فهرست کتاب


مروارید آفرینش

حجه السلام و المسلمین دکتر سید مجتبی برهانی‏

آداب یا تعیین روش اعمال خیر

آداب، روش انجام اعمال خیر و مشروع را معین می کند بطور مثال ادب در انفاق و تصدیق را خداوند معین فرموده و در سوره بقره از آیه 261 تا آیه 273 عالی ترین آداب انفاق را بیان فرموده و می فرماید:
الذین ینفقون اموالهم فی سبیل الله ثم لا یتعبون ما انفقوا منا و لا اذی لهم اجرهم عند ربهم و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون...(29)
ترجمه آیه: آنانکه مال خود را در راه خدا انفاق کنند و در پی انفاق منتی بر مستحقان نگذراند و آنان را آزاری نکنند آنان را پاداش نیکو نزد خدا خواهد بود و از پیش آمدی بیمناک نباشند و هرگز (در دنیا و عقبی) اندوهناک نخواهند بود.
بخشش و انفاق یک نوع عمل است اما ادب آن یکی منت نگذاشتن، و اذیت نکردن است و یکی هم به نیت خشنودی و رضای خدا انفاق کردن است و دیگر اینکه از بهترین و پاکیزه ترین چیزها انفاق کردن، و موجبات تقویت روحیه سخاوت بوسیله انفاق و بخشش را فراهم کردن است.

نمونه کامل آداب

رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نمونه کامل آداب است که بر اثر تعلیمات وحی به این مقام رسیده است در سوره اعراف آیه 199 می فرماید:
خذ العفو و أمر بالعرف و اعرض عن الجاهلین
ترجمه: با مردم عفو و گذشت را پیشه کن و بر آنان آسان بگیر و میانه رو باش و به کارهای عقل پسند و نیکو فرمان بده و از جاهلان اعراض کن.
در آیات 199 تا 203 سوره اعراف عالی ترین شرایط و آداب تبلیغ و رهبری و پیشوایی مردم به طرز بسیار جالب و در عین حال فشرده بیان شده است. در آیه فوق اشاره به سه قسمت از آداب رهبران الهی و مبلغان دینی به صورت خطاب به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بیان شده است: در آغاز به آداب رفتار با مردم می پردازد و می گویی با مردم سختگیر مباش و مدارا کن، عذرشان را بپذیر و بیش از آنچه قدرت دارند از آنها مخوه خذ العفو. دومین آداب اینکه مردم را به کارهای نیک و آنچه را عقل و خرد شایسته می شناسد و خداوند آنرا نیک معروفی کرده دستور ده و امر بالعرف اشاره به اینکه ترک سختگیری مفهومش مجامله کاری نیست بلکه باید رهبران و مبلغان الهی همه حقایق را بگویند و مردم را به سوی حق دعوتت کنند و چیزی را فرو گذر ننمایند. و سومین آداب اینکه از جاهلان روی بگردان و با آنها ستیزه مکن و اعرض عن الجاهلین. رهبران الهی وقتی با افراد متعصب لجوج، جاهل و بی خبر و افرادی که سطح فکر و اخلاق آنها بسیار پایین است روبرو می شوند، از آنها دشنام می شنوند، و هدف تهمتشان قرار می گیرند چه باید بکنند، آیا همانند خودشان دست به رفتار ناشایست بزنند؟ قرآن می فرماید:
راه پیروزی بر این مشکل گلاویز شدن با جاهلان نیست بلکه بهترین راه، تحمل کردن و حوصله به خرج دادن و نادیده گرفتن و نشنیده گرفتن اعمال و رفتار ناشایست آنهاست و تجربه نشان می دهد برای بیدار ساختن جاهلان و خاموش کردن آتش خشم و حسد و تعصبشان این بهترین راه است یعنی با بی اعتنایی از آنان عبور کردن و به کارهای آنان اهمیت ندادن است.

جامع ترین آیه اخلاق

از امام صادق (علیه السلام) چنین نقل شده که در قرآن مجید در زمینه مسائل اخلاقی آیه ای جامع تر از آیه فوق نیست.(30) بعضی از دانشمندان در تفسیر این آیه گفته اند که اصول فضائل اخلاقی بر طبق اصول قوای انسانی یعنی عقل، غضب و شهوت است که در سه قسمت خلاصه می شود: یکی فضائل عقلی که نامش حکمت است و در جمله و أمر بالعرف خلاصه شده، دوم فضائل نفسی در برابر طغیان و شهوت که نامش عفت است و در خذ العفو خلاصه گردیده است و سوم تسلط بر نفس در برابر قوه غضبیه که نامش شجاعت است که در اعرض عن الجاهلین منعکس گردیده است.
در بعضی از روایات نقل شده هنگامی که آیه فوق نازل شد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از جبرئیل درباره آن توضیح خواست (که چگونه با مردم مدارا و ترک سختگیری کند) جبرئیل گفت نمی دانم باید از آنکه می داند سئوال کنم سپس بار دیگر بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل شد و گفت:
یا محمد ان الله یأمرک ان تعفوا عمن ظلمک و تعطی من حرمک و تصل من قطعک: ای محمد خداوند به تو دستور می دهد از آنها که به تو ستم کرده اند (به هنگامی که قدرت پیدا کردی) انتقام نگیری و گذشت نمائی و به آنها که تو را محروم ساخته اند عطا کنی، و به آنها که از تو بریده اند پیوند برقرار سازی(31).
و قربطی در تفسیر خود حدیثی از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کند که پس از نزول آیه فوق فرمود:
ادبنی ربی فاحسن تأدیبی(32) ترجمه: پرودگارم به من ادب آموخت ادب آموزندان نیکوئی.
بخشی از سنت به معنی طریقه، روش خاص، سرشت و مشی است که انسان در مسیر زندگانی به آن مداومت دارد و همان است که به طور خاص آن را آداب می نامند و مومن کامل الایمان که در عین حال انسان نمونه است تا آداب پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) را نشناسد، و به او تأسی نجوید و از او پیروی نکند به مرتبه کمال نرسیده است. امام صادق (علیه السلام) فرمود:
انی لاکره للرجل ان یموت و قد بقی خله من خلال رسول الله لم یأت بها(33)
ترجمه: من خوش ندارم برای مرد که بمیرد در حالی که یکی از آداب رسول الله باقی مانده و به آن عمل نکرده باشد.