فهرست کتاب


مروارید آفرینش

حجه السلام و المسلمین دکتر سید مجتبی برهانی‏

نماز مخصوص رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)

3- شیخ طوسی (شیخ الطائفه) در کتاب مصباح المتهجد (496) و سید بن طاوس در جمال الاسبوع(497) و محدث نوری در مستدرک الواسائل(498) و علامه مجلسی در بحارالانوار(499) مجموعا در مستحبات اعمال روز جمعه، دو رکعت نماز مخصوص رسول الله را ذکر کرده اند که به شرح ذیل است:
در هر رکعت پس از خواندن سوره حمد پانزده مرتبه سوره انا انزلنا را در همان حال ایستاده می خوانی و به رکوع رفته، و پانزده مرتبه سوره انا انزلناه در رکوع می خوانی و پانزده مرتبه پس از سر برداشتن از رکوع، و به سجده می روی و پانزده مرتبه در سجده اول می خوانی و پانزده مرتبه پس از سر برداشتن از سجده اول و پانزده مرتبه پس از سر برداشتن از سجده دوم. رکعت دوم را هم به همین کیفیت بجا می آوری چون سلام نماز دادی و به آنچه دلت خواست تعقیب بجای آوردی و از نماز منصرف شدی تمام گناهانی که بین تو و خدای عزوجل بوده بخشیده خواهد شد. لیس بینک و بین الله عزوجل ذنب الا غفره لک. و عطا می شود به تو آنچه را که سئوال کنی (و تعطی جمیع ما سئلت).
و دعای بعد از نماز پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) این است:
الا اله الله ربنا و رب آبائنا الاولین، لا اله الله الها واحدا و نحن له مسلمون، لا اله الا الله لا نعبد الا ایاه مخلصین له الدین و لوکره المشرکون، لا اله الا الله وحده وحده انجز وعده و نصر عبده و اعز جنه و هزم الاحزاب وحده فله الملک و له الحمد و هو علی کل شی ء قدیر، اللهم انت نور السموات و الارض و من فیهن فلک الحمد، و انت قیام المسوات و الارض و من فیهن فلک الحمد، و أنت قیام السموات و الارض و من فیهن فلک و الحمد، و أنت الحق و وعدک الحق و قولک حق، و انجازک حق والجنه حق و النار حق، اللهم لک اسلمت و بک آمنت و علیک توکلت و بک خاصمت و الیک حاکمت یا رب یا رب یا رب، اغفرلی ما فعلت و ما أخرت و ما اسررت و ما اعلنت، انت الهی لا اله الا انت صلی علی محمد واغفرلی و ارحمنی و بت علی انک انت التواب الرحیم(500) در مفاتیح(501) الجنان این مطلب به طور کامل ذکر شده مرحوم شیخ عباس قمی رحمه معقتد است این نماز اختصاص به روز جمعه ندارد در ایام دیگر هم می شود خواند.
4- غزالی در احیاء علوم الدین می گوید: و کان صلی الله علیه و آله لا یجلس الیه احد و هو یصلی لاخفف صلاته واقبل علیه فقال: الک حاجه؟ فاذا فرغ من حاجاته عاد الی صلاته(502) یعنی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) هر وقت در نماز کسی به خدمتش می آمد و در کنارش می نشست برای خاطر او نماز را کوتاه می کرد و متوجه او می شد و می فرمود: آیا حاجتی داری؟ پس از آنکه حاجت او را بر می آورد مجددا به نماز می ایستاد.
5- و فی مجموعه ورام: عن امیرالمومنین (علیه السلام) قال: کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لا یوثر علی الصلاه عشا و لا غیره، و کان اذا دخل وقتها کانه لا یعرف اهلا و لا حمیما(503) در مجموعه ورام (تنبیه الخواطر) از امیرالمومنین (علیه السلام) روایت شده که فرمود رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بر نماز هیچ چیز را - از شام و غیر آن - مقدم نمی داشت و چون وقت نماز داخل می شد، گویا هیچ یک از اهل و عیال، قوم و خویش، دوست و رفیق خود را نمی شناخت.
6- و روی جعفر بن احمد القمی، فی کتاب زهد النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: کان النبی اذا قام الی الصلوه تربد وجه خوفا من الله تعالی و کان لصدره ازیر کازیر المرجل(504) جعفر بن احمد قمی در کتاب زهدالنبی روایت کرده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) وقتی که به نماز می ایستاد از ترس خداوند رنگش تغییر می کرد و از سینه مبارکش صدایی و جوششی مانند جوشش دیگ بر روی آتش بگوش می رسید(505).
سید بن طاووس در کتاب فلاح السائل حدیث دیگری از جعفر بن احمد قمی نقل می کند که ان النبی کان اذا قام الی الصلوه کانه ثوب ملقی(506) یعنی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) وقتی نماز می خواند مانند جامه ای بود که روی زمین افتاده باشد.
7- علامه طباطبایی قدس سره الشریف در سنن النبی حدیثی را از من لا یحضره الفقیه از زراره از امام محمد باقر (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: خرج رسول الله صلی الله علیه و آله الی الصلوه و کان الحسین (علیه السلام) ابطأ عن الکلام حتی تخفوا انه لا یتکلم و ان یکون به خرس فخرج صلی الله علیه و آله حامله علی عاتقه وصف الناس خلفه، فاقامه علی یمینه فکبر رسول الله صلی الله علیه و آله و افتتح الصلوه باتکبیر، فکبر الحسین علیه السلام فلما سمع رسول الله و اهل بیته تکبیره عاد فکبر و کبر الحسین علیه السلام حتی کبر سبعا فجرت بذالک السنه بافتتاح الصلوه بسع تکبیرات یعنی(507) رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روزی برای نماز از خانه خارج شد حسین علیه السلام هم دیر به سخن آمده بود بطوریکه می ترسیدند مشکلی در تکلم و سخن گفتن برایش پیش بیاید، موقع خروج از منزل حسین (علیه السلام) را بر دوش خود نشانید رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برای ورود به نماز تکبیر گفت با تکبیر رسول الله حسین علیه السلام هم تکبیر گفت، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) وقتی تکبیر حسین (علیه السلام) را شنید دوباره تکبیر گفت، باز حسین (علیه السلام) تکبیر گفت و این عمل تا هفت بار تکرار شد، به این سبب هفت بار تکبیر گفتن در ابتدای نماز سنت گردید.
8- و فی الدعائم: عن جعفربن محمد عن آبائه عن علی (علیه السلام): ان رسول الله کان یرفع یدیه حین یکبر تکبیره الاحرام حذاء اذنیه و حین یکبر للرکوع یعنی و حین یرفع رأسه من الرکوع(508) در کتاب دعائم الاسلام از امام صادق (علیه السلام) از پدران گرامش رواتی شده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) موقع گفتن تکبیره الاحرام و همچنین هنگم گفتن تکبیر برای رکوع و پس از برخاستن از آن دستهایش را محازی گوشها برای تکبیر بلند می کرد.
9- و عن الشیهد الاول عین ابی سعید الخدری عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) انه کان یقول قبل القرائه اعوذ بالله من الشیاطن الرجیم(509) شهید اول در کتاب ذکری الشیعه از ابی سعید خدری از روسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت کرده که آن حضرت - در نماز - قبل از اشتغال به قرائت اعوذ بالله من الشیطان رجیم می گفت.
10- و عن العیاشی فی تفسیره عن منصور بن حازم عن ابی عبدالله علیه السلام قال: کان رسول الله صلی الله علیه و آله اذا صلی بالناس، جهر ببسم الله الرحمن الرحیم(510)؟
عیاشی در تفسیر خود از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) وقتی با مردم نماز می خواند بسم الله را بلند می گفت.
11- و سیاری در کتاب التنزیل و التحریف همین متن را آورده است به اضافه جمله یرفع بها صوته(511) برای با گفتن بسم الله صدایش را بلند می کرد.
12- و فی العلل(512) مسندا عن هشام بن حکم عن ابی الحسن موسی (علیه السلام) فی حدیث قال: قلت له لای عله یقلا فی الرکوع، سبحان ربی العظیم و بحمده، و یقال فی السجود سبحان ربی الاعلی و بحمده؟ فقال یا هشام ان رسول الله لما اسرس به وصلی ذکر ما رأی من عظمه الله ارتعدت فرائضه فانبرک علی رکبتیه و احذ یقول سبحان ربی العظیم و بحمده ، فلما اعتدال من رکوعه قائما نظر الیه فی موضع اعلی من ذالک خر لوجهه و هو یقول سبحان ربی الاعلی و بحمده فلما قل لها سبع مرات سکن ذالک الرعب، فلذالک جرت به السنه.
در کتاب علل الشرایع، با ذکر سند از هشام بن حکم، از موسی بن جعفر علیهما السلام - در حدیثی - نقل کرده که: خدمت آن حضرت عرض کردم برای چه در رکوع سبحان ربی العظیم و بحده و در سجود سبحان ربی الاعلی و بحمده گفته می شود؟ فرمود: ای هشام، وقتی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را به معراج بردن و رد آنجات نماز گزاران چون متذکر عظمت و بزرگی حق تعالی - را که در آن شب دیده بود - شد بدنش به لرزه افتاد و بی اختیار به حالت رکوع در آمد و در آن حال گفت سبحان ربی العظیم و بحمده پس چون از رکوع برخاست، به سوی حق تعالی از مقام و جایگاهی بالاتر از حالت قبلی متوجه شد - از ترس و عظمت حق - به سجده افتاد و گفت: سبحان ربی الاعلی و بحمده، چون این ذکر را هفت با تکرار کرد حالت خوف و ترس از او زایل شد و به این جهت سنت بر آن قرار گرفت. والحمدلله.

...................) Anotates (.................
1) مجموعه آثار جلد 13 صفحه 349 و 350 با تخلیص.
2) تاریخ تمدن اسلام و عرب، نوشته دکتر گوستا و لوبون، صحفه 78 - 102.
3) نهج البلاغه خطبه 26.
4) اعلام الوری ج ل صحفه 138 چاپ موسسه آل البیت (علیه السلام) با تلخیص، تفسیری قمی ج 1 صفحه 272، قصص الانبیاء قطب راوندی صفحه 332، سیره ابن هشام ج 2 صخصه 77 به بعد، طبقات کبری ج 1 صفحه 221، دلائل النبوه بیهقی ج 2 از صفحه 430 به بعد، الوفا با حوال المصطفی ج 1 صحفه 224 کامل در تاریخ ج 2 صحفه 96 به بعد بحار الانوار ج 19 صفحه 5 به بعد.
5) اسد الغابه ماده (قیس).
6) سوره تکویر آیات 8 و 9.
7) تفسیر کشاف، پرتوی از قرآن، تفسیر نوین ذیل آیات 8 و 9 سوره تکویر.
8) به نقل از دائره المعارف چاپ سوم صفحه 255.
9) سوره احزاب آیه 21.
10) سفینه الحار ج 6 صفحه 514 واژه عمل.
11) بحار الانوار ج 11 صفحه 90.
12) سوره احقاف آیه 35.
13) احتجاج طبرسی ج 1 صفحه 587، نوالتقلین ج 4 صفحه 255.
14) وسائل الشیعه ج 1 صفحه 56 باب 6 از ابواب السواک ج 1.
15) شناخت روش علوم یا فلسفه علمی (فلیسین شاله) ترجمه مهدوی.
16) نهج البلاغه صبحی صالح صفحه 318 خطبه 200.
17) الهیات بر دو قسم است یکی از الهیات به معنی اخص و یکی هم به معنای امور عامه.
18) ریاضیات شامل چهرا بخش است، حساب، هندسه، هیأت و موسیقی.
19) طبیعات هم به نوبه خود اقسام زیادی دارد.
20) برداشت از آثار استاد شهید علامه مرتضی مطهری (قدس سره).
21) بحار الانوار جلد 68 طبع بیروت صفحه 258 به نقل از کتاب ارزشمند ثواب الاعمال.
22) قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): (انی تارک فیکم الثقلین ما ان تمسکتم بهما تضلوا بعدی احدهما اعظم من الاخر: کتاب الله حبل ممدود من اسماء الی الارض، و عترتی اهل بیتی و لن یفترها حتی یردا علی الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیها) صحیح ترمذی ج 13 صفحه 200 چاپ مصر. از طریق اهل سنت بیش از 65 سند ذکر شده است برای این حدیث و در چهار موضع این حدیث از حضرت صادر شده 1- روز عرفه برنامه (قصوی) 2- در مسجد حنیف 3- در خطبه غدیر زمانی که از حجه الوداع بر می گشت. 4- روزهای آخر عمر مبارک آن حضرت زمانی که بر منبر رفت و خطبه خواند به کتاب ارزشمند الغدیر مراجعه شود.
23) مجموعه آثار ج 16 صفحه 77 سیری در سیره نبوی.
24) کافی ج 1 صفحه 54 با اندکی اختلاف.
25) سوره بقر آیه 258.
26) سوره نور آیه 16.
27) سیری در سیره نبوی استاد شهید علامه مطهری با تلخیص و تصرفات جزئی.
28) سوره انبیاء آیه 73، ترجمه آیه چنین است: و ما آنان را پیشوای مردم قرار دادیم تا خلق را به امر ما هدایت نکنند و هر کار نیکو از انواع عبادت و خیرات به خصوص اقامه نماز و اداء زکات را به آنها وحی کردیم و آنها هم به عبادت ما پرداختند.
29) سوره بقره آیه 262.
30) تفسیر البرهان جلد 3 صفحه 257 به نقل از امالی طوسی جلد 2 صفحه 258.
31) تفسیر نمونه به نقل از تفسیر مجمع البیان ذیل آیه شریفه.
32) تفسیر قربطی جلد 18 صفحه 228 و بحار جلد 16 صفحه 210.
33) مکارم الاخلاق حدیث 183 صفحه 95.
34) نهج البلاغه - محمد دشتی - خطبه 160.
35) علامه محمد تقی جعفری (رحمه الله) - ترجمه و تفسیر نهج البلاغه جلد 26 صفحه 126.
36) سوره قصص آیه 24.
37) نهج البلاغه خطبه 160.
38) به تفسیر آیات 23 سوره قصص به بعد مراجعه شود.
39) تفسیر نمونه به نقل از تفسیر فخر رازی ذیل آیات فوق.
40) سوره اسراء آیه 1.
41) سوره انفال آیه 62.
42) کمال الدین صدوق (طبق نقل المیزان جلد 16 صفحه 390).
43) منهاج البراعه به نقل از تفسیر قمی و من ال یحضره الفقیه، تفسیر مجمع البیان ذیل آیه مورد بحث.
44) به تفسیر برهان ونر الثقلین مراجعه شود.
45) گویند مجنون سوار بر ناقه ای بود که بچه ای در طویله مانده بود و او به سمت کوی لیلی در حرکت بود ولی آگاهی که غرق در تفکرات و عشق لیلی می شد و از ناقه غفلت می کرد ناقه به سوی طویله برمی گشت.
46) گویند مجنون سوار بر ناقه ای بود که بچه ای در طویله مانده بود و او به سمت کوی لیلی در حرکت بود ولی گاهی که غرق در تفکرات و عشق لیلی می شد و از ناقه غفلت می کرد به سوی طویله بر می گشت.

47) جسک یعنی رنج و درد.
48) سوره قصص آیه 77، مربوط به جریان قارون است که اگر موفق شدیم در پایان این دفتر می آید.
49) ناصر خسرو قبادیانی.
50) ناصر خسرو قبادیانی.
51) نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی خطبه 160.
52) سوره تکاثر آیات 8 - 1.
53) به تفسیر مجمع البیان، فخر رازی، طنطاوی، میبدی، و تفسیر ابوالفتح رازی مراجعه شود البته باید به این مسأله توجه داشت که شأن نزولها هر چه باشد مفهوم آیه را محدود نمی کند.
54) شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید جلد 11 صفحه 153 به نقل از تفسیر نمونه ذیل سوره مبارکه تکاثر.
55) شرح و تفسیر و ترجمه نهج البلاغه استاد محمد تقی جعفری (رحمه الله) (خطبه 160) جلد 26.

56) فتراک تسمه و دوالی باشد که از پس و پیش زین اسب آویزند و آنرا اصطلاحا ترک بند گویند.
57) اشعار از عطار نیشابوری است.
58) بحار الانوار جلد 91 صفحه 64.
59) بحارالانوار جلد 91 صفحه 63.
60) عطار نیشابوری.
61) منظور از کاف و نون (کن) یعنی عالم امر و عالم تکوین است.
62) بیهقی در دلائل النبوه جلد 2 صفحه 400 - 401.
63) علم الیقین فی اصول الدین. فیض کاشانی صفحه 713 اتنشار بیدار جلد 1.
64) سوره احزاب آیه 40.
65) سوره نجم آیه 3.
66) اول النبیین میثاقا و آخرهم مبعثا بحارالانوار جلد 97 صفحه 178.
67) بحار جلد 84 صفحه 199.
68) بحار جلد 54 صفحه 170.
69) بحارجلد 39 صفحه 199.
70) منهاج الولایه فی شرح نهج البلاغه تألیف ملا عبدالباقی صوفی تبریزی متوفای (1039) جلد اول در صفحه 42 به بعد.

71) تحف العقول ص 150 چاپ موسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
72) الهدی - بالفتح - الطریقه و السیره: هدی به فتح (هاء) راه و روش معنی شده است.
73) در کتاب خصال عنوان این حدیث چنین است: (حدیث الحجب اثنا عشر).
74) حیوه القلوب: جلد سوم صفحات 17 الی 19، انتشارات سرور (تاریخ اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و خصال شیخ صدوق صفحه 481 و بعد از کلمه لوح و قلم و بهشت و دوزخ اضافه می کند و قبل ان آدم و نوحا و ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و موسی و عیسی و داود و سلیمان کل من... قال الله عزوجل فی قوله: و وهبنا له اسحق و یعقوب - الی قوله - و هدینا هم الی صراط مستقیم سوره مبارکه انعام آیات 84 الی 87. و معانی الاخبار صفحه 306 چاپ موسسه نشر اسلامی.

75) سوره الحج آیه 47.
76) فرائد المسطین در فضائل مرتضی (علیه السلام) و بتول (سلام الله علیه و آله و سلم)، و سبطن (علیه السلام) و أئمه علیه السلام، جلد الو باب دوم صفحه 41 تحقیق شیخ محمد باقر محمودی چاپ باقر محمودی چاپ بیروت، موسسه محمودی.
77) علل الشرایع صفحه 208 چاپ بیروت ، دار احیاء التراث العربی، و حیوه القلوب جلد صفحه 19.
78) سوره نساء آیه 69.
79) مرحوم علامه حاج آغا بزرگ تهرانی در کتاب ارزشمند (الذریعه الی تصانیف الشیعه) می گوید: کتاب مصباح الانوار فی فضائل امام الابرار، مولف آن شیخ هاشم بن محمد است. این کتاب را در دو جلد در نجف اشرف دیدم. اول آن چنین است: الحمد الله الذی انشأ جمیع المخلوقات بکنه حکمته... و در اول آن فهرست 36 باب ذکر کرده است، و در مواضعی از جلد اول، اسم خود را ذکر کرده است بقوله قال المولف هاشم بن محمد ولی پشت کتاب نوشته است: الشیخ طوسی. و شاید همین منشأ اشتباه شده ات که بحرانی صاحب مدنیه مالمعاجز و کشکول الشیخ احمد شاکر این کتاب را به شیخ طوسی نسبت داده اند (و همچنین در متن فوق) الذریعه جلد 21 صفحه 103.
80) سوره نساء آیه 69.
81) نبعه: اصل یقال: هو من نبعه کریمه، ای من اصل کردیم.
82) تأویل الایات الظاهره فی فضائل العتره، تألیف مفسر بزرگ سید شرف الدین حسینی صفحه 143 به بعد.
83) قمستی از حدیث را حیوه القلوب علامه مجلسی (قدس سره) نقل کرده، حدیث کامل آن در تفسیر برهان جلد 2 از صفحه 257 به بعد نقل شده است.
84) تفسیر علی بن ابراهیم جلد 1 صفحه 151، تفسیر برهان جلد 2 صفحه 227.
85) بحارالانوار جلد 15 صفحه 24 به نقل از ریاض الجنان تألیف فضل الله بن محمود فارسی.
86) نفس مصدر.
87) بصائر الدرجات صفحه 14 تألیف ابوجعفر محمد بن الحسن الصفار متوفای (290 هجری قمری).
88) تفسیر فرات بن ابراهیم صفحه 10 به نقل از سنن النبی تألیف علامه طباطبائی،و بحار جلد 16 صفحه 375 و جلد 25.
89) حیوه القلوب جلد 3 صفحه 21 انتشارات سرور به نقل از علل الشرایع: 134 و معانی الاخبار: 56 و امالی شیخ طوسی: 183.
90) کافی جلد 1 صفحه 441.
91) سوره ص آیه 75.
92) بحار الانوار جلد 25 به نقل از فضائل الشیعه (صدوق) تأویل الایات الظاهره صفحه 497 و صفحه 498، حیوه القلوب صفحه 23.
93) کمال لدین و تمام النعمه (مرحوم صدوق) صفحه 335.
94) امالی شیخ مفید: 6، بشاره المصطفی: 4.
95) حیوه القلوب مرحوم مجلسی (قدس سره) به نقل از علل الشرایع مرحوم صدوق 118، و توحید صدوق صفحه 319.
96) این آیه، به (آیه میثاق) مشهور است.
97) تفسیر قمی جلد 1 صفحه 247، تأویل الایات الظاهره صفحه 186.
98) علامه تهرانی در الذریعه جلد 2 صفحه 409 رقم (1638) می گوید: (الانوار و مفتاح السرور و الافکار) فی مولد النبی المختار، لابی الحسن احمد بن عبدالله البکری، اوله، الحمدالله الذی خلق روح حبیبه و هو فی سبعه اجزاء کما ذکره کشف الظنون، و جعله العلامه المجلسی مع کتابیه الاخرین مقتل امیرالمومنین (علیه السلام) و وفاه فاطمه الزهراء من مأخذ البحار... خلاصه علامه تهرانی این کتاب را یکی از مصادر بحار می شمارد. برای توضیح بیشتر به الذریعه مراجعه شود.
99) حدیث حجب در دفتر سوم به نقل از خصال و معانی الاخبار با مقداری تفاوت گذشت.
100) سوره انبیاء آیه 37.
101) حیوه القلوب جلد 3 صفحه 26 الی صفحه 50 به نقل از کتاب الانوار صفحه 4 الی صفحه 62، و روایت در آنجا با تفصیل و اختلاف دکر شده است.
102) کمال الدین و تمام النعمه جلد 1 صفحه 174 باب 12 حدیث 32.
103) اصول کافی جلد 1 صفحه 511 چاپ بیروت انتشارات (داراالاضواء) بحارالانوار جلد 16 صفحه 369.
104) آل عمران آیه 81.
105) لازم به ذکر است که این روزها که در حال یادداشت این مطالب هستم همایش بین المللی بزرگداشت علامه محمد باقر مجلسی با حضور 230 تن از شخصیتهای علمی مذهبی داخلی و خارجی در هتل عباسی اصفهان آغاز به کار نموده است دی ماه 1378 شوال 1420.
106) حیوه القلوب جلد 3، تفسیر عیاشی، حدود دو صفحه از صفحه 180 به بعد جلد 1 به بعد به همین مضمون بحث کرده است.
107) تفسیر کبیر فخر رازی جلد سوم جزء هشتم صفحه 274 چاپ بیروت (دار الاحیاء التراث العربی).
108) تفسیر صافی جلد 3 صفحه 351 چاپ بیروت (موسسه علمی).
109) تفسیر البرهان جلد 3 صفحه 60 - تفسیر قمی جلد 1 صفحه 114.
110) حیوه القلوب جلد 3 صفحه 103 - تفسیر قمی جلد 1 صفحه 195 اسباب النزول علی بن احمد واحدی نیشابوری صفحه 47 و تفسیر بغومی جلد 1 صفحه 126 (حسین بن مسعود فراء بغویی شافعی).
111) سوره دخان آیه 37.
112) تفسیر نمونه جلد 21 صفحه 194 - مجمع البیان جلد 5 صفحه 66 و روایت امام صادق (علیه السلام)در ماقب ابن شهر آشوب جلد صفحه 39 آمده است.
113) تفسیر فخر رازی جلد 27 صفحه 248، تفسیر بغوی جلد 4 صفحه 153.
114) مجمع البیان جلد 5 صفحه 66 تفیسر بغوی جلد 4 صفحه 153.
115) علل الشرایع صفحه 596، عیون اخبار الرضا جلد 1 صفحه 246.
116) کافی جلد 4 صفحه 215.
117) کسوه یعنی لباس و جامه.
118) الخرائج و الحوائج قطب الدین رواندی ج 1 صفحه 81 موسسه الامام المهدی (عج) چاپ اول.
119) حیوه القلوب ج 2 صفحه 1345 باب 37 به نقل ابن شهر آشوب ج 1 صفحه 38 - 40.
120) صاحب تفسیر مجمع البیان.
121) بصری: شهر کوچکی بوده در شام.
122) نام دو بتی است که اعراب آنها را می پرستیدند و در موقع لزوم به آنها سوگند می خورند.
123) با تلخیص و تغییراتی از کتابهای الف - اعلام الوری با علام الهدی جلد 1 صفحه 65 به بعد، تحقیق موسسه آل البیت علیه السلام ب - سیره ابن هشام ج / 1 ص 191 ج - بحار الانوار ج / 15 ص 193 به بعد د - سیره ابن اسحاق ص 73 و - کمال الدین 183 / 35 و - الخرائج قطب الدین راوندی 1: 71 / 130 ه - دلائل النبوه بیهقی: 2 / 27 8 تاریخ طبری 2 / 277 ی - دلائل النبوه اصفهانی 1: 211 / 180.
124) فرج المهموم (علی بن موسی بن طاووس) منشورات الرضی ص 29.
125) سوره اعراف آیه 158.
126) تفسیر صافی ذیل آیه شریفه (2) به آیه 30 سوره قصص مراجعه شود.
127) بقعه: (قطعه زمینی است که نسبت به اطرافش مشخص است).
128) سوره یونس آیه 10 ترجمه: در گفتار و دعاوی آنها در بحث این است که خداوندا، منزهی تو و تحیت آنها سلام و آخرین سخنانش حمد مخصوص پروردگار عالمیان است. هر زمان که جز به ذات و صفات خدا وجودشان را روشن به یکدیگر می رسند سخن از صلح و صفا می گویند و تحیتشان آنجا سلام است (و تحیتهم فیها سلام) و سرانجام هر گاه در نعمتهای گوناگون خداوند در آنجا بهره می گیرند به شکر پرداخته و می گویند (و آخر دعویهم ان الحمد الله رب العالمین).
129) سوره اسراء آیه 78، نماز بر پادار به هنگام زوال آفتاب تا نمیه شب (دلوک الشمس) به معنی زوال آفتاب است از دایره نصف النهار که وقت نماز ظهر می باشد.
130) سوره روم آیه 17 (منزه است خداوند به هنگامی که شام می کنید و صبح می کنید).
131) دو آیه است که تمام آیه این است: الذین یتبعون الرسول النبی الامی الذی یجدونه مکتوبا عندهم فی التوریه و الانجیل یأمرهم بالمعروف و ینهیهم عن المنکر و یحل لهم الطبات و یحرم علیهم الخبائث و یضع عنهم اصرهم و الاغلال التی کانت علیهم فالذین أمنوا به عزروره و و نصروه و اتبعوا النور الذی أنزل معه اولئک هم المفلحون. (سوره اعراف آیه 157) ترجمه: آنها که از فرستاده خدا پیامبر امی پیروی می کنند کسی که صفاتش را در تورات و انجیل که نزدشان است می یابند و آنها را به معروف دستور می دهد و از منکر باز می داد، پاکیزه را برای آنها که به او ایمان آوردند و حمایتش کردند و یاریش نمودند و از نوری که با او نازل شده پیروی کردند آنان رستگارانند. در این آیه شش صفت علاوه بر مقام رسالت برای پیامبر بزگوار السلام بیان شده که یکی از آنها این است که: صفات و علامات و نشانه ها و دلائل حقانیت او را در کتب آسمانی پیشین (توراه و انجیل) مشاهده می کنند.
- قسمت دوم که در متن حدیث آمده، (و مبشرا برسول یأتی) آیه 6 سوره صف است؟تمام آیه این است و اذ قل عیس ابن مریم یا بنی اسرائیل انی رسول الله الیکم مصدقا لما بنی یدی من التوریه و مبشرا برسول یأتی من بعدی اسمه احمد.
ترجمه: و به یاد آورید هنگامیکه عیسی پسر مریم گفت: ای بنی اسرائیل من فرستاده خدا به سوی شما هستم در حالی که تصدیق کننده کتابی که قبل از من فرستاده شده یعنی توراه می باشم و بشارت دهنده به رسولی هستم که بعد از من می آید که نام او احمد است.
132) سوره مائده آیه 3.
133) از توضیح و تدوین بقیه سئوالات بخاطر طولانی شدن این دفتر نظر شده، علاقمندان می توانند به کتاب امالی شیخ صدوق رحمه الله مجلس سی و پنجم از صفحه 157 به بهد مراجعه کنند (چاپ بیروت موسسه اعلمی).
134) مالی صدوق مجلس 35 خصال شیخ صدوق رحمه الله ج 2 ص 355 باب السبعه، قمستی از این حدیث نقل شده ص 355 به بعد، حیوه القلوب مرحوم مجلسی ج 3 ص 103 به بعد قسمتی از آن را نقل کرده است.
135) کمال الدین و تمام النعمه 199، معارف ابن قتیبه 245 تاریخ طبری 1/ 529 سیره ابن اسحق 188.
136) کمال الدین و تما النعمه 200 سیره ابن اسحق 199.
137) مصباح المتهجد ص 550 چاپ بیروت موسسه اعلمی.
138) اقبال الاعمال چاپ دار الحجه قطع جیبی ص 81 - 3 مصباح کفعمی چاپ بیروت موسسه الاعلمی ص 690.
139) علامه تهرانی در کتاب الذریعه الی تصانیف الشیعه می گوید: این کتاب فارسی است که و رد آن ثابت شده است، تولد پیامبر اسلام در 17 ربیع الاول با محاسبات ریاضی...
140) منتهی الامال، ج اول با ص 43 (موسسه انتشارات هجرت).
141) اصول کافی ص 439.
142) حیوه القلوب ج 3 ص 127.
143) اعلام الوری ج 1 ص 42.
144) مصنفات شیخ مفید. ج 7 ص 50 مسار الشیعه 11. تهذیب الاحکام شیخ طوسی ج 6 ص 5 بیروت موسسه دار الاضواء: قصص الانبیاء راوندی باب 20 حدیث ش 1422 دفتر نشر الهادی. بحار الانوار ج 15 ص 254، حدیث 6، مناقب ابن شهر آشوب ج 1 ص 172 روضه الواعظین ص 70، العدد القریه 110.
145) طبقات الکبری ج 1 ص 101 تاریخ یعقوبی ج 2 ص 7. صفوه الصفوه ابن جوزی ج 1 ص 52. العرافای با حوال المصطفی عبدالرحمن بن جوزی ج 1 ص 190.
146) سیره ابن کثیر ج 1 ص 199 الی 200.
147) قصب: چوب پرچم.
148) نوعی پارچه از جنس حریر وابریشم.
149) أسفرود: سنگ باشد که و آن پرنده سیاه رنگ به برزگی گنجشک و چند پر مانند شاخی بر سر دراد و به عربی قطا نامند، اگر استخوان او را بسوزانند و بسیانید و با روغن زیت بجوشاند وبر داء الثعلب و سر کچل بمالند، موی بر آورد. (لغتنامه دهخدا).
150) زریر گیاهی باشد زرد که جامه بدان رنگ کنند و آنرا اسپرک نیز گویند، زریره معرب زریر، واحد زریر یک دانه زریر... لغتنامه دهخدا.
151) املی شیخ صدوق. 217، کمال الدین 175، حیوه القلوب ج 3 ص 130 به بعد با مقداری تغییر.
152) فردوسی.
153) نوان یعنی نگران، نالان، لرزان (لغتنامه دهخدا).
154) شاهنامه فردوسی.
155) امالی شیخ صدوق مجلس 48 ص 235، ورضه الواعظین ص 65.
156) کمال الدین و تمام النعمه ص 196.
157) خزائج، قطب رواندی ج 1 ص 70.
158) کمال الدین و تمام النقمه ص 197.
159) امالی شیخ صدوق مجلس 88 ص 481 چاپ بیروت (موسسه اعلمی)، روضه الواعظین ص 67 حیوه القلوب ج 3 ص 134 2 و 3 و 4 به ترتیب کافی 1 / 452 معانی الاخبار 403 کافی 6 / 34 مکارم الاخلاق ص 217.
160) کافی 1 / 452.
161) معاین الاخبار 403.
162) کافی 8 / 300 امالی شیخ طوسی پنجم حدیث 239 / 52 ص 145 به بعد.
163) مناقب ابن شهر آشوب ج 1 ص 55.
164) مناقب ابن شهر آشوب 1 / 59. طبقات بان سعد 1 / 82 صفوه الصفوه 1 / 20.
165) سوره اسراء آیه 81.
166) مناقب ابن شهر آشوب 1 / 58، حیوه القلوب مرحوم مجلسی ج 3 ص 141. به همین مضامین و حوادث شب ولادت به این منابع مراجعه شود: احتجاج شیخ طبرسی ج 1 ص 529. کمال الدین و تمام النعمه ص 191، سیره ابن کثیر ج 1 ص 215، لسان العرب ج 6 ص 254.
167) سوره اسراء آیه 81.
168) لغو بین بره را زن مهربانی معنی کرده اند و گفته اند نام عمه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بوده است، لغتنامه دهخدا، منتهی الارب.
169) سوره احزاب 45 / 46.
170) سوره اسراء آیه 81.
171) فضائل شاذان بن جبرئیل چاپ بیروت (موسسه اعلمی) ص 15 به بعد.
172) سیره ابن هشام ج 1 ص 168.
173) سوره فتح (48) آیه 29.

174) سوره صف (61) آیه 6.
175) اعراف 7 آیه 157.
176) المزمل (73) آیه 1.
177) المدثر (74) آیه 1.
178) الحج (22) آیه 75.
179) تکویر (81) آیه 19.
180) مائده (5) آیه 15.
181) نحل (16) آیه 83.
182) الانبیاء (21) آیه 107.
183) توبه 9 آیه 128.
184) احزاب (33) آیات 45 و 46.
185) کشف الغمه ج 1 ص 7.
186) رعد (13) آیه 7.
187) سوره جن (72) آیه 19.
188) الغاشیه (88) آیه 21.
189) اعلام الوری ج 1 ص 47 به بعد.
190) صحیح بخاری ج 4 ص 225، الموطا (مالک بن انس) ج 2 ص 104، سنن لدارمی 2 / 217 صحیح سلم 4 / 1828، مسند احمد 4 / 80، صحیح الترمذی 5 / 135 و ودلائل النبوه بیهقی 1 / 252 بحار ج 16 ص 144.
191) مسند احمد 4 / 404 صفوه الصفوه 1 / 55 ، الوفاء با حوال المصطفی 1 / 104، البدایه و النهایه ابن کثیر دمشقی 2 / 252 بحار الانوار ص 114.
192) المراقبات - تألیف مرحوم آیه الله میزا جواد ملکی تبریزی قدس سره الشریف.
193) قثم یعنی جامع و کامل، جامع الخیرات و دارای اخلاق حمیده، کثیر العطاء معنی کرده اند. لسان العرب ج 11 ص 41 ماده قثم.
194) به نقل از کشف الغمه و بخار الانوار ج 16 ص 114 تا 122 ضمن حدیث 44.
195) المراقبات الملکی التبریزی ص 49 - 50.
196) مناقب ابن شهر آشوب ج 1 ص 165 بحار 16 / 120.
197) بیهقی در دلائل النبوه ج 1 ص 161 و بحار ج 16 ص 120.
198) توضیح این کتاب و مولف آن در دفتر سوم گذشت به پاورقی آنجا مراجعه شود.
199) سطیح در سیل العرم متولد شده بود و تا زمان پادشاهی ذنواس زنده ماند، کمال الدین ص 191 سیره ابن کثیرر ج 1 ص 215، لسان العرب ج 6 ص 254.
200) کلیل یعنی: کند اعم از زبان: بینایی، شمشیر و جز آن، لغتنامه دهخدا،به معنی گنگ، مانده شده، خیره....
201) طیش یعنی سبکی سری، سبک مغزی، سبک طبعی، تن مزاجی، خشم و غضب...(لغتنامه دهخد).

202) اوثان جمع وثن به معنی بت ها.
203) الانوار 133 - 177، و روایت در آنجا با تفصیل بیشتری ذکر شده است.
204) سوره بقره آیه 247.
205) برای آشنایی بیشتر از جریان بسیار جذاب حضرت طالوت (علیه السلام) به تفاسیر ذیل آیه فوق مراجعه شود.
206) این روایت از امیرالمومنین (علیه السلام) و ابن عباس و ابی هریره و جابر بن سمره نیز نقل شده است با مقداری اختلاف و مرحوم صدوق علیه الرحمه همین روایت را به سه طریق در معانی الاخبار صفحه 79 الی 83 ایران (موسسه نشر اسلامی) نقل کرده از ابن ابی هاله از امام حسن (علیه السلام) و از امام رضا (علیه السلام) و...
207) مدرعه مثل مکنسه: ثوب کالدراعه و لاتکون الا من صوف پیراهنی است که از پشم درست می شود.
208) امالی شیخ صدوق مجلس چهل و ششم حدیث هشتم ص 224 چاپ بیروت، موسسه اعلمی، کمال الدین و تمام النعمه ج 1 ص 159 چاپ موسسه نشر اسلامی، حیوه القلوب مرحوم مجلسی قدس سره الشریف ج 3 ص 284 انتشارات سرور.
209) عیون اخبار الرضا 2 ص 62.
210) شبر واحد اندازه گیری معادن یک واجب است.
211) بصائر الدرجات 419 و 420 و به همین مضمون حدیثی داشتیم که از کافی و تفسیر عیاشی نقل شد در دفتر ششم.
212) بصائر الدرجات ص 421.
213) دابه یعنی چهار پا.
214) حیوه القلوب ج 3ص 286 - ص 288 با مقداری تصرف و مناقب ابن شهر آشوب ج 1 صفحات 165 - 168.
215) اسد الغابه ج 5 ص 123.
216) علل الشرایع، 55 قصص الانبیاء راوندی 137 حیوه القلوب ج 3 ص 289، علل الشرایع ص 55 عده الداعی ص 164.
217) مناقب آل ابی طالب ج 1 ص 218.
218) عیون اخبار الرضا ج 1 ص 282 باب 29 چاپ بیروت موسسه اعلمی، سیره نبویه ابن کثیر ج 2 ص 601، فیض الغدیر ج 5 ص 76 احیاء علوم الدین ج 2 ص 381، دلائل النبوه ابی نعیم ص 258، معانی الاخبار ص 79 به بعد، مکارم الاخلاق ج 1 ص 41 چاپ موسسه نشر اسلامی، شعب الاعیان ج 2 ص 154 حدیث 1430، الانوار فی شمائل النبی المختار ج 1 ص 343 حدیث 457، بحارالانوار ج 7 ص 161 سنن النبی علامه طباطبایی قدس سره شریف چاپ موسسه نشر اسلامی ص 102 حدیث 17 در پایان نقل این روایت علامه می گوید قال فی البحار و هذا الخبر من الاخبار المشهور ورته العمامه فی کتبهم، در بحار مرحوم مجلسی فرموده این خبر مشهور است و عامه در کتبشان ذکر کرده اند.
219) مکارم الاخلاق ج 1 ص 63 چاپ نشر اسلامی، صحیح بخاری کتاب المناقب، باب صفه النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) و کتاب صوم باب ما یذکر من صوم النبی و افطاره، صحیح مسلم فضائل پیامبر طبیب رائحه النبی (صلی الله علیه و آله و سلم). و لین مسه و البترک به، ترمذی در شمائل 338 و در سنن 2016 ابن سعد در طبقات ج 1 ص 413 مسند احمد ج 3 ص 107 و 200 و 222 و 228 و 259 و 267 و 270 تاریخ بغداد ج 6 ص 397 الانوار من شمائل النبی المختار 1 صث 157 / 184.
220) مکارم الاخلاق ج 1 ص 63 ص 172 قصص الانبیاء رواندی 1 ص 287.
221) بصائر الدرجات ص 420.
222) کافی ج 1 ص 443 حیوه القلوب ج 3 ص 384.
223) مناقب آل ابی طالب 1 / 157.
224) مصدر سابق و به همین مضمون فیض القدیر ج 5 ص 80 و مجمع البحرین (حموشه) را (الدقه) معنی کرده مجمع البحرین ج 4 ص 134.
225) مناقب آل ابی طالب 1، 158 (عتققه ما بین لب پایین و ذقن را گویند ترتیب العین، 583.)
226) مناقب آل ابی طالب 1، 158.
227) مصدر سابق.
228) من لا یحضر الفقیه 1 / 158.
229) مناقب آل ابی طالب 1، 158 بحار الانوار 16، 191،
230) مناقب آل ابی طالب 1، 158.
231) مناقب آل ابی طالب 1، 158 و در من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 129 آمده است و کان شعر رسول الله وفره لی یبلغ الغرق به نقل از سنن النبی تألیف علامه طباطبائی قدس سره الشریف ص 100 و 101 چاپ موسسه نشر اسلامی.
232) ارشاد القوب باب 32 ص 115.
233) امالی مجلس 17 ص 68، علل الشرایع ص 130 وسائل الشعیه ج 12 ص 627، عیون اخبار الرضا ج 2 ص 81، خصال شیخ صدوق باب الخمسه.
234) مستدرک الواسائل ج 8 ص 364 از او نقل کرده.
235) کافی ج 2 ص 648 و جلد ص 535، مستدرک الواسائل ج 8، فقیه ج 3 ص 469، بحار ج 40 ص 335 حدیث 16، مشکاه الانوار ص 347 به نقل از محاسن برقی.
236) غوالی اللثالی ج 1 ص 141 مستدرک ج 9 ص 195.
237) این مطلب مربوط به زمان مرحوم علامه مجلسی قدس سره شریف است.
238) خصال شیخ صدوق ص 490، امالی شیخ صدوق ص 197، حیوه القلوب ج 3 ص 239 و ص 294.
239) وسائل الشیعه ج 24 چاپ موسسه آل البیت (علیه السلام الاحیاء التراث ص 244 کتاب اطعمه و اشربه باب 2 از ابواب آداب المائده حدیث 6، امالی شیخ صدوق ص 262 مکارم الاخلاق ج 1 ص 71 روضه الواعظین ج 2 ص 456 (فتال نیشابوری).
240) امالی شیخ صدوق قدس سره والشریف مجلس 71 حدیث 6 ص 367، حیوه القلوب جلد 3 ص 295.
241) مکارم الاخلاق ج 1 ص 61 چاپ موسسه نشر اسلامی، بحارالانوار ج 16 ص 237.

242) قرب الاسناد حمیری از اعلام قرن سوم هجری قمری ص 91 بحار ج 16 ص 219 حدیث 8.
243) قرب الاسناد ص 148.
244) عیون اخبار الرضا ج 2 ص 30 امالی شیخ مفید 124، الزهد حسین بن سعید کوفی اهوازی ص 52، مکارم الاخلاق ج 2 ص 661 حیوه القلوب مجلسی ج 3 ص 298 باب هشتم.
245) کافی ج 2 ص 661 و مکارم الاخلاق ج 1 ص 26 مستدرک الرسائل ج 8 ص 406 باب استحباب استقبال القبله فی کل مجلس حدیث 2 مشکاه الانوار ص 204.
246) الازرام، القطع و ازرم بوله قطعه (ترتیب العین 343).
247) سنن النبی (علامه طباطبائی قدس سره) ص 122 حدیث 18 از باب آداب معاشرت به نقل از مکارم الاخلاق ج 1 ص 25.
248) مکارم الاخلاق ج 1 ص 22.
249) کتاب اخلاق به صورت خطی موجود است.
250) سنن النبی علامه طباطبایی ص 122 حدیث 20 مستدرک الواسائل ج 9 ص 7، احیاء علوم الدین ج 2 ص 365 قریب به همین مضمون.
251) مکارم الاخلاق ج 1 ص 18.
252) مکارم الاخلاق ج 1 ص 16 و ابن ابی فراس در مجموعه خود ص 46 و سهروردی در عواف المعارف ص 224 همین حدیث را نقل کرده اند و به جای نه سال ده سال ذکر کردند و فیض القدیر ج 5 ص 152 همین حدیث را با مقداری تغیر، احیاء علوم الدین ج 2 ص 365 نقل از سنن طباطبایی.
253) محجه البیضاء ج 4 ص 120، مجموعه درام ج 2 ص 89، هم به همین معنی آمده است.
254) ارشاد القلوب ص 133، و به همین معنی روایت شده است در تحف العقول، 9 به نقل از سنن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) علامه طباطبایی، ارشاد القلوب تحقیق شده چاپ اسوه ج 1 ص 263، شیخ صدوق 251 حدیث 121 باب 4، بحار الانوار ج 74 ص 394 ج 17.
255) الکززه الانقباض و الیبس والکز و المعبس مجمع البحرین ج 4 ص 32.
256) کشف الربیه: 119 و اربعون حدیث للیسد ابن زهره الحلبی ص 82.
257) مصباح الشریعه ص 140، اصول کافی ج 6 ص 276 جعفریات ص 193 به نقل از سنن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) ص 129.
258) تحف العقول: ص 442.
259) آشنایی با شیوه زندگی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)، ضمیمه درس اخلاق مراکز تربیت معلم، ص 11.
260) مکارم الاخلاق، ص 32 و ثواب الاعمال ص 37.
261) نظام الحکومه النبویه، تألیف عبدالحی کتانی، چاپ بیروت (2 جلد) جلد اول ص 59.
262) همان منبع، ص 97، نقل از کتاب خاتم النبین، علی کمالی.
263) سوره اعراف آیه 31.
264) خصال ص 268و مکارم الاخلاق ص 70 و روضه الواعظین ص 308.
265) احادیث 21 گانه را از این منابع نقل کرده است: الف) کافی ج 3، ص 424 حدیث 8 و، 4 ص 53، حدیث 10 و ص 56 حدیث 10 و ج 76 ص 441، حدیث 7. تهذیب، ج 3، ص 136، حدیث 279 و 298 و ص 241، حدیث 647 و ج 110، حدیث 197. ج) تفسیر عیاشی، ج 2 از ص 16 به بعد. د) من لا یحضره الفقیه، ج 1 ص 75، حدیث 319 و تفاسیر مجمع البیان و قمی...
266) به نقل از تفسیر نمونه، ذیل آیات مربوطه.
267) وسائل الشیعه جلد 5، چاپ موسسه آل بیت (علیه السلام) ابواب احکام الملابس، باب 1، حدیث 2 و کافی جلد 6، ص 428، حدیث 1.
268) الفقیه، ج 1، ص 122 و مکارم الاخلاق، ص 84.
269) مکارم الاخلاق، ص 34 (اثمد: حجره یکتحل به سنگی است که با آن سرمه می کشند) مجمع البحرین، ج 3 ص 20.
270) مکارم الاخلاق، ج 1، ص 80، چاپ موسسه نشر اسلامی و الانوار فی شمائل النبی المختار ج 2، ص 682، حدیث 1076.
271) مکارم الاخلاق، مصدر سابق، ص 81، قرب الاسناد، ص 55 و عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 43 حدیث 148، طب الائمه ص 101 و بحارالانوار، ج 16، ص 247.
272) مکارم الاخلاق، ج 1، چاپ موسسه نشر اسلامی، ص 81، حدیث 127، بحار، جلد 16، ص 247.
273) مکارم الاخلاق، ج 2، ص 82، چاپ موسسه نشر اسلامی، حدیث 134 و کافی، ج 6، ص 514، حدیث 2 و قرب الاسناد، تحقیق موسسه آل البیت، ص 151، حدیث 548 و بحار جلد 76، ص 142 حدیث 1، صحیح بخاری: کتاب الحج باب الطیب عند لاحرام، صحیح مسلم، کتاب الحج، باب الطیب محرم (1190)، الانوار، ج 2، ص 677، حدیث 1064.
274) الوبیص، المعان و البرق مجمع البحرین، جلد 4، ص 190، و و بص بیص و بیصا ای برق و لمع الصحاح، واژه و بص، جلد 3، ص 106.
275) مکارم الاخلاق، ج 1 ص 83.
276) مصدر سابق، ص 83، (القماری به فتح قاف، از چوبهای معطر است).
277) عود قماری نو عی از عودهائی بوده است؟رد آن زمان با آن خود را بخور می دادند.
278) کافی، ج 6، ص 512 و مکارم الاخلاق، ج 1، ص 83، چاپ موسسه نشر اسلام وابسته به جامعه مدرسین قم.
279) کافی، ج 6، ص 511 و مستدرک الواسائل، ج 6، ص 48 و رواه جعفر بن احمد القمی در کتاب العروس).
280) مکارم الاخلاق، ج 1، ص 104.
281) سنن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)، ص 157، به نقل از منتخب فخر الدین طریحی.
282) تفسیر مجمع البیان چاپ بیروت و منشورات دارالکتب العلیمه، جلد 4 ص 191.
283) تفسیر نمونه، جلد ششم، ص 154.
284) کافی، جلد 6، ص 487 حدیث 6، تحف العقول، ص 100 مکارم الاخلاق، ج 1، ص 157 چاپ موسسه نشر اسلامی و خصال شیخ صدوق، حدیث اربعمأه و محدث نوری از (غوالی اللثانی) نقل کرده در مستدرک الوسائل، چاپ قدیم، جلد 1، ص 59 و قرب الاسناد، ص 122.
285) مکارم الاخلاق، ج 1، ص 156، صحیح نسائی، کتاب الطهاره، باب الطهاره، باب ،13 صحیح ترمذی (2761) مسند احمد 4:366 و الفردوس بمأثورالخطاب، ج 3: 626 / 5956.
286) من لا یحضرالفقیه، جلد 1، ص 130 و مکارم الاخلاق، ج 1، ص 157 با اضافه جمله (و هی الفطره) در آخر حدیث و به دنبال آن دارد که بگوید بسم الله و بالله و علی مله رسول...، متسدرک، ج 1، ص 59، چاپ هدیه.
287) نوره ترکیبی است از مواد شیمیایی که با آن موهای اضافی بدن را می زدایند.
288) سنن النبی، تألیف علامه طباطبائی قدس سره ص 148، مکارم الاخلاق، ص 85، حدیث 144، ج 1.
289) کافی، ج 6، ص 507 (ص 518 چاپ بیروت) حدیث 14.
290) کافی، ج 6، چاپ بیروت، ص 517، باب النوره، حدیث 10.
291) روضه الواعظین، ص 308، کافی، ج 6، ص 506، من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 119.
292) الفقیه، ج 1، ص 120 و خصال شیخ صدوق، حدیث اربعماه.
293) مستدرک الوسائل، ج 6، ص 45، بحارالانوار، ج 89، ص 358.
294) خاتم النبیین، به نقل از مطالب العالیه، ج 1 ص 14.
295) کافی، ج 6 ص 490، وافی (منثورات مکتبه الامام امیرالمومنین (علیه السلام)، اصفهان، ج 6، ص 679 حدیث 5250.
296) وسائل الشیعه، چاپ آل البیت، ج 2، ص ،134 کتاب الطهاره، باب 81 از ابواب آداب الحمام حدیث 1، الفقیه، ج 1، ص 128 / 315 (چاپ بیروت ص 170) وافی، ج 6، ص 648، حدیث 5266، بحارالانوار، ج 76، ص 123.
297) سوره نور آیه 30.
298) سوره نور آیه 31.
299) نظام الحکومه النبویه، تألیف عبدالحی کتانی، چاپ بیروت (دو جلدی)، جلد 2، ص 344.
300) تفسیر الوصول الی جامع الاصول، تألیف ابن الربیع، چاپ قاهره، (4 جلدی) جلد 3، ص 92.
301) اسد الغابه فی معرفه الصحابه تألیف ابن اثیر، (6 جلدی) جلد 5، ص 183.
302) أسد الغابه، ج 1، ص 113.
303) مجمع الزوائد، تألف همثمی، چاب بیروت (10 جلدی) 2، ص 100.
304) نهابه الارب تألیف نویری (18 جلدی)، جلد 18، ص 318.
305) روضه الواعظین فتال نیشابوری، ص 308.
306) کافی، ج 6، ص 495، حدیث 6، خصال شیخ صدوق، ص 480، حدیث 52.
307) کافی، ج 6، ص 495، و ج 3، ص 23، محاسن برقی، ص 560.
308) کافی، ج 3، ص 445، مجمع البیان، ج 2، ص 555 تهذیب الاحکام، ج 2، ص 334، وسائل الشعیه چاپ آل البیت (علیه السلام)، ج 2، ص 20، باب 6، از ابواب السواک، حدیث 1.
309) کافی، ج 3، ص 445؛ مجمع البیان، ج 2، ص 555، تهذیب الاحکام، ج 2، ص 334، وسائل الشیعه، چاپ آل البیت علیه السلام، ج 2، ص 20، باب 6، از ابواب السواک، حدیث 1.
310) فی الحدیث کدت ان أحفی ای استقصی علی اسانی کاذبها بالتسوک و ان یدرد ان یذهب باسنانی (نهایه ابن اثیر، ج 1، ص 410).
311) الدرد، ذهاب الاسنان (لسان العرب، ج 3، ص 166).
312) وسائل، ج 2، (چاپ آل البیت علیه السلام) باب 1، از ابواب سواک، ج 1، کافی ج 3، ص 23، حدیث 3.
313) وسائل، مدرک سابق، باب 7، حدیث 3، و من لا یحضر الفقیه، ج 1، ص 32، حدیث 112.
314) نظام الحکومه النبویه، ج 1، ص 455.
315) نظام، ج 2، ص 330.
316) نظام، ج 2، ص 330.
317) مطالب العالیه، ج 11، ص 9.
318) نظام، ج 1، ص 97.
319) نظام الحکومه النبویه، ج 1، ص 346.
320) تبسیر الوصول، ج 3، ص 177.
321) مطالب العالیه، ابن حجر، ج 1، ص 102.
322) مصدر سابق، ج 2 ص 245.
323) مصدر سابق، ج 2، ص 418.
324) بحار، ج 16، ص 290.
325) مجمع الزوائد هیمثی، ج 1، ص 204.
326) مصدر سابق، ص 274.
327) مستدک الوسائل، ج 2 ص 517.
328) جواهر الکلام، ج 28، ص 213، به نقل از سیره نبوی ص 60.
329) در کتاب آشنایی با شیوه زندگانی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم).
330) سوره عنکبوت آیه 65.
331) سوره عنکبوت آیه 65.
332) آیات 31 و 32 سوره مبارکه لقمان.
333) تفسیر نمونه، ذیل آیات فوق به نقل از تفاسیر مجمع البیان و قراطبی و فخر رازی و صافی.
334) مقتصد از ماده قصد به معنی اعتدال به معنی در کار و وفای به عهد است.
335) مجمع البیان، ذیل آیه مورد بحث، در اسد الغابه فی معرفه الصبابه ج 4 ص 5 نیز همین ماجرای با مختصری تفاوت آمده است.
336) تغرب: یعنی فاطله بگیر، دور شو (از وطن).
337) الفیافی: الحصاری.
338) هوان: ذل - خواری.
339) واش: نمام و سخن چین.
340) المدخل، ج 2 ص 114.
341) مصباح الزائر، ص 26، محاسن برقی، ص 345، حدیث 6 و 7، کافی، ج 8، ص، 143 حدیث 109، من لا یحضره الفقیه ج 2، ص 173، حدیث 766، خصال شیخ صدوق، ص 386 حدیث 69، مزار (تألیف شیخ مفید) ص 64، حدیث 1 و 2، بحار ج 100 ص 102.
342) ابن طاووس در مصباح الزائر ص 26 و در کتاب الامان من اخطار الاسفار و الازمان (به ذریعه علامه طهرانی) ج 2 ص 343 برای آشنایی به انی کتاب مراجعه شود) باز از ابن طاووس ص 30 که از به بعد با همان جمله (الامان) از او یاد می کنیم و صدوق در فقیه، ج 2 ص 173، حدیث 768 و 769 و شیخ مفید قدس سره الشریف در کتاب فرار ص 65 حدیث 3 و مجلسی در بحارالانوار، ص 102 از جلد 100، حدیث 2.
343) دیوان امام علی (علیه السلام)، تألیف بیهقی نیشابوری کیدری، ص 40.
344) مصباح الزائر ص 26، الامان ص 33 قحار ج 100، ص 102، حدیث 3.
345) ابن طاووس در الامان ص 33، کافی، ج 8 ص 275،، حدیث 416، من لا یحضره الفقیه، ج 2،ص 174 حدیث 778، مکارم الاخلاق، ج 1 ص 516، حدیث 1799، بحارالانوار، ج 100 ص 103، ذیل حدیث 3 و صدر حدیث 4.
346) محاسن برقی، ص 384، حدیث 22، من لا یحضره الفقیه، ج 2 ص 174 حدیث 782، تهذب، ج 5 ص 49 حدیث 150، مکارم الاخلاق، ج 1 ص 530، حدیث 1810، بحار ج 100، حدیث 5 از ص 103.
347) شیخ مفید در کتاب فرار، ص 66 قسمتی از این دعا را آورده، سید بن طاووس در مصباح الزائر، ص 29 و در الامان ص 41، مصباح کفعمی ص 186، قسمتی از آن را آورده است ابن مشهدی در کتاب (فرار) ص 26 - 23 بحار الانوار، ج 100 ص 104 ضمن حدیث 11.
348) قال فلان علی اهله، فلانی امورات خاناده خود را بگردن گرفت. (المنجد).
349) جوارا الی الله را به صدای بلند خواند و دعا کرد، تضرع و زاری بدرگاه خدا کرد (المنجد).
350) بحار الانوار، ج 100 ص 106 ذیل حدیث 12.
351) مصباح الزائر ص 31.
352) و عثاء یعنی راه صعب العبور، اسراف.
353) مصباح المتهجد (شیخ طوسی) ص 615 و 616، مصباح الزائر، ص 32 و 31 و الامان ص 3840، بحار الانوار، ج 100، ص 107، حدیث 13.
354) مصباح الزائر ص 28، الامان ص 33، بحارالانوار، ج 100 ص 104.
355) مصباح الزائر، ص 34، الامال، ص 46 بدون ذیل، بحارالانوار، ج 100 ص 108 حدیث 17.
356) کامل الزیارات ص 238، ذیل حدیث 10، تهذیب ج 6، ص 75 ذیل حدیث 146، الامال ص 47، بحارالانوار، ج 100، ص 109، حدیث 18.
357) تهذیب جلد 6 چاپ بیروت (موسسه دارالاضواء ص 66 ذیل حدیث 146، الامال ص 47 بحارالانوار جلد 100 ص 109 حدیث 20.
358) سوره زخرف آیه 13.
359) مکارم الاخلاق، ج 1 ص 529 حدیث 1840 بحارالانوار نفس مصدر سابق.
360) محاسن برقی ص 353 حدیث 43، کافی ص 287 حدیث 1، الامان ص 12 و بحار نفس مصدر سابق.
361) محاسن برقی ص 374 احادیث 141،142، 143 فرار شیخ مفید صفحات 69 و 72. مکارم الاخلاق 1: 552 / 1906 بحار جلد 100 ص 110.
362) من لایحضره الفقیه جلد 2 ص 266، مکارم الاخلاق ص 240، عوارف المعارف ص 126.
363) عیون اخبار الرضا جلد 2 ص 37.
364) المدری شیئی یعمل من حدید او خشب علی شکل سن من السنان المشط و الوال منه یسرح به الشعر المتلبد و یستعمله من لا مشط له نهایه ج 2 ص 115.
365) مصباح الزائر ص 38، امان الاخطار ص 54، دعائم الاسلام جلد 1 ص 118 وجلد 2 ص 165 بحارالانوار جلد 100 ص 103 ذیل حدیث 6 و صدر حدیث 7.
366) مکارم الاخلاق ص 35.
367) جعفریات ص 185.
368) مکارم الاخلاق ص 35، جعفریات و دعائم الاسلام همان مصدر سابق، مستدرک الوسایل جلد 8 ص 217.
369) مکارم الاخلاق جلد 1 ص 204.
370) الصب یفتح المعجمع و تشدید الباالموحده اسم الجبل الذی مسجد الخفیف فیه ای فی اصله، الصحاح جلد 1 ص 168.
371) المأزم کل طریق ضیق بی جبلین و منه مسمی الموضع بین ا لمشعری و بین عرفه مأزمین الصحاح جلد 5 ص 1861.
372) کافی جلد 4 ص 248. جلد 8 ص 147.
373) عوارف المعارف ص 126.
374) جعفریات ص 75 من الا یحضره الفقیه جلد 2 ص 299 مستدرک الوسایل جلد 8 ص 232 محاسن برقی ص 311.
375) مکارم الاخلاق ص 246.
376) سوره انفال آیه 74.
377) سوره نساء آیه 97.
378) محمد خاتم پیامبران جلد اول (به نقل از تفسیر نمونه ذیل آیات مربوطه).
379) تاریخ طبری جلد دوم صفحه 112 (به نقل از تفسیر نمونه).
380) سفینه البحار جلد 8 ص 628 ماده هجر.
381) تفسیر نور الثقلین جلد 2 ص 541.
382) سوره بقره ص 207.
383) تفسیر قمی ج 1 ص 71 امالی شیخ طوسی صفحات 252، 446، 447، 551 مجمع البیان جلد 1 ص 301 تفسیر نهج البلاغه ابن ابی الحدید جلد 112 ص 262.
384) سوره بقره آیه 207.
385) تذکره الخصوص ص 35 و احقاق جلد ج 6 ص 464 به نقل از تفسیر ثعلبی احیاء علوم الدین جلد 3 ص 273 شواهد التنزیل ج 1 ص 123 امالی شیخ طوسی ص 469 شبیه الخواطر ص 181 و ص 182 حیوه القلوب ج 4 ص 836.
386) مناقب خوارزمی ص 228 و مأه منقبه (صدوق) ص 145.
387) کافی جلد 8 ص 263، مسند احمد بن جلد 1 ص 181 و الونأباحوال المصطفی ص 242 (در خرائج رواندی با توضیح بیشتری آمده است).
388) خرائج و جرائج قطب راوندی جلد 1 ص 146، حیوه القلوب مرحوم مجلسی جلد 4 باب بیست و هفتم صفحات 847 و 848.
389) آیات 80 و 81 سوره مبارکه نحل.
390) در طلیعه ورد به این دفتر بحث این آیه گذشت.
391) سوره بقره آیه 2.
392) سفینته البحار جلد 7 ص 567 بحار الانوار جلد 21 ص 336 تفسیر مجمع البیان جلد 1 ص 451، اعلام الوری با علام الهدی جلد اول ص 255.
393) احیاء علوم الدین جلد 2 ص 374 - 377 به نقل از سنن النبی (علامه طباطبایی قدس سره) ص 173 - 175 به همین مضامین در مکارم الاخلاق جلد 1 ص 86 به نقل از سن ابی داود کتاب اللباس و الانوار فی شمائل النبی المختار جلد 2 ص 527 حدیث 778 و بحارالانوار جلد 16 ص 250.
394) مکارم الاخلاق (چاپ موسسه نشر اسلامی) جلد 1 ص 251 امالی شیخ طوسی جلد 2 ص 152 به نقل از پاورقی مکارم تحقیق موسسه بعثت نشر دارالثقافه یک جلد فوق در آخر ص 531 آمده است.
395) غوالی اللئالی باب الصلوه جلد 2 ص 214.
396) الجعفریات ص 184، دعائم الاسلام جلد 2 ص 153، مکارم الاخلاق جلد 1 ص 120 نقل از سنن النبی ص 175.
397) خصال صدوق ص 61 و امالی صدوق ص 370.
398) امالی شیخ طوسی ص 705.
399) قرب الاسناد ص 64.
400) کافی جلد 6 ص 486.
401) حیوه القلوب جلد 3 ص 273 و مکارم جلد 1 ص 89.
402) تیسیر الوصول جلد 2 ص 172.
403) مکارم الاخلاق جلد 1 ص 200 وسائل الشیعه جلد 5 ص 91 کتاب الصلوه ابواب احکام الملابس باب 53 حدیث 12 که خلاصه ترجمه آن در بالا ذکر شده.
404) سوره انبیاء آیه 89.
405) وسائل الشیعه مصدر سابق باب 56 حدیث 4.
406) وسائل الشیعه مصدر سابق حدیث 5 و مهج الوعوات ص 359.
407) تذکره الخواص ص 46 طبقات الکبری جلد 1 ص 239 بحارالانوار جلد 19 ص 111 و اعلام الوری باعلام الهدی جلد 1 ص 159 و 160.
408) التحصین ص 13 و مستدرک الواسائل ص 466 حدیث 4010 و عده الداعی ص 119.
409) کافی جلد 2 ص 122 وسادئل الشیعه جلد 15 ص 273.
410) کافی جلد ص 129.
411) محاسن برقی جلد 2 ص 278 کافی ج 2 ص 129 و جلد 8 ص 129 و 163 وسائل الشیعه ج 24 ص 234 حیوه القلوب جلد 3 ص 308.
412) نظام الحکومه النبویه جلد 2 ص 179.
413) غریب الحدیث ابن فتیبه جلد 1 ص 438 هر دو مورد نقل از (خاتم النبیین).
414) کافی جلد 6 ص 526 حدیث 1 وسائل جلد 5 ص 303 ابواب احکام المساکن باب 3 حدیث 1 محاسن برقی ص 614 حدیث 37.
415) کافی جلد 6 ص 527 حدیث 4 و محاسن برقی ص 615 حدیث 42.
416) کافی جلد ششم ص 526 حدیث 5 و محسان برقی ص 611 حدیث 24.
417) خصال شیخ صدوق ص 183 حدیث 252، وسائل الشیعه جلد 5 باب 1 از ابواب احکام مساکن ج 8.
418) سنن النبی ص 188 به نقل از مکارم الاخلاق ص 131 جلد 1.
419) تمام مدارک سابق و مکارم ص 130.
420) خصال شیخ صدوق ص 298، عیون اخبار الرضا ص 277.
421) این بود گوشه هایی از سنن و آداب رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) در لباس و مسکن که با اختصار بیان شد.
422) سوره بقره آیه 186.
423) تفسیر مجمع البیان جلد 2 چاپ بیروت موسسه دارالکتب العلمیه ص 13.
424) سوره ق آیه 16.
425) سوره انفال آیه 24.
426) سوره فرقان آیه 77.
427) کافی جلد 2 ص 468، بر شما باد سلاح انبیاء گفته شد سلاح ابنیاء چیست؟ فرمود: دعا.
428) بحار الانوار ج 93 ص 312 و 313 ذیل حدیث، تعبیر (الدعا سلاح المومنین) در فلاح السائل ص 73 کافی ج 2 ص 468 مکارم الاخلاق جلد 2 ص 8 حدیث 1979 عوالی اللثالی ج 4 ص 19 ج 51 و جعفریات ص 222 و جامع احادیث قمی ص 78 ببینید.
429) فلاح السائل ابن طاووس چاپ دفتر تبلیغات اسلامی ص 76، سفینه البحار جلد 3 ص 48 بحار الانوار جلد 93 ص 249 کافی جلد 2 ص 47 حدیث 7، مکارم الاخلاق جلد 2 ص 237 صدر حدیث (حدیث 2571)، تحف حدیث را عبدالله بن سنان نقل کرده ارشاد القلوب ص 149 طب الائمه ص 68 به نقل از زراره بن أعین (صدر حدیث) و خصال شیخ صدوق ص 620 حدیث 1 از امام صادق (علیه السلام) از رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قسمتی از حدیث با مقداری تغییر.
430) مثنوی مولوی.
431) دعوات ص 22، بحارالانوار جلد 93 ص 339 جلد 93 ص 339 حدیث 9 و 10، امالی جلد 2 ص 198 و ص 306 حدیث جلد 7 ص 182 صدر بحار الانوار جلد 16 ص 182 صدر حدیث الانوار جلد 16 ص 287 حدیث 141 به نقل از امالی، وسائل الشیعه جلد 7 ص 46 باب 12 از ابواب الدعا حدیث 3 به نقل از عده الداعی و امالی طوسی تنبیه الخواطر جلد 2 ص 74، اعلام الدین دیملی ص 124 صدر حدیث (ابتهال در حدیث به معنی تضرع است صحاح للجواهری جلد 4 ص 1643).
432) مناقب آل طالب جلد 1 ص 147 مجمع البیان جلد 2 ص 554 به نقل از سن النبی ص 372.
433) الدعوات ص 47 مستدرک الواسائل جلد 4 ص 427 بحارالانوار جلد 93 ص 313.
434) کافی جلد 2 ص 524 بحار الانوار جلد 86 ص 289.
435) مستدرک الوسائل جلد 5 ص 306 حدیث 5934.
436) المقنع ص 195.
437) تفسیر ابوالفتوح رازی جلد 1 ص 26 مستدرک الوسائل جلد 5 حدیث 5936 و 5937.
438) و من علی بالنبوه.
439) احیاء علوم الدین جلد 2 ص 367.
440) دلائل الامامه ص 7 (محمد بن جریر طبری) از علماء امامیه (4 نفر دیگر از علما شیعه و سنی به همین نام هستند) و بحارالانوار جلد 84 ص 23 و مستدرک الواسائل جلد 3 ص 349.
441) جامع الاخبار چاپ موسسه آل البیت التراث ص 175 بحار الانوار جلد 84 ص 26 حدیث مستدرک الوسائل جلد 3 ص 392 حدیث 3863.
442) مکارم الاخلاق ص 92 جلد 1 مستدرک الوسائل جلد 5 ص 46، الترمذی: فی الدعوات 3396 و در شمائل 252 ابو داود در کتاب الادب 5045 الانوار فی شمائل النبی المختار جلد 1 ص 359 حدیث 477 بحارالانوار جلد 16 ص 253.
443) مکارم الاخلاق جلد 1 ص 93 کافی جلد 2 ص 536.
444) خصال: جلد 2 ص 510 ابواب تسعه عشر حدیث 1. قبل از دعا مقدمه ای دارد در خضال که اینجا حذف شده.
445) و الحمدلله الذی انادیه شئت لحاجتی و اخلوابه حیث شئت یسری بغیر شفیع فیقضی لی حاجتی (مفاتیح الجنان دعا ابوحمزه ثمالی).
446) کافی جلد 1 ص 139.
447) دیوان حافظ عزل 226.
448) نهج البلاغه خطبه 215.
449) نهج البلاغه مصدر سابق، صحیفه سجادیه ص 20 دعای مکارم الاخلاق نقل از حکمت عبادات آیه الله جوادی آملی ص 224.
450) کافی جلد 8 ص 127 به نقل از کتاب حکمت عبادات.
451) سوره ذاریات، آیه 56.
452) اشعار منسوب به مولوی است.-
453) سوره ذاریات آیه 57.
454) سوره ذاریات آیه 58.
455) سوره آل عمران آیه 97.
456) سوره فاطر آیه 15.
457) سوره ملک آیه 2.
458) سوره طلاق آیه 12.
459) نقل از تفسیر نمونه ذیل آیات مورد بحث با مقداری تغییر.
460) تفسیر درالمنثور جلد 4 ص 407 و 408 چاپ بیروت (دارالفکر) تفسیر نمونه به نقل از المیزان این حدیث را آورده المیزان جلد 10 ص 186.
461) سوره طه آیات 1 و 2.
462) تفسیر نمونه ذیل آیه شریفه جلد 13 ص 156 اما روایات تفسیر صافی، نور الثقلین، در المنثور، البرهان نقل کرده اند به این تفاسیر برای آگاهی از روایات مراجعه شود.
463) جلد 5 چاپ بیروت (موسسه اعلمی) ص 155.
464) نحله (نسبت دادن).
465) کاع: هاب و جین (مجمع البحرین).
466) احتجاج طبرسی جلد 1 از ص 497 الی 537 و مطلب مورد بحث در ص 519 آمده (چاپ انتشارات اسوه) چاپ دوم.
467) در آیه 10 سوره سبا می فرماید: لقد آتنینا داود منا فضلا یا جبال او بی معه و الطیر و ألنا له الحدید ما به داود از فضل خود نعمتی بزرگ بخشیدم، به کوهها گفتیم و با داود هم صدا شوید و هم چنین شما ای پرندگان با او هم آواز گردید و هر گاه او ذکر و تسبیح خدا می گوید زمزمه را سر دهید (کلمه رأوبی) در اصل از تأویب به معنی ترجیع و گرداندن صدا در گلو است این ماده گاهی به معنی توبه نیز استعمال می شود بخاطر اینکه حقیقت آن بازگشت به سوی خدا است، گرچه همه ذرات جهان ذکر و تسبیح و حمد خدا می گویند خواه داودی با آنها هم صدا بشود یا نشود ولی امتیاز داود این بود که به هنگام بلند کردن صدا و سردادن نغمه تسبیح آنچه درکون و درون این موجودات بود آشکار می گشت و زمزمه درونی به نغمه برونی تبدیل همانگونه که در مورد تسبیح (سنگ ریزه) دردست پیامبر اسلام (ص) نیز در روایات آمده است، در روایتی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم انه خرج یقره الزبور و کان اذا قرأ الزبور لا بیقی جبل و لا حجر و لا طائر الا اجابه داود به سوی دشت و بیابان خارج شد و هنگامیکه زبور را تلاوت می کرد هیچ کوه و سنگ و پرنده ای نبود مگر اینکه با او هم صدا می شد. کمال الدین صدوق نقل تفسیر نمونه در تفیسر المیزان جلد 16 ص 390.
468) الأز: التهیج و الغلیان: یقال القدر أتسد غلیانها و تهیجبها، و الا زبز صوت الرعد و صوت غلیان القدر، و المرجل قدر من نحاس (مجمع البحرین).
469) الاثافی: واحدتها اثفیه و هی أحد احجار ثلاثه توضع علیها القدر المعجم الوسیط ماده أثف، الحجرات الذی توضع علیه و جمعها أثاقی و أثاف (لسان العرب جلد 9 ص 3).
470) سوره طه آیات 1 و 2.
471) اشاره به سوره فتح آیه 2.
472) وسائل الشیعه جلد 4 ص 38 باب 10 از ابواب اداء الفرائض حدیث 2، اصول کافی جلد 3 چاپ بیروت ص 267 کتاب الصلوه باب فضل الصلواه حدیث 2 مرآه العقول جلد 15 ص 7.
473) سوره مریم آیه 31.
474) الحدائق چاپ بیروت جلد 6 ص 7 وسائل الشیعه مصدر سابق کافی جلد 3 ص 267، من لا یحضره الفقیه جلد 1 ص 135 حدیث 634.
475) آل عمران آیه 43.
476) ابراهیم آیه 37.
477) سوره ابراهیم آیه 41.
478) سوره آل عمران آیه 39.
479) سوره هود آیه 87.
480) سوره طه آیه 12 و 13.
481) سوره لقمان آیه 17.
482) سوره انبیاء آیه 73.
483) سوره صافات آیات 143 و 144.
484) مجمع البیان چاپ بیروت جلد 8 ص 257.
485) سوره مریم آیات 54 و 55.
486) یونس آیه 57.
487) وسائل الشیعه (چاپ آل البیت) جلد 4 باب 6 از ابواب اعداد الفرائض حدیث 1، کافی (چاپ بیروت) جلد 3 ص 271 باب من حفظ علی صلاته حدیث 7 من لا یحضره الفقیه جلد 1 ص 132 حدیث 617 المقنع ص 23، علل الشرایع ص 356 باب 7 حدیث 1.
488) وسائل مصدر سابق حدیث 10، محاسن برقی ص 79 حدیث 5.
489) وسائل الشیعه مصدر سابق حدیث 11 به نقل از محاسن برقی ص 80 حدیث 6، عقاب الاعمال ص 272 حدیث 1، امالی صدوق ص 391 حدیث 1.
490) مقتل الحسین (علیه السلام) ص 256 (عبدالرزاق الموسوی المقرم به نقل از حکمت عبادات ص 123).
491) بحار الانوار ج 45 ص 21.
492) مثیر الاحزان ص 65 بحار نفس مصدر سابق ص 22.
493) امالی شیخ صدوق مجلس 19 حدیث 2 ص 76 چاپ بیروت موسسه اعلمی، بحار جلد 45 ص 100، عوالم جلد 17 ص 1353 (به الذریعه ج 15 ص 356 مراجعه شود).
494) کافی جلد 3 ص 443، تهذیب الاحکام جلد 2 ص 4، استبصار جلد 1 ص 218، دعائم ج 1 ص 210.
495) کافی جلد 3 ص 443 و تهذیب الاحکام جلد 2 ص 4 و استبصار جلد 1 ص 218.
496) مصباخ المتهجد چاپ بیروت موسسه اعلمی ص 210.
497) جمال الاسبوع ص 162.
498) مستدرک الواسایل، جلد 6 ص 272 حدیث 6838.
499) بحارالانوار، جلد 91 ص 169 حدیث 1 و همچنین وسائل الشیعه جلد 5 ص 223 - مصباح کفمعی ص 409 و بلد الامین کفعمی ص 149 و سنن النبی ص 290.
500) در سنخه مصباح المتهجد آمده است و تب انک کریم رووف رحیم.
501) مفاتیح (کلیات) انتشارات فاطمه الزهراء ص 62.
502) احیاء علوم الدین جلد 2 ص 365.
503) مجموعه ورام ص 323 وعده الداعی ص 139.
504) فلاح السائل ص 289، مستدرک الواسائل جلد 4 ص 93 حدیث 4215، بحارالانوار جلد 84 ص 284 عده الداعی ص 151، مسند ابن حنبل جلد 5 ص 500 حدیث 16317.
505) جمله ازبز و مرجل در همین دفتر در جریان عالم یهودی با امیرالمومنین (علیه السلام) توضیح داده شد.
506) فلاح السائل مصدر سابق مستدرک مصدر سابق حدیث 4216، بحار هم همان مصدر سابق.
507) سنن النبی ص 269 (عبارت متن در سنن ناقص بنظر می رسید لذا بیشتر از متن فلاح السائل استفاده شده) فلاح السائل ص 242 با مقداری تفاوت در عبارت علل الشرایع ص 332 ج 2 تهذیب الاحکام ج 2 ص 67 حدیث 243 مناقب آل ابی طالب جلد 4 ص 73، من لا یحضر جلد 1 ص 305.
508) دعائم الاسلام جلد 1 ص 162، مستدرک الوسائل جلد 4 ص 144.
509) ذکری الشیعه چاپ آل البیت جد 3 ص 330 خلاف جلد 1 ص 327، مسأله 79، مفتاح الکرامه جلد 2 ص 400 المقنعه ص 16.
510) تفسیر عیاشی جلد 2 ص 295 سوره اسراء.
511) مستدرک الوسائل جلد 4 ص 185.
512) علل الشرایع جلد 2 ص 332 و به همین مضمون از ثقفی در کتاب (الغارات) در ضمن نامه امیرالمومنین (علیه السلام) به محمد به ابی بکر ج 1 ص 246 مستدرک جلد 4 ص 437.