توکل از منظر قرآن و روایات

نویسنده : دکتر ناصر فروهی با همکاری سید ضیا الدین علیا نسب

ه) مشورت با دیگران:

از جمله ی نشانه هیای توکل مشورت مومنان با دیگران است، انسان متوکل هیچ موقع خود را عقل کل نمی داند، بلکه در کارهای خود قبل از تصمیم گیری از نظر دیگران هم استفاده می کند تا در تصمیم گیری دچار شک و تردید نشود. خداوند به دنبال مساله ی نماز، مساله ی شورا را مطرح ساخته و می فرماید:و امرهم شوری بینهم.
درباره ی مشورت در بخش های قبل تا حدود بحث شده است، بنابراین لازم نمی بینیم در این باره زیاد بحث شود لکن به خاطر اهمیت موضوع به مطالبی اشاره می شود.
اصل شوری یکی از مهم ترین مسائل اجتماعی است که نقش بسزایی در ساختن جامعه و مدیته فاضله دارد و بدون آن همه کارها ناقص است. یک انسان هر قدر از نظر فکری نیرومند باشد نسبت به مسائل مختلف تنها از یا چند بعد می نگرد؛ و لذا ابعاد دیگر بر او مجهول می ماند، اما هنگامی که مسائل در شوری مطرح گردد و عقلها و تجارب و دیدگاههای مختلف به کمک هم بشتابند مسائل کاملا پخته و کم عیب و نقص می گردد و از بغزش دورتر است.
لذا در حدیثی از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می خوانیم:
انه ما من رجل یشاور احدا الا هدی الی الرشد(159).
احدی در کارهای خود مشورت نمی کند مگر اینکه به راه راست و مطلوب هدایت شود.
اصولا مردمی که کارهای مهم خود را با مشورت و صلاح اندیشی یکدیگر انجام می دهند و با صاحب نظران به مشورت می نشینند، کمتر گرفتار لغزش می شوند.
بعکس افرادی که گرفتار استبداد رای هستند و خود را بی نیاز از افکار دیگران می دانند. بیشتر گرفتار اشتباهات خطرناک ودردناکی می شوند.
از این گذشته استبداد رای، شخصیت را در توده ی مردم می کشد و افکار را متوقف می سازد، و استعدادهای آماده را نابود می کند، و به این ترتیب بزرگترین سرمایه های انسانی یک ملت از دست می رود(160).
بنابراین مشورت دارای فواید زیادی است از جمله: شخصیت دادن به دیگران، پرورش افکار و استعدادهای خدا دادی، از بین بردن روح حسد هنگام پیروزی، ملامت و شماتت نشدن هنگام شکست، شناختن و تمیز دادن دوست از دشمن و...

مشورت با همه اهمیتش نباید با چند گروه مشورت شود.

1 - با افراد بخیل مشورت نکن زیرا تو را از بخشش و کمک به دیگران باز می دارند و از فقر می ترسانند.
2 - با افراد ترسو مشورت نکن زیرا آنها ترا از انجام کارهای مهم باز می دارند.
3 - با افراد حریص مشورت نکن زیرا آنها برای جمع آوری ثروت و مقام، ستمگری را در نظر تو جلوه می دهند(161).

و) انفاق در راه خدا:

یکی دیگر از نشانه های توکل انفاق در راه خدا، از آنچه خداوند روزی داده است. چون کسی که به خداوند توکل کرده دیکر تنها خود را نمی بیند، بلکه به فکر هم نوعان خود نیز هست، اگر روزی به او برسد با طیب نفس برای دیگران انفاق می کند چون اطمینان دارد که خداوند چند برابر آن را به اوت اعطا خواهد کرد.
البته انفاق تنها در مسائل مالی نیست، بلکه انفاق از تمام آنچه خداوند روزی داده است از مال، از علم، از عقل و هوش و تجربه، از نفوذ اجتماعی و خیلی از مسائل دیگر.
خداوند متعال این نشانه را نیز مطرح ساخته و می فرماید:
و مما رزقناهم ینفقون.
متوکلان کسانی هستند که از آنچه بدستشان می آید در راه خدا انفاق می کنند.