فهرست کتاب


مروارید آفرینش

حجه السلام و المسلمین دکتر سید مجتبی برهانی‏

زینت و تجمل از نظر اسلام.

در مورد استفاده از انواع زینتها، اسلام تمام موارد، حد اعتدال را انتخاب کرده است، نه مانند بعضی که می پندارند استفاده از زینتها و تجملات هر چند به صورت معتدل بوده باشد، مخالف زهد و پارسائی است، و نه مانند تجمل پرستانی که غرق در زینت و تجمل می شوند و تن به هرگونه عمل نادرستی برای رسیدن به این هدف نامقدس می دهند. اگر ساختمان روح و جسم انسان را در نظر بگیریم می بینیم که تعلمیات اسلام در این زمینه درست هم آهنگ ویژگیهای روح انسان و ساختمان او است.
توضیح اینکه: به گواهی رواشناسان، حس زیبایی یکی از چهارده بعد روح انسانی است که به ضمیمه حس نیکی و حس دانایی و حس مذهبی، ابعاد اصلی روان آدمی را تشکیل می دهند و معتقدند تمام زیبائیهای ادبی، شعری، صنایع ظریفه و هنر به معنی واقعی همه مولود این حس است، با وجود این چگونه ممکن است یک قانون صحیح این حس اصیل را در روح انسان خفه کند و عواقب سوء عدم اشباع صحیح آنرا نادیده بگیرد. لذا در اسلام استفاده کردن از زیبایهای طبعیت، لباس زیبا و متناسب، به کاربردن انواع عطرها امثال آن، نه تنها مجاز شمرده شده بلکه به آن توصیه و سفارش نیز شده است.
در تاریخ زندگی امام حسن مجتبی (علیه السلام) می خوانیم هنگامی که به نماز بر می خاست بهترین لباسهای خود را می پوشید، سئوال کردند: چرا بهترین لباس خود را می پوشید؟ فرمود: ان الله جمیل و یحب الجمال، فاتجمل لربی و هو یقول خذوا زینتکم عند کل مسجد خداوند زیباست و زیبائی را دوست دارد و به همین جهت من لباس زیبا باری راز و نیاز با پروردگار می پوشم و هم او دستور داده است که زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد برگیرید(266).
گلینی از امیرالمومنین (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: ان الله جمیل یحب الجمال و یحب ان یری اثر نعمه علی عبده(267).
یعنی خداوند زیباست و زیبائی را دوست دارد و دوست دارد آثار نعمت خود را در عبدش مشاهده کند. این تعبیر که خداوند زیبای و زیبائی را دوست دارد و یا تعبیر به اینکه خداوند زیبائیها را آفریده همگی اشاره به این حقیقت است که اگر استفاده از هر گونه زیبائی ممنوع بود خداوند هرگز اینها را نمی آفرید، آفرینش زیبائیها در جهان هستی خود دلیل بر این است که خالق زیبائیها آن را دوست دارد.

آداب نظافت و زینت

اینک بخشی از روایات که مربوط به آداب نظافت و زینت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است ذکر می کنیم:
1- فی الفقیه باسناده عن محمدبن مسلم انه سأل ابا جعفر (علیه السلام) عن الخضاب فقال: کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یختضب و هذا شعره عندنا(268).
صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه روایت کرده که محمد بن مسلم از امام صادق (علیه السلام) از خضاب کردن سئوال نمود: آن حضرت فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) خضاب می کرد و هم اکنون موی خضاب شده آن حضرت در پیش ماست.
2- و فی المکارم: قال: کان النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) یکتحل فی عینه الیمنی ثلاثا و فی الیسری اثنتین الی أن قال و کان له مکحله یکتحل منها فی اللیل و کان کحله الاثمد(269)
مرحوم طبرسی در مکارم الاخلاق گوید: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به چشم راستش سه بار سرمه می کشید و به چشم چپش دو بار و برای آن حضرت سرمه دانی بود که هر شب با آن سرمه به چشم می کشید و سرمه اش سنگ بود.
3- و فی المکارم: قال کان النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) یحب الدهن و یکره الشعت و یقول ان الدهن یذهب البوس یدهن باصناف من الدهن و کان اذا ادهن بدأ برأسه و لحیته و یقول ان الرأس قبل اللحیه(270).
در مکارم الاخلاق آمده است که: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روغن مالیدن به دیدن را دوست می داشت و از اهمن در آن بدش می آمد و می فرمود: روغن مالیدن به بدن غم و پریشانی را بطرف می سازد و آن حضرت از انواع روغنها برای تدهین استفاده می کرد و هنگام تدهین قبل از محاسن شریف، سر را روغن می مالید و می فرمود سر، پیش از محاسن است.
4- در مکارم الاخلاق باز نقل می کند که: و کان یدهن بالبنفسج و یقول: هو افضل الادهان(271)
آن حضرت بیشتر با روغن بنفشه تدهین می کرد و می فرمود: این روغن بهترین روغنها است.
5- باز در کتاب مکارم الاخلاق می گوید: و کان صلی الله علیه و آله اذا ادهن بدأ بحاجیه ثم بشاربیه ثم یدخله فی انفه و یشمه ثم یدهن رأسه و کان صلی الله علیه و آله و سلم یدهن حاجیه من الصداع و یدهن شاربیه بدهن سوی دهن لحیته(272).
وقتی روغن مالی می کرد اول ابروان خود، سپس شارب (سبیل) و داخل بینی روغن می مالید و می بوئید سپس سر مبارکش و شریفش را تدهین می نمود و جهت رفع دردسر ابروان خویش را روغن می مالید و شارب خود را به غیر آن روغنی که محاسن خویش را با آن تدهین کرده بود روغن مالی می نمود.

استعمال بوی خوش

1- طبرسی در مکارم الاخلاق می گوید: کان صلی الله علیه و آله یتطیب بالمسک حتی یری و بیصه فی مفرقه(273)
رسول گرامی اسلام خود را معطر و خوشبو می کرد با مشک بحدی که براقی استعمال مشک در مفرق آن حضرت مشاهده می شد(274).
2- و فی المکارم: و کان لا یعرض له طیب الا تطیب و یقول هو طیب ریحه خفیف محلمه و ان لم وضع اصبعه فی ذلک الطیب ثم لعق منه(275).
در مکارم الاخلاق آمده است: اگر عطری بر آن حضرت تعارف می شد خود را به آن معطر می ساخت و می فرمود: بویش پاکیزه و حمل کردنش آسان است و چناجه از معطر ساختن خود با ا:عذری داشت تنها به نهادن سر انگشت خویش به آن اکتفا می نمود.
3- باز در سند فوق آمده است که: کان صلی الله علیه و آله یستجمر بالعود القماری(276)
رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله با عود قماری خود را بخور می داد(277).
4- و فی الکافی مسند عن اسحاق الطویل العطار عن ابی عبدالله علیه السلام قال: کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) ینفق فی الطیب اکثر مما ینفق فی الطعام(278) در کافی از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بیش از آن مقداری که برای خوراک خرج می کرد برای عطر پول می داد.
5- و فیه باسناده عن یاسر عن ابی الحسن (علیه السلام) قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله و قل لی حبیبی جبرئیل: تطیب یوما و یوما لا و یوم الجمعه لا بدمنه و لا تترک له(279).
و نیز در کتاب کافی از حضرت رسول خدا صلی الله عیه و آله روایت شده که فرمود: جبرئیل به من گفت یک روز در میان، خود را معطر کن و روزهای جمعه هرگز آن را ترک مکن.
6- و فی المکارم، قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لعلی: یا علی علیک بالطیب فی کل جمعه فانه من سنتی و تکتب لک حسنانه مادام یوجد منک رائحته(280).
در کتاب مکارم الاخلاق روایت شده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی (علیه السلام) فرمود: یا علی بر تو باد که هر جمعه خود را خوشبو کنی زیرا که آن از سنت من است و تا زماینکه آثار و بوی آن در تو باقی است برایت حسنه می نویسند.
7- الشیخ فخر الدین الطرایحی فی المنتخب فی حدیث عن رجل نصرانی فسألت من اصحابه، أی شیی أحب الیه من الهدایا؟ فقالوا أحب الیه من کل سبی و ان له رغبه فیه(281).
شیخ فخرالدین طریحی در کتاب منتخب در حدیثی از مرد نصرانی روایت کرده که گفت: از اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) پرسیدم: از هدایا و تحفه ها محبوترین چیزها پیش آن حضرت چیست؟ گفتند: بهترین و محبوبترین هدیه برای آن حضرت عطریات است و رغبت عجیبی به عطریات داشتند.
در این زمینه احادیث زیادی در کتب مربوطه و سیره وارد شده است، ولی مهم اینجا است که غالبا در این گونه موضوعات گروهی راه افراط را یم پویند و با بهانه های مختلف رو به تجمل پرستی می آورند به همین دلیل قرآن همانطور که در آیات 31 و 32 سوره اعراف اشاره شد بلافاصله بعد از مسئله زینت از اسراف و زیاده روی و تجاوز از حد، مسلمان را بر حذر می دارد.
در بیش از بیست مورد در قرآن مجید به مسأله اسراف اشاره شده و از آن نکوهش گردیده است. به هر حال روش قرآن و اسلام در این مورد روش موزون و معتدلی است که نه جمود دارد که تمایلات زیبا پسندی روح انسان را در هم بکوبد،و نه برای اعمال مسرفان و تجمل پرستان و شکمخواران صحه می گذارد، مخصوصا در جوامعی که افراد محروم و بینوا وجود داشته باشد، حتی از زینتهای امامان سئوال می کردند چرا لباس فاخر پوشیده اید در حالی که جد شما علی (علیه السلام) چنین لباسی در تن نمی کرد، در پاسخ می فرمودند: مردم آن زمان در شدت و فشار بودند و می بایست چنین شود، اما مردم ما زندگی مرفه تری دارند و در چنین شرایط استفاده از زینتها (در حد معقول)، مانعی ندارد.