تربیت اسلامی

نویسنده : حجة الاسلام و المسلمین استاد عباسعلی اختری

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم
فرهنگ بمعنای گسترده آن شامل تفکر، علم، دانش، آداب و رسوم، بزرگترین سرمایه انسانی است. تلاش های انسان های با اراده از طرز تفکر و اندیشه آنان سرچشمه می گیرد، تا آنجا که گفته اند سازنده تاریخ دو چیز است اندیشه و اراده بنابراین بدیهی است که نحوه زیستن و ترقی و انحطاط هر ملتی متأثر از فکر و اندیشه و فرهنگ آن ملت است. در یک فرهنگ ممکن است جهت غالب، متوجه ابعاد جسمانی و زندگی حیوانی باشد که در این صورت به آراستن زندگی دنیائی و تامین و ارضای نیازهای حیوانی و مادی کشیده خواهد شد، و اگر در فرهنگ هر ملتی، تامین و تعالی جنبه های معنوی و متعالی، هدفی بالاتر از ارضای نیازهای مادی قرار گرفت، در آن هنگام رشد و بالندگی در ابعاد و جنبه های مختلف وجودی انسان و جامعه نمودار خواهد شد. از این رو ظهور و بروز و افول و سقوط تمدن ها نیز ریشه در فرهنگ اقوام و ملت ها دارد.
یکی از عوامل مهم اثر گذار در فرهنگ، تعلیم و تربیت است که هم از جنبه نظری و هم از جنبه عملی در آموزش و پرورش ملت ها به معنی وسیع و گسترده آن - تاثیر اساسی دارد. مطابق معارف عمیق اسلام، از اهداف مهم پیامبران الهی، تعلیم و تربیت بشمار آمده که قرآن کریم و سنت اهل بیت (علیه السلام) منبع و ماخذ سرشار و عظیم آن محسوب می شوند.
هر چند که قرآن کریم بعنوان یک کتاب فلسفی، فقهی، حقوقی، ادبی، تاریخی، تعلیم و تربیتی صرف به معنی مصطلح آنها نسبت، بلکه قرآن کریم کتاب هدایت است، ولی در عین حال در آن مسائل و موضوعات مهمی از آن دانش ها مطرح گردیده است که صاحب نظران مسایل اسلامی به تناسب زمان و نیاز جامعه آنها را استخراج و به علاقمندان ارائه می نمایند. با مقایسه نظریه های گوناگون می توان دریافت که والاترین و عمیق ترین اندیشه ها از آن اسلام است.
کتاب حاضر که در حد دو واحد درسی تنظیم گردیده، گامی است که در جهت ارائه تربیت و اخلاق اسلامی انجام گرفته است. این کتاب حاصل تلاش ارزشمند دانشمند فاضل جناب حجت الاسلام و المسلمین شیخ عباسعلی اختری نماینده محترم مقام معظم رهبری و امام جمعه سمنان و مدرس دانشگاههای سمنان است که بر اساس علاقه به کارهای فرهنگی و با حوصله فراهم و تنظیم و در چندین ترم، تدریس و اثر آن تجربه شده است.
دانشگاه سمنان، بمنظور کمک و اشاعه فرهنگ غنی و بالنده اسلام و نیز مساعدت به تهیه و نشر متون درسی و کمک درسی، اقدام به انتشار آن نموده و به دانشگاهیان و دیگر اقشار محترم فرهنگی تقدیم می دارد.
در خاتمه موفقیت بیشتر معظم له را در راه خدمت به اسلام و مسلمین، خصوصاً در زمینه های فرهنگی از خداوند متعال مسئلت می نماید.
دانشگاه سمنان
24/5/73
بسم الله الرحمن الرحیم

سپاس بایسته

حمد و سپاس آن قدرتی را سزاست که پرورش دهنده همه کائنات و فراآور همه استعدادها و هدایتگر همه موجودات بسوی مقصد کمال میباشد.
پروردگاری، که از عرش قدرت، شعاع عظمت تدبیر را بر آسمان و زمین، از مشارق تا مغارب، از فلق تا غسق، از ملک تا فلک، از بیت عتیق تا ذره دقیق، از اشرف الناس تا وسواس خناس، از غیب تا شهود گسترده(1) و عزتت ربوبیت را بر همه آنانکه در زیر چتر عبودیت در آینده ارزانی داشته، و صراط مستقیم دستیابی به مقام شایسته هر ممکنی را فرا روی وی نهاده، و با تحکیم نظام احسن، پایان سیر جماد و نبات و حیوان را بسجده خدمت بشر مقرر نموده و با تعلیم اسماء هستی، آدم را به سلاح صلاح بخش کدخدائی مجهز ساخته که در پهنه ارض خلیفه او و جلوگاه صفات جلال و جمالش باشد.
رحمان هدایتگری که با تنزیل کتاب آسمانی بهترین آئین تربیتی را مدون در اختیار انسان نهاده(2) و در پرتو آن تعالیم متعالی بهترین انسان نمونه را بعنوان الگو به بشریت ارائه کرده و در آیه مبارکه فرمود:
البته برای شما الگو و نمونه ای نیکو، در وجود رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است، برای آنانکه امیدوار ملاقات خدا و فرا رسیده روز واپسین هستند و بسیار خدا را یاد می کنند(3)

نقش مربی در شخصیت:

و اهمیت انتخاب الگو وقتی بیشتر درک می شود که بدانیم:
یک عامل بسیار موثر در تربیت انسان و شکل گیری شخصیت او، مربی و استاد و راهنماست لذا همان چهره تابناک و زیبنده مدال لولاک لما خلقت الافلاک صاحب خلق عظیم و سید کریم حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) در مقام برشمردن نعمتهای حق بر خویشتن فرمود:
ادبنی ربی فاحسن تادیبی(4) پروردگارم ادب آموخت و نیکو تربیتم کرد. و نیز فرمود:
انا ادیب الله و علی ادیبی(5)
من ادب آموخته از خدایم و علی، ادب آموخته از من است.
امیرالمومنین علی (علیه السلام) فرمود:
أن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) ادبه الله عزوجل و هو ادبنی و انا اؤدب المومنین و اورث الادب المکرمین(6)
به حقیقت و راستی که رسول خدا را پروردگارش ادب آموخت و من به مومنین ادب می آموزم و ادب را در میان بزرگان به ارث می گذارم.
و حاصل کار اینگونه مربیان و ادب آموزان، انسانهای با ایمان و کرام و برجستگان می باشند که از چهره پرفروغشان صفحات تاریخ می درخشد. و در این روایت اخیر، امیر مومنان به آیین حقیقت توجه داده است. با اینهمه، این انسان است که با تصمیم و اراده خود یا شکرانه راه شناخته شده را می گزیند و بسوی پروردگار خود و فراهم آور نعمتهای بیکران عاشقانه پر می کشد، یا کافرانه روی بر می تابد و مسیر پشتی را پیش می گیرد و با نهادن غل و زنجیر شهوت بر مرکب راهوار عقل، از رشد وامانده و به اسفل سافلین دوزخ سقوط می کند.(7)