توکل از منظر قرآن و روایات

نویسنده : دکتر ناصر فروهی با همکاری سید ضیا الدین علیا نسب

آثار نماز:

نماز دارای آثار زیادی هم در جنبه ی فردی و هم در جنبه ی اجتماع می باشد در این جا به برخی از آنها اشاره می شود.
روح و اساس و هدف و پایه و مقدمه و نتیجه و بالاخره فلسفه ی نماز همان یاد خداست.
نماز وسیله ی شستشوی از گناهان و مغفرت و آمرزش الهی است، چرا که خواه نا خواه نماز انسان را دعوت به توبه و اصلاح گذشته می کند.
نماز سدی در برابر گناهان آینده است، چرا که روح ایمان را در انسان تقویت می کند و نهال تقوی را در دل پرورش می دهد.
نماز، غفلت زدا است، بزرگترین مصیبت برای رهروان راه حق آن است که هدف آفرینش خود را فراموش کند و غرق در زندگی مادی و لذایذ زود گذر گردد، اما نماز به حکم اینکه در فواصل مختلف و در هر شبانه روز پنج بار انجام می شود، مرتبا هدف از آفرینش را به انسان هشدار می دهد.
نماز خود بینی و کبر در هم می شکند و پرده های غرور و خود خواهی را کنار می زند، تکبر و برتری جویی را در هم می کوبد.
علی (علیه السلام) در نهج البلاغه ما را به این نکته متوجه ساخته و می فرماید:
فرض الله الایمان تطهیرا من الشرک و الصلوه تنزیها عن الکبر...(150).
خداوند ایمان را برای پاکسازی انسانها از شرک واجب کرده است و نماز را برای پاکسازی از کبر.
نماز وسیله ی پرورش فضایل اخلاقی و تکامل معنوی انسان است، چرا که انسان را از جهاد ماده به ملکوت آسمانها دعوت می کند.
نماز به سایر اعمال انسان ارزش و روح می دهد، چرا که نماز روح اخلاص را زنده می کند. به همین خاطر است در حدیث می خوانیم که امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
اول ما یحاسب به العبد الصلوه فان قلبت قبل سائر عمله و ان ردت رد علیه سائر عمله(151).
نخستین چیزی که در قیامت از بندگان حساب می شود نماز است اگر مقبول افتاد سایر اعمالشان قبول می شود و اگر مردود شد سایر اعمال نیز مردود می شود.
نماز قطع نظر از محتوای خودش با توجه به شرایط صحت، دعوت به پاکسازی زندگی می کند. چرا که باید مکان، لباس و آبی که از آن وضو می گیرد یا غسل می کند پاک باشد.
نماز علاوه بر شرایط صحت، شرایط کمال دارد که رعایت آنها نیز یک عامل موثر دیگر برای ترک بسیاری از گناهان است.
نماز روح انضباط را در انسان تقویت می کند، چرا که باید در اوقات معین انجام گیرد و ترتیب اجزای نماز رعایت شود(152).
ممکن است سوال شود که نماز که این همه آثار دارد، چرا عده ای نماز می خوانند ولی در آنها این آثار مشاهده نمی شود؟
در جواب باید بگوییم که برای قبولی نماز و آشکار شدن آثار آن موانعی وجود دارد که تا آنها در انسان باشد نماز اثر خود را نمی گذارد و این موانع در کتب فقهی و حدیثی آمده است که در این جا به بعضی از آنها اشاره می شود.
1 - نهی نکردن از فحشا و منکر: در حدیث آمده است پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:
لاصلوه لمن لم یطع الصلوه و طاعه الصلوه ان ینهی عن الفحشاء و المنکر(153).
کسی که اطاعت فرمان نماز نکند نمازش نماز نیست، و اطاعت نماز آن است که نهی آن را از فحشا و منکر به کار بندد.
2 - شراب خواری: باز در روایت آمده که:
لا تقبل صلوه شارب الخمر اربعین یوما الا ان یتوب(154).
نماز شراب خوار تا چهل روز مقبول نخواهد بود مگر اینکه توبه کند.
3 - ندادن زکات(155).
4 - زنی که بدومن اجازه ی شوهر از منزل بیرون رود(156).
5 - خود بینی و داشتن عجب(157).
6 - داشتن پیشوای ستمکر(158).

ه) مشورت با دیگران:

از جمله ی نشانه هیای توکل مشورت مومنان با دیگران است، انسان متوکل هیچ موقع خود را عقل کل نمی داند، بلکه در کارهای خود قبل از تصمیم گیری از نظر دیگران هم استفاده می کند تا در تصمیم گیری دچار شک و تردید نشود. خداوند به دنبال مساله ی نماز، مساله ی شورا را مطرح ساخته و می فرماید:و امرهم شوری بینهم.
درباره ی مشورت در بخش های قبل تا حدود بحث شده است، بنابراین لازم نمی بینیم در این باره زیاد بحث شود لکن به خاطر اهمیت موضوع به مطالبی اشاره می شود.
اصل شوری یکی از مهم ترین مسائل اجتماعی است که نقش بسزایی در ساختن جامعه و مدیته فاضله دارد و بدون آن همه کارها ناقص است. یک انسان هر قدر از نظر فکری نیرومند باشد نسبت به مسائل مختلف تنها از یا چند بعد می نگرد؛ و لذا ابعاد دیگر بر او مجهول می ماند، اما هنگامی که مسائل در شوری مطرح گردد و عقلها و تجارب و دیدگاههای مختلف به کمک هم بشتابند مسائل کاملا پخته و کم عیب و نقص می گردد و از بغزش دورتر است.
لذا در حدیثی از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می خوانیم:
انه ما من رجل یشاور احدا الا هدی الی الرشد(159).
احدی در کارهای خود مشورت نمی کند مگر اینکه به راه راست و مطلوب هدایت شود.
اصولا مردمی که کارهای مهم خود را با مشورت و صلاح اندیشی یکدیگر انجام می دهند و با صاحب نظران به مشورت می نشینند، کمتر گرفتار لغزش می شوند.
بعکس افرادی که گرفتار استبداد رای هستند و خود را بی نیاز از افکار دیگران می دانند. بیشتر گرفتار اشتباهات خطرناک ودردناکی می شوند.
از این گذشته استبداد رای، شخصیت را در توده ی مردم می کشد و افکار را متوقف می سازد، و استعدادهای آماده را نابود می کند، و به این ترتیب بزرگترین سرمایه های انسانی یک ملت از دست می رود(160).
بنابراین مشورت دارای فواید زیادی است از جمله: شخصیت دادن به دیگران، پرورش افکار و استعدادهای خدا دادی، از بین بردن روح حسد هنگام پیروزی، ملامت و شماتت نشدن هنگام شکست، شناختن و تمیز دادن دوست از دشمن و...

مشورت با همه اهمیتش نباید با چند گروه مشورت شود.

1 - با افراد بخیل مشورت نکن زیرا تو را از بخشش و کمک به دیگران باز می دارند و از فقر می ترسانند.
2 - با افراد ترسو مشورت نکن زیرا آنها ترا از انجام کارهای مهم باز می دارند.
3 - با افراد حریص مشورت نکن زیرا آنها برای جمع آوری ثروت و مقام، ستمگری را در نظر تو جلوه می دهند(161).