فهرست کتاب


مروارید آفرینش

حجه السلام و المسلمین دکتر سید مجتبی برهانی‏

آداب سیر و سفر

سید بن طاووس می گوید: زمانیکه تصمیم بر سفری گرفتید سزاوار است روز چهارشنبه و پنج شنبه و جمعه روزه بگیرید و از ایام هفته روز شنبه را برای مسافرت برگزینید، بعد روایتی از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: من اراد سفرا فلیسافر فی یوم السبت فلوأن حجرا زال عن جبل فی یوم السبت لرده الله الی مکانه(341)
در این حدیث توصیه به مسافرت در روز شنبه شده، هر چند سنگی زا بالای کوهی جدا شود خدا آن را به جای خود برگرداند. کنایه از این است که خداوند او را از حوادث حفظ می کند. در ذیل حدیث آمده است او یوم الثلاثایوم الیوم الذی الان الله فیه الحدید لداود علیه السلام یا روز سه شنبه، چون سه شنبه روز است که خداوند آهن را در دستان قدرتمند داود علیه السلام نرم کرد. یا روز پنج شنبه بدرستی که پیامبر اسلام در روز پنج شنبه به مسافرت می رفت و می فرمود: یوم الخمیس یوم یحبه الله و رسوله و ملائکته(342) در اشعاری که منسوب به امیر المومنین (علیه السلام) درباره روزهای هفته می فرماید:

لنعم الیوم السبت حقا - لصید ان اردت بلاأمتراء
و فی الاحد البناء لان فیه - تبدی الله فی خلق المساء
و فی الاثنین ان سافرت فیه - ستظفر بالنجاح و بالثراء
و من یرد الحجامه فالثلاثاء - ففی ساعاتها حرق الدماء
و ان شرب المرو یوما دواءا - فنعم الیوم یوم الاربعا
و فی یوم الخمیس قضاء حاج - ففیه الله یأذن للدعاء
و فی الجمعات ترویج و عرس - و لذات الرجل مع النساء
و هذا العلم لا یعلمه الا - نبی او وصی الانبیاء(343)

1- برای صید و شکار روز شنبه توصیه شده. 2- در روز یکشنبه شروع بناء، زیرا خداوند در این روز خلقت آسمان را شروع کرد. 3- سفر در روز دوشنبه توصیه شده و پیروزی و رسیدن به خواسته ها وعده داده شده. 4- حجامت را در روز سه شنبه سارش کرده. 5- روز چهارشنبه را برای خوردن دارو 6- در روز پنج شنبه حاجتها بر آورده شود و در آن روز خداوند اجازه و رخصت دعا کردن داده. 7- در روز جمعه به تزویج و عروسی و خوش بودن مردان با همسران خود سفارش شده است.
و در ایام ماه بیشتر روزهای چهارم و ششم و بیست و یکم برای مسافرت سفارش شده و در روایات، روزهای هشتم و بیست و سوم از هر ماه برای سفر مکروه دانسته شده است(344).
و لا تسافر و القمر فی برج العقرب فقد جاء عن الصادق علیه السلام انه کره السفر فی ذلک الوقت(345) سید بن طاووس می گوید وقتی قمر در عقرب است مسافرت نکن، سپس حدیث فوق را امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که سفر در چنین روزی کراهت دارد.
اگر ضرورتی پیش آمد و انسان ناچار شد روزهایی را که سفر در آن مکروه است برای مسافرت انتخاب کند دستوراتی داده اند که به بعضی اشاره می کنیم.
1- از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که می فرمود: افتتح سفرک بالصدقه واخرج ذلک، فانک تشتری سلامه طریقک(346) سفر را با صدقه شروع کن و سلامت راه با صدقه بدست آور.
2- خواندن سوره حمد و معذتین و آیه الکرسی و سوره قدر و از آیه ان فی خلق السموات و الارض... تا آخر آیه 90 سوره آل عمران، سپس بگو: اللهم بک یصول الصائل و لقدرتک یطول الطائل، و لا حول لکل ذی حول الا بک، و لا قوره یمتارها ذوقوه الا منک بصفوتک من خلقک و خیرتک من بریتک محمد نبیک و عترته و سلالته علیه و علیهم السلام صلی علی محمد و علیهم واکفنی شر هذالیوم و ضر ه، و ارزقنی خیره و یمنه و اقض لی فی متصرفاتی بحسن العاقبه، و بلوغ المحبه و الظفر بالامنیه و کفایه الطاغیه المغویه، و کل ذی قدره لی علی اذیه، حتی اکون فی جنه و عصمه و تعمه، وأبدلنی فیه من المخاوف أمنا و من العوائق فیه برا، حتی لا یصدنی صاد عن المراد، و لا یحل بی طارق من اذی العباد أنک علی کلی شی ء قدیر، و هو السمیع البصر(347)
3- سپس با اهل خانه و خانواده وداع نموده و موقع نموده و موقع خروج بر درب منزل ابدا تسبیح حضرت زهراء (سلام الله علیها) خوانده شود سوره حمد یک بار به طرف جلو و یک به طرف راست و یک با به طرف چپ، قرائت شود و همچنین آیه الکرسی به سه طرف جلو، راست و چپ خوانده شود. سپس این دعا را بخواند:
اللهم الیک وجهت وجهی و علیک خلفت اهلی و مالی و ما خولتنی(348) و قد و ثقت بک فلا تخیبنی یا من یخیب من اراده، و لا یضیع من حفظه، اللهم صل علی محمد و آله واحفظنی فی ماغبث عنه، و لا تکلنی الی نفسی یا ارحم الراحمین.
اللهم بلغنی ما توجهت له، و سبب لی المزار، و سخر لی عبادک و بلادک و ارزقنی زیاره نبیک و ولیک امیرالمومنین، و الائمه ولده، و جمیع احوالی و لا تکلنی الی نفسی و لا ألی غیری فاکل و أعطب، و زودنی التقوی، و غفرلی فی الاخره و الاوالی، اللهم اجعلنی أوجه من توجه الیک.
و باز می گویی: بسم الله و بالله، توکلت علی الله، و اشتعنت بالله، وأجلات ظهری الی الله، وفوضت أمری الی الله رهبه من الله، و رغبه الی و لا ملجا و لا منجی، و لا مفرمن الله الا الی الله رب آمنت بکتابک الذی انزلت و نبیک الذی أرسلت، لانه یأتی بالخیر - الهی - الا أنت و لا یصرف أنت عز جارک(349) و جل ثناوک و تقدست أسماوک و عظمت آلاوک، و لا اله عیرک(350).
به تحقیق روایت شده که اگر کسی صبح با خواندان این دعا از منزلش خارج شود تا شب با هیچ حادثه ای روبرو نخواهد شد و یا تا زمانیکه به منزلش برگردد و همچنین اگر شب این دعا را بخواند. در مسافرت شبانه تا صبح یا تا زمانیکه به منزلش برگردد با مشکلی روبرو نخواهد شد(351).
4- سپس بخواند قل هو الله احد را یازده مرتبه و انا انزلناه و آیه الکرسی و معوذتین و بدمد بر تمام بدنش و صدقه بدهد و به هر اندازه که برایش ممکن است و بگوید:
اللهم انی اشتریت بهذه الصدقه سلامتی و سلامه سفری و ما معی، اللهم احفظنی و احفظ مامعی و سلمنی و سلم ما معی و بلغنی ما معی ببلاغک الحسن الجمیل، سپس گفته شود لا اله الا الله الحلیم الکریم، لا اله العلی العظیم، سبحان الله رب السموات السبع و رب الارضین السبع و ما فیهن و ما بینهن و رب محمد و آله و الطیبین.
اللهم کن لی جارا من کل جبار عنید، و من کل شیطان مرید، بسم الله دخلت و بسم الله خرجت، اللهم ان أقدم بین یدی نسیانی و عجلتی بسم الله و ما شاء الله فی سفری هذا ذکرته ام نسیته، اللهم انت المستعان علی الامور کلها و انت الصاحب فی السفر، و الخلیفه فی الاهل. اللهم هون علینا سفرنا، و أطولنا الارض، و سیرنا فیها بطاعتک و طاعه رسولک، اللهم أصلح لنا ضهرنا، و بارک لنا فی ما رزقتنا و قنا غذاب النار. اللهم این اعوذبک من و عثناء(352) السفر، و کابه المتقلب، و سوء المنظر فی الاهل و المال و الوالد، اللهم أنت عضدی و ناصری، اللهم أقطع عنی بعده و مشفته و أصبحی فیه واخلفنی فی اهلی بخیر و لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم(353)
و اما اگر مسافرت، حالت اظطراری ندارد و می شود و در روزهای غیر مکروه انجام داد، هم دستوارتی داده شده که ابن طاووس از کتاب عوارف المعارف، (برای آشنایی با این کتاب به جلد 15 الذریعه، ص 355 رقم 2275 مراجعه شود) نقل می کند و می گوید: مستحب است که در هنگام سفر یعنی هنگام توجه به سفر غسل کند و موقع غسل کردن بگوید:
بسم الله و بالله و لا حول لا قوه الا بالله و علی مله رسوله و الصدقین عن الله صلوات الله علیهم اجمعین، اللهم طهر به قلبی، و اشرح به صدری و نور به قبری، اللهم اجعله لی نورا و طهورا و حرزا و شفاء ا من کل داء و آفه، و عاهه و سوء و مما أخاف و طهر قلبی و جوراحی، و عظامی و دمی و شعری و مخی و عصبی، و ما اقلت الارض منی اللهم اجعله لی شاهدا یوم حاجتی و فقری و فاقتی الیک یا رب العالمین انک علی کلی شی قدیر(354)..
ثم تجمع أهلک بین یدیک. یعنی خانواده را جمع کرده و دو رکعت نمازی بجای آورده و از خداوند طلب خیر نموده، آیه الکرسی خوانده حمد و ثنای خداوند را بجای می آوری، بر محمد و آل محمد علیهم افضل التحیه وشالم درود می فرستی و می گویی:
اللهم انی استودعک الیوم نفسی و اهلی و مالی و ولدی و من کان منی بسبیل، الشاهد منهم و الغائب اللهم احفضلنا بحفظ الایمان و احفظ علینا، اللهم اجمعنا فی رحتمک و لا تسلبنا فضلک، انا الیک راغبون، اللهم أنا نعوذبک من و عثای السفر و کابه المنقلب، و سوء المنتظر فی الاهل و المال والولد فی الدنیا و الارخره، اللهم اجعلنا فی رحمتک و لا تسلبنافضلک، انا الیک راغبون، اللهم أنی اتوجه الیک هذا التوجه طلبا لمرضاتک، و تقربا الیک، اللهم فبلغنی ما أومله و أومله و أجوره فیک و فی اولیائک یا ارحم الراحمین...

تنها به مسافرت نروید

و اگر خواستید تنها و بروید این ذکر را بخوانید:
ما شاء الله لا حول و لا قوه الا بالله آنس وحشتی و أعنی علی وحدتی و أذغیبتی(355).

تربت امام حسین (علیه السلام)

سید ابن طاووس گوید: و تأخذ معک شیئا من تربه الحسین (علیه السلام) و قل اذا أخذتها اللهم هذه طینه قبر الحسین (علیه السلام) ولیک و ابن ولیک أتخذتها حرزا لما أخاف و ما لا أخاف(356).
خدایا این تربیت قبر حسین (علیه السلام) ولی تو و فرزند ولی توست آن را همراه خود کردم تا حفظ کند مرا از آنچه می ترسم و آنچه نمی ترسم.
سید گوید: روایت شده است هر کس در سفر از چیزی یا از کسی ترسی داشته باشد، با خود تربت امام حسین (علیه السلام) بردارد و آن دعا را بخوانید برای او حرزی خواهد شد(357)
موقع سوار شدن بگو: بسم الله و الله اکبر زمانیکه در جای خود برای حرکت مستقر شدی بگو: الحمد الله الذی هدانا للاسلام و علمنا القرآن و من علینا بمحمد (صلی الله علیه و آله و سلم) سبحان الذی سخرلنا هذا و ما کنا له مقربین(358) انا الی ربنا لمنقلبون، و الحمدالله رب العالمین، اللهم أنت الحامل علی الظهر ولمستعان علی الامر. اللهم بعغنا بلاغا یبلغ الی رحمتک و رضوانک و مغفرتک. اللهم لا ضیرلنا الا ضیرک و لا خیر لنا الا خیرک و لا حافظ غیرک،
سپس هفت مرتبه تسبیح و تحمید و تهلیل بگوید و آیه سخره را بخواند (در ضمن دعای قبلی گذشت)، سپس بگو: استغفرالله الذی لا اله الا هو الحی القیوم و اتوب الیه. اللهم اغفرلی ذونوبی انه لا یغفر الذنوب الا انت(359)، سپس در حال سیر می گویی: اللهم خل سبیلنا و احسن تسییرنا و احسن عاقبتنا(360)... زمانیکه به منزلی وارد شدی بگو: اللهم انزلنی منزلا مبارکاو انت خیر المنزلین. و قبل از نسشتن و استراحت دو رکعت نماز به جای آور بگو: اللهم ارزقنا خیر خذه البقعه واعدنا من شرها. اللهم اطعمنا من خباها و اعذنا من وباها و حببنا الی اهلها و حبب صالحی اهلها الینا(361) و همچنین می گویی: اشهد ان لا اله وحده لا شریک له و اشهد ان محمدا عبدوه و رسوله و ان علیا امیرالمومنین و الائمه من ولده ائمه، اتولا هم و ابرأ من اعدائهم. اللهم این اسالک خیر هذه البقعه و أعوذ بک من شرها. اللهم اجعل دخولنا هذا اوله صلاحا و اوسطه فلاحا و آخره نجاحا. این بود گوشه ای از آداب سیر و سفر که بیشتر از کتاب مصباح الزائر سیدبن طاووس استفاده شده است.
اما اکنون به ذکر احادیثی درباره سیره رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در سفر، می پردازیم:
1- علامه طباطبایی در سنن النبی گوید: عن الصدوق فی الفقیه باسناده عن عبدالله بن سلیمان عن ابی جعفر (علیه السلام) قال: کان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، یسافر یوم الحمیس.(362) اقول: و فی هذا المعنی احادیث کثیره(363) شیخ در من لا یحضره الفقیه با سند خود به عبدالله بن سلیمان از امام محمد باقر (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: رسول خا (صلی الله علیه و آله و سلم) روز پنجشنبه مسافرت می کرد، سپس علامه طباطبایی می فرماید: احادیث در این زمینه زیاد است.
2- و عن ابن طاووس فی امان الاخطار و فی مصباح الزائر، قال: و ذکر صاحب کتاب عوارف المعارف حدیثا اسنده: ان (صلی الله علیه و آله و سلم) کان اذا سافر حمل معه خمسه اشیاء المرآه و المکحله و المدری(364) و السواک و المشط. و فی روایه اخری و المقراض(365) یعنی سید بن طاووس در کتاب امان الاخطار و مصباح الزائر می گوید: صاحب کتاب عوارف المعارف ذکر کرده است حدیثی را که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) هر وقت به سفر می رفت پنج جیز همراه خود برمی داشت: آینه، سرمه دان، شانه مخصوص، مسواک، شانه عادی، و در روایت دیگر دارد، و قیچی. علامه طباطبایی قدس سره و شریف می گوید: و روی هذا المعنی فی مکارم الاخلاق(366) و فی الجعفریات(367).
3- و فی المکارم: و کان لا یفارقه فی اسفاره و قاروره الدهن و المکحله و المقراض و المسواک و المشط و فی روایه، یکون معه الخیوط، و الابره و المخصف و السیور، فیخیط ثیابه و یخصف نعله(368) یعنی در مکارم الاخلاق روایتی است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در مسافرتها چند چیز همراه خود برمی داشت: شیشه روغنی که با آن بدن خود روغن مالی کند،سرمه دان، قیچی، مسواک، شانه، در حدیث دیگر دارد: نخ و سوزن خیاطی، سوزن کفش دوزی و وصله نیز همراه خود بر می داشت تا لباسهای خود را بدوزد و کفش را وصله زند.
4- و فی المکارم نقلا من کتاب النبوه قال: کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یحب الرکوب علی الحمار موکفا(369)، یعنی در مکارم الاخلاق به نقل از کتاب النبوه می گوید: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) دوست می داشت سوار بر دارزگوش شود که تنها بر آن جلی انداخته بودند.
5- و فی الکافی مسندا عن اسماعیل بن هشام عن ابی الحسن (علیه السلام) قال: اخذ رسول الله حین غدامن منی فی طریق صب(370) و رجع ما بین المازمین(371) و کان اذا سلک طریقا لم یرجع فیه(372) و در کافی از ابی الحسن (علیه السلام) روایت شده که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) صبحگاهان از منی که حرکت می کرد از راه صب می آمد و هنگام برگشتن را راه میان مشعر و عرفه بر می گشت و به طور کلی آن حضرت از راهی که می رفت در مراجعت از راه دیگر بر می گشت.
6- و عن القطب فی لب اللباب: عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) انه لم یرتحل من منزل الا وصلی علیه رکعتین و قال: حتی یشهد علی بالصلوه(373) قطب راوندی در لب اللباب روایت کرده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از منزلی به منزل دیگر کوچ نمی کرد مگر آنکه در آن در دو رکعت نماز می خواند و می فرمود: تا برایم به نماز خواندن گواهی دهد.
7- و فی الجعفریات باسناده عن جعفر محمد عن آبائه عن علی (علیه السلام) ان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) کان یقول للقادم من مکه تقبل الله نسکک و غفر ذنبک و اخلف علیک نفقتک(374) در کتاب جعفریات (تألیف اسماعیل بن موسی بن جعفر (علیه السلام) از امام صادق (علیه السلام) و آن حضرت از پدرانش از امیرالمومنین (علیه السلام) روایت شده که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به کسانی که از مکه مراجعت می کردند می فرمود: خداوند اعمال و نسک حذف تو را قبول کند و گناهانت را بیامرزد و آنچه خرج کرده ای به تو باز گرداند.
8- و فی المکارم عن انس بن مالک قال: کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لم یرد سفرا الا قال حین ینهض من مجلسه او من جلوسه: اللهم بک انتشرت و ألیک توجهت و بک اعتصمت، انت ثقی و رجائی، اللهم اکفنی ما أهمنی و ما لا أهتم له و ما انت اعلم به منی، اللهم زودنی التقوی و اغفرلی و وجهنی الی الخیر حینما توجهت، ثم یخرج(375). در مکارم الاخلاق از انس بن مالک روایت شده که گفت: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) سفر نمی کرد مگر آنکه هنگام حرکتش این دعا را می خواند: (خدایا با عنایت تو به سفر پرداختیم، و به سوی تو توجه کردم و به رحمت تو چنگ زدم، اطمینانم به تو و امید به سوی تو است، خدایا مهمات مرا کفایت کن و به آنچه اهمیت نمی دهم و به آنچه تو داناتری به آن، مرا حمایت فرما، خدایا پرهیزکاری را زاد و توشه من قرار ده و گناهم را ببخش و به هر سو که متوجه می شوم مرا به خیر و خوبی متوجه ساز. پس از قرائت این دعا به مسافرت می پرداخت.