فهرست کتاب


مروارید آفرینش

حجه السلام و المسلمین دکتر سید مجتبی برهانی‏

نمونه کامل آداب

رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نمونه کامل آداب است که بر اثر تعلیمات وحی به این مقام رسیده است در سوره اعراف آیه 199 می فرماید:
خذ العفو و أمر بالعرف و اعرض عن الجاهلین
ترجمه: با مردم عفو و گذشت را پیشه کن و بر آنان آسان بگیر و میانه رو باش و به کارهای عقل پسند و نیکو فرمان بده و از جاهلان اعراض کن.
در آیات 199 تا 203 سوره اعراف عالی ترین شرایط و آداب تبلیغ و رهبری و پیشوایی مردم به طرز بسیار جالب و در عین حال فشرده بیان شده است. در آیه فوق اشاره به سه قسمت از آداب رهبران الهی و مبلغان دینی به صورت خطاب به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بیان شده است: در آغاز به آداب رفتار با مردم می پردازد و می گویی با مردم سختگیر مباش و مدارا کن، عذرشان را بپذیر و بیش از آنچه قدرت دارند از آنها مخوه خذ العفو. دومین آداب اینکه مردم را به کارهای نیک و آنچه را عقل و خرد شایسته می شناسد و خداوند آنرا نیک معروفی کرده دستور ده و امر بالعرف اشاره به اینکه ترک سختگیری مفهومش مجامله کاری نیست بلکه باید رهبران و مبلغان الهی همه حقایق را بگویند و مردم را به سوی حق دعوتت کنند و چیزی را فرو گذر ننمایند. و سومین آداب اینکه از جاهلان روی بگردان و با آنها ستیزه مکن و اعرض عن الجاهلین. رهبران الهی وقتی با افراد متعصب لجوج، جاهل و بی خبر و افرادی که سطح فکر و اخلاق آنها بسیار پایین است روبرو می شوند، از آنها دشنام می شنوند، و هدف تهمتشان قرار می گیرند چه باید بکنند، آیا همانند خودشان دست به رفتار ناشایست بزنند؟ قرآن می فرماید:
راه پیروزی بر این مشکل گلاویز شدن با جاهلان نیست بلکه بهترین راه، تحمل کردن و حوصله به خرج دادن و نادیده گرفتن و نشنیده گرفتن اعمال و رفتار ناشایست آنهاست و تجربه نشان می دهد برای بیدار ساختن جاهلان و خاموش کردن آتش خشم و حسد و تعصبشان این بهترین راه است یعنی با بی اعتنایی از آنان عبور کردن و به کارهای آنان اهمیت ندادن است.

جامع ترین آیه اخلاق

از امام صادق (علیه السلام) چنین نقل شده که در قرآن مجید در زمینه مسائل اخلاقی آیه ای جامع تر از آیه فوق نیست.(30) بعضی از دانشمندان در تفسیر این آیه گفته اند که اصول فضائل اخلاقی بر طبق اصول قوای انسانی یعنی عقل، غضب و شهوت است که در سه قسمت خلاصه می شود: یکی فضائل عقلی که نامش حکمت است و در جمله و أمر بالعرف خلاصه شده، دوم فضائل نفسی در برابر طغیان و شهوت که نامش عفت است و در خذ العفو خلاصه گردیده است و سوم تسلط بر نفس در برابر قوه غضبیه که نامش شجاعت است که در اعرض عن الجاهلین منعکس گردیده است.
در بعضی از روایات نقل شده هنگامی که آیه فوق نازل شد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از جبرئیل درباره آن توضیح خواست (که چگونه با مردم مدارا و ترک سختگیری کند) جبرئیل گفت نمی دانم باید از آنکه می داند سئوال کنم سپس بار دیگر بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل شد و گفت:
یا محمد ان الله یأمرک ان تعفوا عمن ظلمک و تعطی من حرمک و تصل من قطعک: ای محمد خداوند به تو دستور می دهد از آنها که به تو ستم کرده اند (به هنگامی که قدرت پیدا کردی) انتقام نگیری و گذشت نمائی و به آنها که تو را محروم ساخته اند عطا کنی، و به آنها که از تو بریده اند پیوند برقرار سازی(31).
و قربطی در تفسیر خود حدیثی از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کند که پس از نزول آیه فوق فرمود:
ادبنی ربی فاحسن تأدیبی(32) ترجمه: پرودگارم به من ادب آموخت ادب آموزندان نیکوئی.
بخشی از سنت به معنی طریقه، روش خاص، سرشت و مشی است که انسان در مسیر زندگانی به آن مداومت دارد و همان است که به طور خاص آن را آداب می نامند و مومن کامل الایمان که در عین حال انسان نمونه است تا آداب پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) را نشناسد، و به او تأسی نجوید و از او پیروی نکند به مرتبه کمال نرسیده است. امام صادق (علیه السلام) فرمود:
انی لاکره للرجل ان یموت و قد بقی خله من خلال رسول الله لم یأت بها(33)
ترجمه: من خوش ندارم برای مرد که بمیرد در حالی که یکی از آداب رسول الله باقی مانده و به آن عمل نکرده باشد.

صاحب اخلاق عظیم

در آیه 4 سوره قلم اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به صاحب اخلاق عظیم و برجسته توصیف می شود و می فرماید: انک لعلی خلق عظیم یعنی: ای پیامبر به حقیقت توبه نیکو خلقتی آراسته دارای اخلاقی هستی که عقل در آن حیران است از لطف و محبتی بی نظیر، صفا و صمیمیتی بی مانند، صبرو استقامت و تحمل و حوصله ای توصیف ناپذیر بررخوردار هستی، اگر مردم را به بندگی خدا دعوت می کنی تو خود بیش از همه عبادت می نمایی و اگر از کار بد باز می داری تو خود قبل از همه خودداری می کنی، وقتی آزارت می کنند تو در عوض اندرز می دهی هنگامی که، ناسزایت می گویند برای آنها دعا می کنی، و آنگاه که بر بدنت سنگ می زنند و خاکستر داغ بر سرت می ریزند، تو برای هدایت آنها دست به درگاه خدا بر می داری.
آری تو کانون محبت و عواطف و سرچشمه رحمتی، این دفتر را با اشاره به دو آیه از قرآن کریم مربوط به حضرت ابراهیم (علیه السلام) به پایان می بریم.
1- در آیه 4 سوره ممتحنه می فرماید:
قد کانت لکم اسوه حسنه فی ابراهیم و الذین معه
ترجمه: برای شما در زندگی ابراهیم و کسانی که با او بوده اند اسوه و الگوی خوبی وجود دارد. از آنجا که قرآن کریم در بسیاری از موارد برای تکمیل تعلیمات خود از الگوهای مهمی که در جهان انسانیت وجود داشته شاهد می آورد در این آیه شریفه هم سخن از ابراهیم (علیه السلام) و برنامه او به عنوان پیشوای بزرگی که مورد احترام همه اقوام مخصوصا قوم عرب بوده به میان می آورد و می فرماید: حضرت ابراهیم (علیه السلام) الگو و سرمشق شماست پس باید از او پیروی کنید.
2- در آیه 68 آل عمران می فرماید:
ان اولی الناس بابراهیم اللذین اتبعوه و هذاالنبی و الذین آمنوا ولی المومنین.
ترجمه: نزدیکترین مردم به ابراهیم کسانی هستند که از او پیروی کنند و این پیامبر و امت اوست که اهل ایمانند و خدا دوستدار مومنان است.
قرآن یک اصل رسالتی را در اینجا متذکر شده است. و آن اینکه ولایت و ارتباط با پیامبران تنها به وسیله ایمان و پیروی از آنها است و بنابر این نزدیکترین افراد به ابراهیم آنها هستند که از مکتب او پیروی کردند و نسبت به اهداف او وفادار بودند، چه، کسانی که در زمان او زندگی می کردند للذین ابتعوه و چه، کسانی که بعد از او از مکتب و برنامه او پیروی کردند و به آن وفادار ماندند مانند پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و پیروان این پیامبر و هذا النبی و الذین آمنوا معه در پایان آیه به پیروان حقیقی مکتب پیامبران بزرگ خدا بشارت می دهد که خدا ولی و سرپرست و حافظ و یاور و نگهبان آنها است، و الله ولی المومنین. شما می توانید روایات مربوطه را در تفسیر مجمع البیان و نور الثقلین ملاحظه فرمایید.
دفتر دوم