فهرست کتاب


التوحید (ترجمه کتاب توحید شیخ صدوق پیرامون صفات و نشانه های خداوند متعال)

شیخ صدوق مترجم و شارح:استاد علی اکبر میرزایی‏

3. باب معنی الواحد و التوحید و الموحد

3. باب معنای یگانگی، خداشناسی و یکتاپرستی

1. حدثنا أبی (رضی الله عنه)، قال: حدثنا محمد بن یحیی العطار، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن أبی هاشم الجعفری، قال:
سألت أبا جعفر محمد بن علی الثانی (علیهما السلام) ما معنی الواحد؟ فقال: المجتمع علیه بجمیع الألسن بالوحدانیة.
1. ابو هاشم جعفری می گوید: از امام جواد (علیه السلام) پرسیدم که معنای یگانگی چیست؟ حضرت فرمودند: یگانگی آن است که به تمام زبان ها، یگانه خواهد بود. (همه در آن اتفاق نظر دارند.)
2. حدثنا محمد بن محمد بن عصام الکلینی؛ و علی بن أحمد بن محمد بن عمران الدقاق رضی الله عنهما، قالا: حدثنا محمد بن یعقوب الکلینی، عن علی ابن محمد؛ و محمد بن الحسن جمیعا، عن سهل بن زیاد، عن أبی هاشم الجعفری، قال:
سألت أبا جعفر الثانی (علیه السلام) ما معنی الواحد؟ قال: الذی اجتماع الألسن علیه بالتوحید، کما قال الله عزوجل: (و لئن سألتهم من خلق السماوات و الأرض و سخر الشمس و القمر لیقولن الله).
2. ابو هاشم جعفری می گوید: از امام باقر (علیه السلام) پرسیدم که معنای یگانگی چیست؟ آن حضرت فرمودند: (یگانه) چیزی است که در تمام زبان ها، به یگانگی آن اتفاق نظر دارند، همان طوری که خداوند می فرماید: اگر از مشرکان سوال کنی که چه کسی آسمان ها و زمین را آفریده است؟ به طور یقین میگویند: خدا.
3. حدثنا محمد بن ابراهیم بن اسحاق الطالقانی (رضی الله عنه)، قال: حدثنا محمد بن سعید بن یحیی البزوری، قال: حدثنا ابراهیم بن الهیثم البلدی، قال: حدثنا أبی، عن المعافی بن عمران، عن اسرائیل، عن المقدام بن شریح بن هانی، عن أبیه، قال:
ان أعرابیا قام یوم الجمل الی أمیرالمؤمنین (علیه السلام)، فقال: یا أمیرالمؤمنین! أتقول: ان الله واحد؟ قال: فحمل الناس علیه، قالوا: یا أعرابی أما تری ما فیه أمیرالمؤمنین من تقسم القلب، فقال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): دعوه، فان الذی یریده الأعرابی هو الذی نریده من القوم، ثم قال: یا أعرابی ان القول فی أن الله واحد علی أربعة أقسام: فوجهان منها لا یجوزان علی الله عزوجل، و وجهان یثبتان فیه، فأما اللذان لا یجوزان علیه، فقول القائل: واحد یقصد به باب الأعداد، فهذا مالا یجوز، لأن مالا ثانی له لا یدخل فی باب الأعداد، أما تری أنه کفر من قال: ثالث ثلثة. و قول القائل: هو واحد من الناس، یرید به النوع من الجنس، فهذا مالا یجوز علیه لأنه تشبیه، وجل ربنا عن ذلک و تعالی. و أما الوجهان اللذان یثبتان فیه فقول القائل: هو واحد لیس له فی الأشیاء شبه، کذلک ربنا، و قول القائل: انه عزوجل أحدی المعنی، یعنی به أنه لا ینقسم فی وجود و لا عقل و لا وهم کذلک ربنا عزوجل.
قال مصنف هذا الکتاب: سمعت من أثق بدینه و معرفته باللغة و الکلام یقول: ان قول القائل: واحدا و اثنین و ثلاثة الی آخره انما وضع فی أصل اللغة للابانة عن کمیة ما یقال علیه، لا لأن له مسمی یتسمی به بعینه، أو لأن له معنی سوی ما یتعلمه الانسان بمعرفة الحساب و یدور علیه عقد الأصابع عند ضبط الآحاد و العشرات و المئات و الالوف، و کذلک متی أراد مرید أن یخبر غیره عن کمیة شی ء بعینه سماه باسمه الأخص ثم قرن لفظ الواحد به و علقه علیه یدل به علی کمیته لا علی ما عدا ذلک من أوصافه، و من أجله یقول القائل: درهم واحد، و انما یعنی به أنه درهم فقط، و قد یکون الدرهم درهما بالوزن، و درهما بالضرب، فاذا أراد المخبر أن یخبر عن وزنه قال: درهم، واحد بالوزن، و اذا أراد أن یخبر عن عدده و ضربه قال: درهم واحد بالعدد و درهم واحد بالضرب، و علی هذا الأصل یقول القائل: هو رجل واحد، و قد یکون الرجل واحدا بمعنی أنه انسان و لیس بانسانین، و رجل و لیس برجلین، و شخص و لیس بشخصین، و یکون واحدا فی الفضل واحدا فی العلم واحدا فی السخاء واحدا فی الشجاعة، فاذا أراد القائل أن یخبر عن کمیته قال: هو رجل واحد، فدل ذلک من قوله علی أنه رجل و لیس هو برجلین و اذا أراد أن یخبر عن فضله قال: هذا واحد عصره، فدل ذلک علی أنه لا ثانی له فی الفضل، و اذا أراد أن یدل علی علمه قال: انه واحد فی علمه، فلو دل قوله: واحد بمجرده علی الفضل و العلم کما دل بمجرده علی الکمیة لکان کل من أطلق علیه لفظ واحد أراد فاضلا لا ثانی له فی فضله و عالما لا ثانی له فی علمه و جوادا لا ثانی له فی جوده، فلما لم یکن کذلک صح أنه بمجرده لا یدل الا علی کمیة الشی ء دون غیره و الا لم یکن لما اضیف الیه من قول القائل: واحد عصره و دهره معنی، و لا کان لتقییده بالعلم و الشجاعة معنی، لأنه کان یدل بغیر تلک الزیادة و بغیر ذلک التقیید علی غایة الفضل و غایة العلم و الشجاعة، فلما احتیج معه الی زیادة لفظ و احتیج الی التقیید بشی ء صح ما قلناه، فقد تقرر أن لفظة القائل: واحد اذا قیل علی الشی ء دل بمجرده علی کمیته فی اسمه الأخص، و یدل بما یقترن به علی فضل المقول علیه و علی کماله و علی توحده بفضله و علمه وجوده، و تبین أن الدرهم الواحد قد یکون درهما واحدا بالوزن، و درهما واحدا بالعدد، و درهما واحدا بالضرب، و قد یکون بالوزن درهمین و بالضرب درهما واحدا، و قد یکون بالدوانیق ست دوانیق و بالفلوس ستین فلسا و یکون بالأجزاء کثیرا، و کذلک یکون العبد عبدا واحدا و لا یکون عبدین بوجه، و یکون شخصا واحدا و لا یکون شخصین بوجه، و یکون أجزاء کثیرة و أبعاضا کثیرد، و کل بعض من أبعاضه یکون جواهر کثیرة متحدة اتحد بعضها ببعض، و ترکب بعضها مع بعض، و لا یکون العبد واحدا و ان کان کل واحد منا فی نفسه انما هو عبد واحد، و انما لم یکن العبد واحدا لأنه ما من عبد الا و له مثل فی الوجود أوفی المقدور، و انما صح أن یکون للعبد مثل لأنه لم یتوحد بأوصافه التی من أجلها صار عبدا مملوکا، و وجب لذلک أن یکون الله عزوجل متوحدا بأوصافه العلی و أسمائه الحسنی، لیکون الها واحدا و لا یکون له مثل، و یکون واحدا لا شریک له و لا اله غیر، فالله تبارک و تعالی واحد لا اله الا هو، و قدیم واحد لا قدیم الا هو، و موجود واحد لیس بحال و لا محل و لا موجود کذلک الا هو، و شی ء واحد لا یجانسه شی ء، و لا یشاکله شی ء، و لا محل و لا موجود کذلک الا هو، و شی ء واحد لا یجانسه شی ء، و لا یشاکله شی ء، و لا یشبهه شی ء، و لا شی ء کذلک الا هو، فهو کذلک موجود غیر منقسم فی الوجود و لا فی الوهم، و شی ء لا یشبهه شی ء بوجه، و اله لا اله غیره بوجه، و صار قولنا: یا واحد یا أحد فی الشریعة اسما خاصا له دون غیره لا یسمی به الا هو عزوجل، کما أن قولنا: الله اسم لا یسمی به غیره.
و فصل آخر فی ذلک و هو أن الشی ء قد یعد مع ما جانسه و شاکله و ماثله، یقال: هذا رجل، و هذان رجلان، و ثلاثة رجال، و هذا عبد، و هذا سواد، و هذان عبدان، و هذان سوادان، و لا یجوز علی هذا الأصل أن یقال: هذان الهان اذ لا اله الا اله واحد، فالله لا یعد علی هذا الوجه، و لا یدخل فی العدد من هذا الوجه بوجه، و قد یعد الشی ء مع مالا یجانسه و لا یشاکله، یقال: هذا بیاض، و هذان بیاض و سواد، و هذا محدث، و هذان محدثان، و هذان لیسا بمحدثین و لا بمخلوقین، بل أحدهما قدیم و الاخر محدث و أحدهما رب و الاخر مربوب، فعلی هذا الوجه یصح دخوله فی العدد، و علی هذا النحو قال الله تبارک و تعالی:
(ما یکون من نجوی ثلاثة الا هو رابعهم و لا خمسة الا هو سادسهم و لا أدنی من ذلک و لا أکثر الا هو معهم أین ما کانوا - الآیة) و کما أن قولنا: انما هو رجل واحد لا یدل علی فضله بمجرده فکذلک قولنا: فلان ثانی فلان، لا یدل بمجرده الا علی کونه، و انما یدل علی فضله متی قیل: انه ثانیه فی الفضل أو فی الکمال أو العلم.
فأما توحید الله تعالی ذکره فهو توحیده بصفاته العلی، و أسمائه الحسنی کان کذلک الها واحدا لا شریک له و لا شبیه، و الموحد هو من أقر به علی ما هو علیه عزوجل من أوصافه العلی، و أسمائه الحسنی علی بصیرد منه و معرفة و ایقان و اخلاص، و اذا کان ذلک کذلک فمن لم یعرف الله عزوجل متوحدا بأوصافه العلی، و أسمائه الحسنی و لم یقر بتوحیده بأوصافه العلی فهو غیر موحد، و ربما قال جاهل من الناس: ان من وحد الله و أقر أنه واحد فهو موحد و ان لم یصفه بصفاته التی توحد بها لأن من وحد الشی ء فهو موحد فی أصل اللغد، فیقال له: أنکرنا ذلک لأن من زعم أن ربه اله واحد و شی ء واحد، ثم أثبت معه موصوفا آخر بصفاته التی توحد بها فهو عند جمیع الأمة و سائر أهل الملل ثنوی غیر موحد و مشرک مشبه غیر مسلم، و ان زعم أن ربه اله واحد و شی ء واحد و موجود واحد، و اذا کان کذلک وجب أن یکون الله تبارک و تعالی متوحدا بصافته التی تفرد بالالهیة من أجلها و توحد بالوحدانیة لتوحده بها لیستحیل أن یکون اله آخر، و یکون الله واحدا والاله واحدا لا شریک له و لا شبیه لأنه ان لم یتوحد بها کان له شریک و شبیه کما أن العبد لما لم یتوحد بأوصافه التی من أجلها کان عبدا کان له شبیه، و لم یکن العبد واحدا و ان کان کل واحد منا عبدا واحدا، و اذا کان کذلک فمن عرفه متوحدا بصفاته و أقر بما عرفه و اعتقد ذلک کان موحدا و بتوحید ربه عارفا.
و الأوصاف التی توحد الله عزوجل بها و توحد بربوبیته لتفرده بها هی الأوصاف التی یقتضی کل واحد منها أن لا یکون الموصوف به الا واحدا لا یشارکه فیه غیره و لا یوصف به الا هو، و تلک الأوصاف هی کو صفنا له بأنه موجود واحد لا یصح أن یکون حالا فی شی ء، و لا یجوز أن یحله شی ء، و لا یجوز علیه العدم و الفناء و الزوال، مستحق للوصف بذلک بأنه أول الأولین و آخر الاخرین، قادر یفعل ما یشاء و لا یجوز علیه ضعف و لا عجز، مستحق للوصف بذلک بأنه أقدر القادرین و أقهر القاهرین، عالم لا یخفی علیه شی ء، و لا یعزب عنه شی ء، و لا یجوز علیه جهل و لا سهو و لا شک و لا نسیان، مستحق للوصف بذلک بأنه أعلم العالمین، حی لا یجوز علیه موت و لا نوم، و لا ترجع الیه منفعة و لا تناله مضرة، مستحق للوصف بذلک بأنه أبقی الباقین و أکمل الکاملین، فاعل لا یشغله شی ء عن شی ء و لا یعجزه شی ء و لا یفوته شی ء، مستحق للوصف بذلک بأنه الا الأولین و الاخرین و أحسن الخالقین و أسرع الحاسبین، غنی لا یکون له قلة، مستغن لا یکون له حاجة، عدل لا یلحقه مذمة و لا یرجع الیه منقصة، حکیم لا تقع منه سفاهة، رحیم لا یکون له رقد فیکون فی رحمته سعة، حلیم لا یلحقه موجدة، و لا یقع منه عجلة، مستحق للوصف بذلک بأنه أعدل العادلین و أحکم الحاکمین و أسرع الحاسبین، و ذلک لأن أول الأولین لا یکون الا واحدا و کذلک أقدر القادرین و أعلم العالمین و أحکم الحاکمین و أحسن الخالقین، و کلما جاء علی هذا الوزن، فصح بذلک ما قلناه، و بالله التوفیق و منه العصمة و التسدید.
3. شرح بن هانی از پدرش نقل می کند که گفته است: مردی أعرابی (بیابان نشین) در روز جنگ جمل، در برابر امام علی (علیه السلام) ایستاد و گفت: ای امیر مؤمنان! آیا شما می گویید که خداوند یگانه است؟ (در این هنگام) تعدادی از یاران حضرت به او حمله ور شدند و گفتند: مگر نمی بینی که امیر مؤمنان (به دلیل جنگ) نگران هستند؟ حضرت فرمودند: او را رها کنید، (زیرا) آن چه این مرد بیابان نشین می خواهد، همان چیزی است که از این گروه (اصحاب جمل) می خواهیم.
سپس فرمودند: ای مرد بیابان نشین! این سخن که خداوند، یکی است، بر چهار قسم می باشد: دو قسم از آن چهار قسم بر خداوند، جایز نیست، دو قسم در مورد خداوند صحیح است. اما آن دو قسمی که صحیح نیست، سخن کسی است که با گفتن یک، عدد را در نظر گرفته باشد، زیرا چیزی که یک بوده و دومی ندارد، جزء عدد نیست مگر نمی بینی که هر کس بگوید، خداوند، یکی از سه نفر است، کافر است و کسی که بگوید: او یکی از مردم است و قصدش نوعی از جنس باشد، در مورد خداوند صحیح نیست، زیرا این شباهت دادن است و پروردگار ما، از این سخن بالاتر است. اما آن دو قسمی که صحیح است، سخن کسی است که می گوید: او، یگانه ای است که در میان پیامبران، شباهتی برای او وجود ندارد. پروردگار ما، این چنین است و سخن کسی که می گوید: او، در معنا و حقیقت یگانه است به این معنا که در وجودی که دارد و در عقل و خیال، تقسیم پذیر نیست. پروردگار ما، این چنین است.
(شیخ صدوق رحمه الله) می گوید: از کسی که به دینش اطمینان دارم و به زبان عربی هم تسلط داشت، شنیدم: کسی که می گوید: یک، دو سه و تا آخر، آنها را برای روشن ساختن آن چه گفته می شود، وضع کرده است نه اسمی که به آنها نامیده شده است، یا اینکه معنایی غیر از آنچه انسان به واسطه شناخت عدد می شناسد، به هنگام ثبت یکان، دهگان، صدگان و هزارگان، انگشتان دست خود را می چرخاند و همین طور زمانی که کسی بخواهد از چگونگی چیزی خبر دهد، آن را به نام ویژه اش نام گذاری می کند. سپس لفظ یک را به آن نزدیک می سازد و آن را به شی ء ضمیمه می کند تا بر چگونگی آن دلالت کند و دیگر اوصاف غیر از آن نمی آورد و به همین دلیل است که شخص می گوید: یک درهم و منظورش این است که آن شی ء، فقط یک درهم است و درهم گاهی به وزن و گاهی به سکه می باشد و زمانی که خبر دهنده ای از وزن آن خبر می دهد، می گوید: این، یک درهم به وزن است و زمانی که خبر دهنده ای بخواهد از تعداد و سکه آن خبر دهند، می گوید: این، یک درهم عددی و یک درهم سکه است و بر همین اساس هم آن شخص می گوید: او، یک مرد است و گاهی یک مرد، به معنای این است که یک انسان است و دو انسان نیست و یک مرد است و دو مرد نیست و یک شخص است و دو شخص نیست و گاهی در فضیلت و برتری، در دانش، در بخشش، در شجاعت یک مرد است. زمانی که گوینده بخواهد از کیفیت آن خبر دهد می گوید: او یک مرد است که این سخن بر این مطلب دلالت دارد که او دو مرد نیست و زمانی که گوینده بخواهد از برتری او خبر دهد می گوید: او یگانه زمان خود است، یعنی او در برتری دومی ندارد، و زمانی که بخواهد دیگران را به دانش او راهنمایی کند می گوید: او در علم، تک است. پس اگر سخن گوینده از کلمه یگانه، همان طور که به تنهایی بر کیفیت دلالت می کند، بر فضیلت و دانش هم دلالت می کرد، به طور یقین هر کسی که بر او لفظ یگانه آورده شود، فاضلی خواهد بود که در برتری، دومی ندارد و در علم، تک است، در بخشش و سخاوت یگانه است و زمانی که این گونه نباشد، اگر لفظ یگانه تنها بیاید، بر چگونگی شی ء دلالت نمی کند، اما به غیر از آن دلالت دارد و دیگر جمله یگانه زمان معنایی نخواهد داشت و برای مقید ساختن آن به دانش و شجاعت هم معنایی نمی ماند، زیرا بدون اضافه کردن، بر فضیلت، دانش و شجاعت دلالت می کرد، و زمانی که برای فهماندن، به اضافه کردن لفظ، نیاز بود، آن چه گفتیم صحیح می شد. پس ثابت شد که سخن گوینده که لفظ یگانه را به کار می برد، زمانی که بر چیزی خوانده شود، به تنهایی بر کیفیت در اسم ویژه آن دلالت می کند و این مطلب را می رساند آن چه از فضیلت و کمال بر او اضافه شده است، بر یگانگی او در فضیلت، دانش و بخشش دلالت می کند، و روشن شد که یک درهم گاهی یک درهم وزنی، گاهی یک درهم عددی و گاهی یک درهم به سکه می باشد و گاهی به وزن، دو درهم و به سکه یک درهم است و گاهی به دوانیق، شش دوانیق و به فلس، شصت فلس و به اجزاء، زیادتر می باشد و همین طور غلام به چهره یک غلام و دو غلام نیست و یک شخص است و دو شخص نیست و دارای اجزای زیادی است که هر جزء آن، جوهرهای زیادی است که قسمتهایی از آن با قسمت دیگر متحد است و بعضی از آن اجزاء با بعضی دیگر ترکیب شده است و غلام، یگانه نیست اگر چه هر کدام از ما ذاتا یک غلام هستیم که در این صورت یک بنده نمی باشد، زیرا هیچ بنده ای وجود ندارد مگر این که در جهان یا در مقدرات نمونه ای دارد و صحیح است که بنده، مثلی داشته باشد زیرا غلام، به خاطر ویژگیهایی که باعث بندگی او شده است، یگانه نمی باشد و فقط واجب است که خداوند به خاطر ویژگی های بزرگ و نام های نیکش، یگانه بوده تا پروردگاری یگانه بوده و مانندی نداشته باشد و او یگانه ای است که شریکی ندارد و پروردگاری غیر از او نیست و خداوند، یگانه ای است که غیر از او پروردگاری نیست، و همیشگی بوده و جزء او موجودی ازلی نیست و یگانه موجودی است که مکانی ندارد و هیچ موجودی چنین نیست. هر شی ء یگانه ای شیئی همجنس، هم شکل و شبیه او وجود ندارد و هیچ شیئی در هیچ صورتی شبیه او نیست. و هیچ پروردگاری به هیچ صورتی غیر از او نیست و سخن ما که در دین می گوییم ای یگانه!، ای یکتا، اسم مخصوصی است که به جز خداوند، به موجود دیگری گفته نمی شود همان طوری که می گوییم: الله اسمی است که به غیر از خدا به موجود دیگری گفته نمی شود.
فصل دیگر در این مورد آن است که شی ء، گاهی با هم جنس، هم شکل و مانند خود محاسبه می شود به طوری که می گویند: این مرد است، این دو مرد است، این سه مرد است، این غلام است، این سیاه است، این دو غلام هستند و این دو سیاه می باشند و نمی توان گفت: این دو خدا هستند، زیرا خدایی جزء خدای یگانه نیست و خداوند بر اساس شرایطی که گفتیم محاسبه نمی شود و در عدد داخل نمی گردد. و گاهی شی ء به همراه چیزی است که همجنس و هم شکل او نمی باشد، مثل این که گفته می شود: این سفید است، این دو سفید و سیاه هستند، این ایجاد شده است، این دو به وجود آمده اند، این دو به وجود نیامده اند و آفریده نشده اند بلکه یکی از آن دو ازلی و دیگری به وجود آمدنی می باشد، و همین طور یکی پروردگار و دیگری پرورشی است. پس بر این اساس می توان خداوند را در عدد داخل کرد خداوند در قرآن می فرماید:
سه نجوا کننده ای نیست مگر این که خداوند چهارمین آن ها است و هیچ پنج نفری نیست مگر این که خداوند ششمین آن ها است و هیچ عدد کم و زیاد نیست مگر این که هر جا باشند خداوند با آنها است.(25) و مثل ما که می گوئیم: او یک مرد است، با تنها آمدن لفظ یگانه بر فضیلت آن مرد دلالت نمی کند. پس مثل دیگر سخن ما: فلانی، دومین فلان است که در صورت تنها آمدن لفظ یگانه، فقط بر بودن و وجود آن دلالت می کند؛ اما زمانی که گفته می شود: او دومین فلان در فضیلت، کمال یا علم است، بر برتری او دلالت می کند. اما یگانگی خداوند به این است که او در صفات والا و در اسامی نیک یگانه می باشد و خدایی است که یگانه و بدون شریک و شبیه است و یکتاپرست کسی است که نسبت به خداوند طبق همان اوصاف والا و نام های نیک بر اساس آگاهی، شناخت، یقین و اخلاص اعتراف و اقرار نماید و زمانی که یکتاپرست، اینگونه باشد دیگر کسی که خداوند را با اوصاف والا و اسامی نیک یگانه نشناسد و بواسطه ویژگی های والای او به یگانگی خداوند اقرار نکند، یکتاپرست نخواهد بود و نادانانی می گویند: کسی که خدا را یگانه می داند و به یگانگی او اقرار می کند، یکتاپرست است اگر چه خدا را با صفاتی یگانه توصیف نسازد، زیرا کسی که چیزی را یگانه بداند، در لغت یکتاپرست است و به چنین شخصی گفته می شود: این سخن را قبول نداریم زیرا کسی که گمان کند خداوند پروردگار و شی ء یگانه است، سپس اوصاف دیگری را همراه او اثبات کند که خداوند به وسیله آن صفات یگانه است، نزد تمام امتها دوگانه پرست و مشرک است که خدا را به چیزی شبیه می داند؛ و اگر خیال کند که پروردگاری یگانه است، در این صورت، واجب است که خداوند را در صفاتی که مختص الوهیت اوست، یگانه بداند و به وحدانیت او به خاطر یگانگی آن اوصاف، یگانه باشد تا بودن خدایی دیگر محال گردد. و خداوند، پروردگاری یگانه است که شریک و شبیهی ندارد، زیرا اگر یگانه نباشد، همان طوری که بنده به واسطه اوصافی که دارد یگانه نیست و بنده ای مانند خود را دارد، او هم یگانه نبوده و شریک و شبیه خواهد داشت و بنده، یگانه نمی باشد، اگر چه هر کدام از ما، بندگان جدا گانه ای هستیم و زمانی که خداوند این گونه باشد، کسی که او را به همراه صفاتش یگانه بداند و به آن چه شناخت پیدا کرده است، اقرار نماید و معتقد باشد، یکتاپرست بوده و به یگانگی پروردگارش، آگاه است. صفاتی که خداوند بوسیله آن صفات، یگانه بوده و به دلیل تنها بودن در این اوصاف، در پروردگاری، یکتا می باشد، همان صفاتی است که هر کدام از آنها باید موصوفشان یگانه باشد به طوری که غیر از او موجودی دیگر با او شریک نباشد و به چنین اوصافی وصف نگردد و این اوصاف مانند صفاتی است که ما برای خداوند توصیف می کنیم مثل این که می گوییم: او، موجودی یگانه است و صحیح نیست که در چیزی حلول نماید و همچنین صحیح نیست که چیزی به جای او بنشیند و نیستی و نابودی و هلاکت در او راه ندارد و به خاطر همین اوصاف، استحقاق دارد که اولین اولین ها و آخرین آخرین ها باشد. او نسبت به هر کاری که بخواهد توانا است و ضعف و ناتوانی نسبت به او جایز نیست و با این اوصاف استحقاق دارد که تواناترین قدرتمندان و پیروزترین پیروزان باشد. او عالمی است که چیزی از او پنهان نمی شود و چیزی از او دور نمی گردد و بر او نادانی، اشتباه، تردید و فراموشی راه ندارد و خداوند به خاطر این صفت استحقاق دارد که داناترین دانایان باشد. او زنده ای است که مرگ و خواب نسبت به او جایز نمی باشد و سود و ضرری به او نمی رسد و با این وصف استحقاق دارد که پایدارترین پایدارها و کاملترین کامل ها باشد. او کار انجام می دهد بدون اینکه چیزی او را از پرداختن به چیز دیگر مشغول سازد و چیزی او را ناتوان نمی کند و همچنین چیزی را از دست نمی دهد و با این وصف استحقاق دارد که پروردگار اولین و آخرین باشد و بهترین آفریدگار و سریع ترین محاسبه کنندگان باشد. او بی نیازی است که فقر برای او وجود ندارد و بی نیاز کننده ای است که نیازی ندارد و عادلی است که سرزنش به او نمی رسد و نقصی در او بازگشت نمی کند (راه ندارد)، حکیمی است که خردی از او صادر نمی شود، مهربانی است که دلی نازکی برای او وجود ندارد و در مهربانی وسیع است، بردباری است که خشم و عصبانیت به او نمی رسد و عجله و شتاب از او سر نمی زند و خداوند با این اوصاف، استحقاق این را دارد که عادل ترین عادلان، حاکم ترین حاکمان و سریع ترین محاسبه کنندگان باشد و این اوصاف به خاطر آن است که اولین اولین ها فقط یک چیز می باشد و قدرتمندترین قدرتمندان و آگاه ترین آگاهان، حاکم ترین حاکمان و بهترین آفرینندگان (نیز فقط یک موجود می باشد) و هر صفتی که بر این اساس باشد (هم فقط بر یک موجود شایسته است) بنابراین به خاطر اوصافی که بیان کردیم سخن ما صحیح است و موفق شدن و محافظت و استواری از طرف خداوند است.

4. باب تفسیر (قل هو الله احد) الی آخرها