلام): کان محمد بن الحنفیة (رضی الله عنه) یقول: الصمد القائم بنفسه، الغنی عن غیره، و قال غیره: الصمد المتعالی عن الکون و الفساد، و الصمد الذی لا یوصف بالتغایر.
قال الباقر (علیه السلام): الصمد السید المطاع الذی لیس فوقه آمر وناه.
قال: و سئل علی بن الحسین زین العابدین (علیهما السلام) عن الصمد، فقال: الصمد الذی لا شریک له و لا یؤوده حفظ شی ء و لا یعزب عنه شی ء.
3. امام باقر (علیه السلام) فرمودند: پدرم امام زین العابدین (علیه السلام) از پدرش امام حسین (علیهما السلام) نقل می کند که آن حضرت فرموده است: صمد، موجودی است که برای او عیب و نقصی نیست و همچنین صمد، موجودی است که سروری او به نهایت رسیده باشد و نیز صمد، موجودی است نه می خورد و نه می آشامد و همچنین صمد موجودی است که نمی خوابد و صمد، موجودی است که بوده و همیشه هست و از بین نمی رود. امام باقر (علیه السلام) می فرماید: محمد بن حنفیه می گفت: صمد، موجودی است که به ذات خود استوار می باشد و از غیر خود، بی نیاز است و افراد دیگر می گویند: صمد، موجودی است که برتر از آن است که متغیر و تباه گردد و صمد، موجودی است که به اختلاف، وصف نمی شود. (و نیز) امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: صمد، موجودی برتر و قابل اطاعتی است که بالاتر از او دستور دهنده و نهی کننده ای، وجود ندارد. و آن حضرت فرمودند: که از امام زین العابدین (علیه السلام) درباره صمد سوال شد، آن حضرت در جواب سوال فرمودند: صمد، موجودی است که شریک ندارد و نگهداری از چیزی، او را ناتوان نمی سازد و چیزی از او پنهان نمی گردد.
4. قال وهب بن وهب القرشی:
قال زید بن علی زین العابدین (علیه السلام): الصمد هو الذی اذا أراد شیئا قال له: کن فیکون، و الصمد الذی أبدع الأشیاء فخلقها أضدادا و أشکالا و أزواجا، و تفرد بالوحدة بلا ضد و لا شکل و لا مثل و لا ند.
4. وهب بن وهب قرشی از زید، فرزند امام زین العابدین (علیه السلام)، نقل می کند که آن جناب فرموده است: صمد، همان موجودی است که اگر اراده (به وجود آمدن) چیزی را داشته باشد، به آن شی ء می گوید موجود باش، و او هم موجود می شود. و صمد، موجودی است که اشیاء را آفریده است و آنها را متفاوت، گوناگون و جفت جفت آفرید و خود، به واسطه یگانگی، یکتاست و در او، تفاوت، دگرگونی، مثل و مانندی و همشکلی وجود ندارد.
5. قال وهب بن وهب القرشی: و حدثنی الصادق جعفر بن محمد، عن أبیه الباقر عن أبیه (علیهما السلام):
أن أهل البصرة کتبوا الی الحسین بن علی (علیهما السلام) یسألونه عن الصمد فکتب الیهم: بسم الله الرحمن الرحیم، أما بعد فلا تخوضوا فی القرآن، و لا تجادلوا فیه، و لا تتکلموا فیه بغیر علم، فقد سمعت جدی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یقول: من قال فی القرآن بغیر علم فلیتبوء مقعده من النار، و ان الله سبحانه قد فسر الصمد فقال: الله أحد. الله الصمد ثم فسره فقال: لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا أحد. لم یلد لم یخرج منه شی ء کثیف کالولد و سائر الأشیاء الکثیفة التی تخرج من المخلوقین، و لا شی ء لطیف کالنفس، و لا یتشعب منه البدوات کالسنة و النوم و الخطرة و الهم و الحزن و البهجة و الضحک و البکاء و الخوف و الرجاء و الرغبة و السأمة و الجوع و الشبع، تعالی أن یخرج منه شی ء، و أن یتولد منه شی ء کثیف أو لطیف.
(و لم یولد) لم یتولد من شی ء و لم یخرج من شی ء کما یخرج الأشیاء الکثیفة من عناصرها کالشی ء والدابة من الدابة و النبات من الأرض و الماء من الینابیع و الثمار من الأشجار، و لا کما یخرج الأشیاء اللطیفة من مراکزها کالبصر من العین و السمع من الاذن و الشم من الأنف و الذوق من الفم و الکلام من اللسان و المعرفة و التمیز من القلب و کالنار من الحجر، لابل هو الله الصمد الذی لا من شی ء و لا فی شی ء و لا علی شی ء مبدع الأشیاء و خالقها و منشی ء الأشیاء بقدرته، یتلاشی ما خلق للفناء بمشیته، و یبقی ما خلق للبقاء بعلمه فذلکم الله الصمد الذی لم یلد و لم یولد، عالم الغیب و الشهادة الکبیر المتعال، و لم یکن له کفوا أحد.
5. امام باقر (علیه السلام) از امام زین العابدین نقل می کند که مردم بصره به امام حسین (علیهما السلام) نامه ای نوشته و درباره صمد از ایشان سوال پرسیدند. آن حضرت در جواب نوشتند: به نام خداوند بخشنده مهربان، اما بعد (از ستایش خداوند و درود بر رسول گرامی اسلام و خاندان پاکش) در قرآن، غوطه ور نشوید و در مورد آن، جدال نکنید و بدون علم، درباره آن سخن نگویید. از جدم رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که می فرمودذ: کسی که بدون علم، در مورد قرآن سخن بگوید محل نشستن او، پر از آتش می شود و خداوند، خودشان صمد را تفسیر کرده و فرموده است خداوند، یگانه و صمد است و صمد را نیز تفسیر کرده است که: نه می زاید و نه زاییده شده است و هیچ موجودی همتا، برای او نمی باشد. لم یلد یعنی شی ء دارای جسم مثل فرزند و دیگر اشیاء دارای حجمی که از مخلوقات خارج می گردد، از او خارج نمی شود و شی ء لطیف مثل روح هم از او خارج نمی گردد، و از او حالات ابتدایی و ناگهانی صادر نمی شود، مانند: کسالت، خواب، خیال، غصه، اندوه، شادی، خنده، گریه، ترس، امید شوق، بدگمانی، گرسنگی و سیری. و خداوند بالاتر از آن است که، چیزی از او، خارج گردد و از او چیزی که دارای حجم یا لطیف است، متولد شود. و لم یولد یعنی از چیزی متولد نمی شود و آن گونه که اشیاء دارای حجم از عناصر و محل خودشان بیرون می آیند، خارج نمی شود. مثل بیرون آمدن چیزی از چیزی، حیوانی از حیوانی، گیاهی از زمین، آبی از چشمه، میوه از درختان. و مثل خارج شدن اشیاء دارای حجم از مراکزشان هم نیست مثل خارج شدن بینایی از چشم، شنوایی از گوش، بویایی از بینی، چشایی از دهان، سخن گفتن از زبان، شناخت و قدرت تشخیص از قلب و آتش از سنگ. بلکه او خدای صمدی است که نه از چیزی، نه در چیزی و نه بر چیزی، قرار ندارد اشیاء را بدون الگو و از هیچ آفریده است و اشیاء را با قدرت خود به وجود آورده است، و به خواست خود آن چه برای نابودی آفریده است را از بین می برد و آن چه از روی علم خود، برای ماندن آفریده است، را باقی می گذارد. آن همان خدای صمدی است که نه زاییده و زاییده نشده است، نسبت به پنهان و آشکار، آگاهی دارد، بزرگ و متعال است و برای او مانندی وجود ندارد.
6. قال وهب بن وهب القرشی:
سمعت الصادق (علیه السلام) یقول: قدم و فد من أهل فلسطین علی الباقر (علیه السلام) فسألوه عن مسائل فأجابهم، ثم سألوه عن الصمد، فقال: تفسیره فیه، الصمد خمسة أحرف: فالألف دلیل علی انیته و هو قوله عزوجل:
شهد الله أنه لا الا الا هو و ذلک تنبیه و اشارة الی الغائب عن درک الحواس، و اللام دلیل علی الهیته بأنه هو الله، و الألف و اللام مدغمان لا یظهران علی اللسان و لا یقعان فی السمع و یظهران فی الکتابة دلیلان علی أن الهیته بلطفه خافیة لا تدرک بالحواس و لا تقع فی لسان واصف، و لا اذن سامع، لان تفسیر الاله هو الذی أله الخلق عن درک ماهیته و کیفیته بحس أوبوهم، لابل هو مبدع الأوهام و خالق الحواس، و انما یظهر ذلک عند الکتابة دلیل علی أن الله سبحانه أظهر ربوبیته فی ابداع الخلق و ترکیب أرواحهم اللطیفة فی أجسادهم الکثیفة، فاذا نظر عبد الی نفسه لم یر روحه کما أن لام الصمد لا تتبین و لا تدخل فی حاسة من الحواس الخمس، فاذا نظر الی الکتابة ظهر له ما خفی و لطف، فمتی تفکر العبد فی ماهیة الباری ء و کیفیته أله فیه و تحیر و لم تحط فکرته بشی ء یتصور له لأنه عزوجل خالق الصور، فاذا نظر الی خلقه ثبت له أنه عزوجل خالقهم و مرکب أرواحهم فی أجسادهم. و أما الصاد فدلیل علی أنه عزوجل صادق و قوله صدق و کلامه صدق و دعا عباده الی اتباع الصدق بالصدق و وعد بالصدق دار الصدق، و أما المیم فدلیل علی ملکه و أنه الملک الحق لم یزل و لا یزال و لا یزول ملکه، و أما الدال فدلیل علی دوام ملکه و أنه عزوجل دائم تعالی عن الکون و الزوال بل هو عزوجل یکون الکائنات الذی کان بتکوینه کل کائن، ثم قال (علیه السلام): لو وجدت لعلمی الذی آتانی الله عزوجل حملة لنشرت التوحید والاسلام و الایمان والدین و الشرائع من الصمد، و کیف لی بذلک و لم یجد جدی أمیرالمؤمنین (علیه السلام) حملة لعلمه حتی کان یتنفس الصعداء و یقول علی المنبر: سلونی قبل أن تفقدونی فان بین الجوانح منی علما جما، هاه هاه ألا لا أجد من یحمله، ألا و انی علیکم من الله الحجة البالغة فلا تتولوا قوما غضب الله علیهم قد یئسوا من الاخرة کما یئس الکفار من أصحاب القبور.
ثم قال الباقر (علیه السلام): الحمدلله الذی من علینا و وفقنا لعبادته، الأحد الصمد الذی لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا أحد، و جنبنا عبادة الأوثان، حمدا سرمدا و شکرا واصبا، و قوله عزوجل: لم یلد ولم یولد یقول: لم یلد عزوجل فیکون له ولد یرثه و لم یولد فیکون له والد یشرکه فی ربوبیته و ملکه و لم یکن له کفوا أحد فیعاونه فی سلطانه.
6. وهب بن وهب قرشی می گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود: گروهی از فلسطین، به نزد امام محمد باقر (علیه السلام) آمدند و سوالاتی نسبت به مسائلی پرسیدند و آن حضرت جواب دادند. سپس از صمد، سوال کردند امام (علیه السلام) فرمودند: تفسیر صمد، در خودش وجود دارد. صمد، پنج حرف دارد الف، بر وجود خداوند دالالت دارد و همان سخن خداوند است که می فرماید: خداوند، شهادت می دهد که جز او خدایی نیست. و به موجودی اشاره دارد که از حواس غائب است. و حرف بر پروردگاری خداوند دلالت می کند که حقیقتا او خداوند است و حرف الف و لامی که درهم ادغام شده اند، به زبان نمی آیند و به گوش هم نمی رسند، در نوشتن آشکار می شوند و آن دو نشان می دهند که به واسطه لطف و مهربانی او، پروردگارش پنهان است و با حواس درک نمی شود و به زبان هیچ وصف کننده ای نمی آید و به گوش هیچ شنونده ای نمی رسد، زیرا تفسیر اِله، عبارت است از موجودی که مخلوقات، از درک چیستی و کیفیت آن با توجه به حس یا خیال متحیر و سرگردانند، بلکه این خداست که ایجاد کننده خیال و آفریننده حواس می باشد؛ و الف و لام به هنگام نوشتن ظاهر می شوند که این خود دلیلی است که خداوند، در آفرینش مخلوقات و قرار دادن روح لطیف در جسمی دارای حجم، پروردگاری خود را آشکار کرده است. پس زمانی که بنده به خودش نگاه کند، روحش را نمی بیند همانطوری که حرف لام در کلمه الصمد، آشکار نمی شود و در هیچ یک از حواس پنج گانه داخل نمی گردد و زمانی که به کلمه نوشته شده اَلصَمَد نگاه کند، آنچه برای او پنهان و پوشیده شده است، آشکار می گردد. پس هر وقت بنده ای در چیستی و کیفیت خداوند اندیشه کند، در مورد او پریشان و متحیر می گردد و فکرش به چیزی احاطه پیدا نمی کند تا بتواند او را تصور نماید، زیرا خداوند خودش آفریننده صورتهاست و زمانی که بنده به مخلوقات الهی بنگرد، ثابت می شود که خداوند آنها را آفریده است و روح را در جسمشان قرار داده است و اما حرف صاد نشانه این است که به طور یقین خداوند راستگو است، و در سخن و کلام خود، صادق است و به واسطه همین راستی، بندگان خود را به پیروی از آن فرا می خواند و با همان راستی، به خانه و جایگاه راست وعده داده است؛ و اما حرف میم دلیلی بر پادشاهی خداوند است و این که او پادشاهی بر حق است که همیشه بوده و خواهد بود و پادشاهیش از بین نمی رود؛ و اما حرف دال، دلیلی بر پایداری پادشاهی خداوند است و اینکه او جاودانه است و بالاتر از این است که باشد و نابود گردد، بلکه او کائناتی را بوجود آورده است که با ایجاد آنها، هستی بوجود آمده است. سپس امام باقر (علیه السلام) فرمودند: اگر برای دانشی که خداوند به من داده است، جوینده ای پیدا می کردم، به طور یقین بحث توحید، اسلام، ایمان، دین و ادیان را نسبت به کلمه صمد، (به طور مفصل) توضیح می دادم، و چطور جوینده ای را می توانم پیدا کنم، در حالی که جدم امیر مؤمنان (علیه السلام) برای دانش خود جوینده ای پیدا نکرد؛ تا جایی که بر روی منبر با کشیدن آه! می فرمود: از من سئوال کنید قبل از این که مرا نیابید، زیرا در درون من علم فراوانی وجود دارد، آه! آه! کسی را که بتواند دانش مرا تحمل کند، پیدا نکردم. آگاه باشید که من از طرف خداوند برای شما حجتی آشکار هستم، پس از گروهی پیروی نکنید، که خداوند بر آنها خشم گرفته است و از آخرت ناامید شده اند، همانطوری که کافران نسبت به مردگان در قبرستان ناامید هستند. (یعنی اعتقادی به جهان پس از مرگ ندارند.)
سپس امام باقر (علیه السلام) فرمودند: ستایش مخصوص خداوندی است که بر ما منت نهاد و ما را بر عبادت خود موفق گرداند، همان خدای یگانه و صمدی که نزاییده و زاییده نشده است و برای او مانندی وجود ندارد و ما را از پرستش بت ها دور ساخت، او را ستایشی همیشگی و شکری بی نهایت است و سخن خداوند که فرمود: لم یلد ولم یولد به این معنا است که می خواهد بگوید: خداوند نزاییده است تا فرزندی داشته باشد که از او ارث ببرد، و نمی زاید تا پدری داشته باشد و در پروردگاری و پادشاهی با او شریک باشد و این که می فرماید: و لم یکن له کفوا احد یعنی این که مانندی ندارد تا در سلطنت به او کمک کند.
7. حدثنا أبی (رحمهم الله)، قال: حدثنی سعد بن عبدالله، قال: حدثنا محمد بن عیسی ابن عبید، عن یونس بن عبدالرحمن، عن الربیع بن مسلم، قال: سمعت أبا الحسن (علیه السلام) و سئل عن الصمد فقال: الصمد الذی لا جوف له.
7. ربیع بن مسلم می گوید: از ابوالحسن (امام موسی کاظم علیه السلام) شنیدم که از ایشان درباره صمد سوال شد و فرمودند: صمد، موجودی است که برای او عیب و نقصی نیست (و نهایتی نداشته باشد.)
8. حدثنا محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید (رضی الله عنه)، قال: حدثنا محمد بن یحیی العطار، عن محمد بن أحمد بن یحیی بن عمران الأشعری، عن علی بن اسماعیل، عن صفوان بن یحیی، عن أبی أیوب، عن محمد بن مسلم، عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: ان الیهود سألوا رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فقالوا: انسب لنا ربک، فلبث ثلاثا لا یجیبهم، ثم نزلت هذه السورة الی آخرها، فقلت له: ما الصمد؟ فقال: الذی لیس بمجوف.
8. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: یهودیان از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) پرسیدند: پروردگارت را به ما بشناسان. آن حضرت سه روز سکوت کردند و جوابشان را نداده اند؛ و سپس سوره قل هو الله احد نازل شد. محمد بن مسلم می گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم که صمد چیست؟ آن حضرت فرمودند: صمد، موجودی است که نهایت نداشته باشد.
9. أبی (رحمهم الله) قال: حدثنا سعد بن عبدالله، قال: حدثنا محمد بن عیسی عن یونس بن عبدالرحمن، عن الحسن بن أبی السری، عن جابر بن یزید، قال: سألت أبا جعفر (علیه السلام) عن شی ء من التوحید، فقال: ان الله - تبارکت أسماؤه التی یدعی بها و تعالی فی علو کنهه - واحد توحد بالتوحید فی علو توحیده، ثم أجراه علی خلقه فهو واحد، صمد، قدوس، یعبده کل شی ء و یصمد الیه کل شی ء، و وسع کل شی ء علما.
9. جابر بن یزید می گوید: از امام باقر (علیه السلام) درباره توحید سوال کردم. آن حضرت فرمودند: حقیقتا خداوند (نام هایی که بوسیله آنها خوانده می شود، مبارک است و در بزرگی عمق خود، برتر است) یگانه می باشد، بواسطه توحید در بزرگی یگانگی خود، یکتا است. سپس یگانگی خود را در درون مخلوقاتش جاری ساخت. پس او یگانه، صمد و مقدس است که همه او را می پرستند و همه چیز به او نیازمند هستند و علم او همه چیز را فرا گرفته است.
10. حدثنا علی بن أحمد بن محمد بن عمران الدقاق (رحمهم الله)، قال: حدثنا محمد ابن یعقوب، عن علی بن محمد، عن سهل بن زیاد، عن محمد بن الولید و لقبه شباب الصیرفی، عن داودبن القاسم الجعفری، قال: قلت لأبی جعفر (علیه السلام): جعلت فداک ما الصمد؟ قال: السید المصمود الیه فی القلیل و الکثیر.
10. داود بن قاسم جعفری می گوید: به امام باقر (علیه السلام) عرض کردم: جانم به فدایت! صمد چیست؟ آن حضرت فرمودند: صمد، سروری است که در کارهای کوچک و بزرگ به او پناه برده می شود.
11. حدثنا أبو نصر أحمد بن الحسین المروانی، قال: حدثنا أبو أحمد محمد بن سلیمان بفارس، قال: حدثنا محمد بن یحیی، قال: حدثنا محمد بن عبدالله الرواسی قال: حدثنا جعفربن سلیمان، عن یزید الرشک عن مطرف بن عبدالله، عن عمران بن حصین، أن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) بعث سریة و استعمل علیها علیا (علیه السلام) فلما رجعوا سألهم فقالوا: کل خیر غیر أنه قرأ بنا فی کل صلاة بقل هو الله أحد، فقال: یا علی لم فعلت هذا؟ فقال: لحبی لقل هو الله أحد، فقال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) ما أحببتها حتی أحبک الله عزوجل.
11. عمران بن حصین می گوید: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) گروهی را برای جنگ فرستاد و امام علی (علیه السلام) را فرمانده آنها قرار دادند. زمانی که لشکر از جنگ بازگشت، (نسبت به جریانات جنگ) سئوالاتی فرمودند. آنها گفتند: همه چیز خوب بود غیر این که امام علی (علیه السلام) در تمام نمازها (که امام جماعت بودند، بعد از خواندن سوره حمد) سوره قل هو الله احد را می خواندند.
12. حدثنا محمد بن موسی بن المتوکل (رحمهم الله) قال: حدثنا محمد بن یحیی العطار، قال: حدثنا محمد بن أحمد بن یحیی بن عمران الأشعری، عن أحمد ابن هلال، عن عیسی بن عبدالله، عن أبیه، عن جده، قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) من قرأ قل هو الله أحد مائة مرة حین یأخذ مضجعه غفر الله له عزوجل ذنوب خمسین سنة.
12. از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و آله) روایت شده است که فرموده اند: کسی که به هنگام خواب صد مرتبه سوره قل هو الله احد را بخواند، خداوند گناهان پنجاه ساله او را می آمرزد.
13. حدثنا أبی (رحمهم الله) قال: حدثنا سعد بن عبدالله، عن ابراهیم بن هاشم عن الحسین بن یزید النوفلی، عن اسماعیل بن أبی زیاد السکونی، عن جعفر بن محمد، عن أبیه (علیهما السلام) أن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) صلی علی سعد بن معاذ، فقال: لقد وافی من الملائکة للصلاة علیه سبعون ألف ملک و فیهم جبرئیل یصلون علیه، فقلت: یا جبرئیل بم استحق صلاتکم علیه؟ قال: بقراءة قل هو الله أحد قائما و قاعدا و راکبا و ماشیا و ذاهبا و جائیا.
13. امام صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوارشان روایت کرده اند که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بر جنازه سعد بن معاذ نماز خواندند و فرمودند: از فرشتگان هم هفتاد هزار فرشته که جبرئیل هم در میان آنها بود، بر جنازه سعد نماز خواندند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: به جبرئیل گفتم: ای جبرئیل چه چیز باعث شد که شما بر جنازه سعد نماز بخوانید؟ جواب داد: به خاطر این که او همیشه در حال ایستاده، نشسته، سواره، پیاده و در رفت و آمد سوره قل هو الله احد را می خواند.
14. حدثنا محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید (رضی الله عنه)، قال: حدثنا محمد بن الحسن الصفار، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن علی بن سیف بن عمیرة، عن محمد بن عبید، قال: دخلت علی الرضا (علیه السلام) فقال لی: قل للعباسی: یکف عن الکلام فی التوحید و غیره، و یکلم الناس بما یعرفون، و یکف عما ینکرون، و اذا سألوک عن التوحید فقل کما قال الله عزوجل: قل هو الله أحد الله الصمد لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا أحد و اذا سألوک عن الکیفیة فقل کما قال الله عزوجل لیس کمثله شی ء و اذا سألوک عن السمع فقل کما قال الله عزوجل: هو السمیع العلیم فکلم الناس بما یعرفون.
14. محمد بن عبید می گوید: به نزد امام رضا (علیه السلام) رفتم که آن حضرت به من فرمودند: به عباسی (حاکم بنی عباس یعنی مأمون) بگو که از سخن درباره توحید و غیر آن دست بکشد و با مردم به مقداری که شناخت دارند سخن بگویند و از آنچه انکار می کنند، دست بکشد و زمانی که از تو درباره توحید پرسیدند، همان طوری که خدا فرموده است، جواب بده: بگو او خدایی یگانه است، خدایی صمد که نزاییده و زاییده نشده است و برای او مانندی وجود ندارد و زمانی که از تو درباره چگونگی خداوند پرسیدند، همان طوری که خداوند فرموده است، جواب بده. مانند چیزی نیست و زمانی که از (کیفیت) شنیدن خداوند پرسیدند، همان طور که خداوند فرموده است، جواب بده. او یعنی خداوند شنوای دانا است پس با مردم بر اساس شناختی که دارند، سخن بگو.
15. حدثنا الحسین بن ابراهیم بن أحمد بن هشام المکتب (رضی الله عنه)، قال: حدثنا محمد بن أبی عبدالله الکوفی، قال: حدثنا موسی بن عمران النخعی، عن عمه الحسین بن یزید النوفلی، عن علی بن سالم، عن أبی بصیر، عن أبی عبدالله (علیه السلام)، قال: من قرأ قل هو الله أحد مرة واحدة فکأنما قرأ ثلث القرآن و ثلث التوراة و ثلث الانجیل و ثلث الزبور.
15. ابو بصیر از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که آن حضرت فرمودند: کسی که سوره قل هو الله احد را یک بار بخواند، مثل این است که یک سوم قرآن، یک سوم تورات، یک سوم انجیل و یک سوم زبور را خوانده است. (زیرا یک سوم کتابهای آسمانی در مورد خداشناسی و یگانگی او است.)