فهرست کتاب


مروارید آفرینش

حجه السلام و المسلمین دکتر سید مجتبی برهانی‏

سیره نبوی (صلی الله علیه و آله و سلم)

دفتر اول
لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه لمن کان یرجوا الله و الیوم الاخر و ذکر الله کثیرا(9)
برای شما در زندگی رسول خدا سرمشق نیکوئی بود، برای آنها که امید به رحمت خدا و روز رستاخیز دارند و خدا را بسیار یاد می کنند.
البته آیه شریفه در رابطه با جنگ احزاب وارد شده است و خداوند می فرماید: بهترین الگو برای شما نه تنها در این میدان که در تمام زندگی شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است، روحیات عالی او، استقامت و شکیبائی او، هوشیاری و درایت و اخلاص و توجه به خدا و تسلط او بر حوادث و مقاومت در برابر سختیها و مشکلات، هر کدام می تواند الگو و سرمشقی برای همه مسلمین باشد. این ناخدای بزرگ به هنگامی که سفینه اش گرفتار سخت ترین طوفانها می شود کمترین ضعف و سستی و دستپاچگی به خود راه نمی دهد، او هم ناخدا است هم لنگر مطمئن این کشتی، و چراغ هدایت است و هم مایه آرامش و راحت روح و جان سرنشینان. به یقین انتخاب فرستادگان خدا از میان انسانها به خاطر آن است که بتواند سرمشق عملی برای امتها باشند، چرا که مهمترین و موثرترین بخش تبلیغ و دعوت انبیاء، دعوتهای عملی آنها است، لذا امام صادق (علیه السلام) می فرماید: کونوا دعاه الناس باعمالکم و لا تکونوا دعاه بالسنتکم(10) یعنی مردم را با رفتار خود به حق رهبری کنید نه بازبان خویش. و به همین دلیل دانشمندان اسلام معصوم بودن از شرط قطعی مقام نبوت دانسته اند و مکتب تشیع معتقد است که پیامبران و معصومین الهی، از ابتدای ولادت تا انتهای حیات هرگز مرتکب هیچ یک از گناهان اعم از صغیر و کبیره، خواه به طور عمدی و خواه به طور سهوی نمی گردند.(11) و برای اثبات این ادعا از نظر عقلی به صورت زیر استدلال شده است:
بی شک رسالت غائی و نهائی انبیاء، آسمانی ساختن بشر و پرورش انسانها والا و بندگانی شایشته در برابر خداوند است. از دیگر سوی روشن است که همواره مربی باید از خصوصیات و ویژگی هائی برخوردار باشد که بتواند امر تعلیم و تربیت را به نحو احسن انجام داده و اثر مطلوب را در افراد تحت تعلیم خویش به وجود آورد.
مهمترین و نخستین ویژگی این است که خود را به آنچه توصیه می کند، عمل نماید و بطور کلی، بین قول و فعل او هماهنگی و تطابق لازم برقرار باشد. همانند طبیبی نباشد که بیماران خویش را به اجتناب از مشروبات الکلی، مواد مخدر، سیگار و... توصیه می کند اما خود معتاد به این مواد است. که در این صورت تعلیمات و توصیه های او تأثیر لازم را در افراد نخواهد گذاشت.
اینجا است که ضرورتا بایستی انبیای الهی با عنایت و امداد خداوندی به گونه ای باشند که خود نیز تماما آنچه را می گویند عمل نمایند و از تمامی گناهان و زشتیها پرهیز کنند، چرا دز غیر این صورت، هدف از بعثت و رسالت که هدایت و رشد و اصلاح انسانها است تحقق نخواهد یافت. بر اساس بیان مذکور مسأله عصمت تنها بعد از نبوت ضروریست بلکه پیش از آن ضرورت خواهد داشت، چرا که اگر پیامبر الهی دارای پرونده ای سیاه و گذشته پرگناه باز هم نخواهد توانست نقش آسمانی خود یعنی تعلیم و تربیت انسانها را به خوبی ایفا کند و هدف رسالت را متحقق سازد. از این روست که پاکی و عصمت از هر گونه آلودگی و گناه از ابتدا تا انتها حیات برای اولیای الهی برخوردار از عصمت است. از سوی دیگر می توان گفت اگر انبیای الهی برخوردار از عصمت نباشند نه تنها تربیت آنان تأثیر لازم را نخواهد داشت بلکه اصولا موجب سلب اعتماد مردم از آنها و در نهایت شک در رسالت و نبوت آنها خواهد داشت و این حکمت خداوندی هرگز سازگاری ندارد، زیرا حکمت الهی چنین است که زمینه رسیدن مخلوق را، به کمال لایق فراهم کند و رابط بین خالق و مخلوق انبیای الهی و اوصیاء آنها هستند و آنها اسوه ناس و قدوه خلق می باشند.
قابل توجه اینکه تأسی به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در آیه مورد بحث به صورت مطلق ذکر شده که تأسی در همه زمینه ها را شامل می شود هر چند شأن نزول آن جنگ احزاب است، ولی شأن نزولها هرگز مفاهیم آیات را محدود به خود نمی کند، و لذا در احادیث اسلامی می بینیم که در مسأله تأسی مهمترین و ساده ترین مسائل مطرح شده است. امیرالمومنین علی (علیه السلام) می فرماید:
ان الصبر علی ولاه مفروض لقول الله عزوجل لنبیه (صلی الله علیه و آله و سلم)، فاصبر کما صبر اولوالعزم من الرسل(12) و ایجابه مثل ذالک علی اولیائه و اهل طاعته بقوله لقد کان فی رسول اسوه حسنه(13)
صبر و شکیبائی بر حاکمان اسلامی واجب است چرا که خداوند به پیامبرش دستور می دهد شکیبائی کن آنچنان که پیامبران اولوالعزم شکیبائی کردند و همین معنی را بر دوستان و اهل طاعتش با دستور به تأسی جستن به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) واجب فرموده است.
در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: پیامبر هنگامی که نماز عشاء را می خواند آب وضو و مسواکش را بالای سرش می گذاشت و سر آن را می پوشانید... سپس کیفیت نماز شب خواندن پیامبر را بیان می فرماید. و در آخر آن می گوید: لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه(14).
به راستی اگر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در زندگی ما اسوه باشد در ایمان و توکلش، در اخلاص و شجاعتش، در نظم و نظافتش و در زهد و تقوایش، به کلی برنامه های زندگی ما دگرگون خواهد شد و نور و روشنایی سراسر زندگی ما را فرا خواهد گرفت. امروز بر همه مسلمانان مخصوصا جوانان با ایمان فرض و واجب است که سیره پیامبر اسلام را مو به مو بخوانید و به خاطر بسپارید و به دیگر برسانید و او در همه چیز قدوه و اسوه خود سازید که مهمترین وسیله سعادت و کلید فتح و پیروزی همین است.

بررسی بعضی از واژه ها

اینک پنج واژه قدوه، اسوه، سیره، سنت و ادب را مورد بررسی قرار می دهیم:

الف: قدوه در لغت نامه دهخدا به معنای پیشوا، مرجع و مقتدا آمده است و از قول سعدی گفته است:

یکی گفتش ای قدوه راستی - بدین بر چرا نیکویی خواستی

و در منجد الطلاب به معنای نمونه و سرمشق آمده است.