توکل از منظر قرآن و روایات

نویسنده : دکتر ناصر فروهی با همکاری سید ضیا الدین علیا نسب

ج) اجابت دعوت پروردگار:

سومین نشانه ی توکل اجابت نمودن دعوت پروردگار است و پذیرفتن دعوت پروردگار یعنی فرامین معبود خویش را با جان و دل پذیرفتن و در برابر او و اوامر او خود را تسلیم نمودن و خضوع و خشوع از خود نشان دادن.
خداوند متعال در این باره می فرماید:
و الذین استجالوا لربهم.
در این آیه سخن از بازسازی وجود در جنبه های مختلف است که از همه مهم تر اجابت دعوت پروردگار و تسلیم در برابر فرمان او است، مطلبی که همه ی نیکی ها و خوبی ها و اطاعت اوامر الهی در آن جمع است. مومنان و متوکلان با تمام وجود در برابر فرمان خداوند تسلیم اند، و در مقابل اراده ی او از خود اراده ای ندارند، و باید چنین باشد چرا که بعد از پاکسازی قلب و جان از آثار گناه که موانع راه حقند، تسلیم و اجابت قطعی است(149).

د) بر پا داشتن نماز:

نشانه ی دیگر توکل بر پا داشتن نماز است، نمازی که ستون دین، پیوند خلق و خالق، مربی نفوس، معراج مومن و نهی کننده از فحشا و منکر است. نماز مصداق و نمونه ی بارز و آشکار اجابت پروردگار و تسلیم در برابر فرمان اوست و اما اینکه در آیه ی شریفه جداگانه بیان شده، به خاطر اهمیت آن است. خداوند متعال بعد از بیان اجابت دعوت پروردگار، بر پا داشتن نماز را از نشانه های توکل شمرده و یم فرماید: و اقاموا الصلاه. یعنی نشانه ی دیگر توکل اقامه ی نماز است و بهترین دلیل بر بندگی خدا.

آثار نماز:

نماز دارای آثار زیادی هم در جنبه ی فردی و هم در جنبه ی اجتماع می باشد در این جا به برخی از آنها اشاره می شود.
روح و اساس و هدف و پایه و مقدمه و نتیجه و بالاخره فلسفه ی نماز همان یاد خداست.
نماز وسیله ی شستشوی از گناهان و مغفرت و آمرزش الهی است، چرا که خواه نا خواه نماز انسان را دعوت به توبه و اصلاح گذشته می کند.
نماز سدی در برابر گناهان آینده است، چرا که روح ایمان را در انسان تقویت می کند و نهال تقوی را در دل پرورش می دهد.
نماز، غفلت زدا است، بزرگترین مصیبت برای رهروان راه حق آن است که هدف آفرینش خود را فراموش کند و غرق در زندگی مادی و لذایذ زود گذر گردد، اما نماز به حکم اینکه در فواصل مختلف و در هر شبانه روز پنج بار انجام می شود، مرتبا هدف از آفرینش را به انسان هشدار می دهد.
نماز خود بینی و کبر در هم می شکند و پرده های غرور و خود خواهی را کنار می زند، تکبر و برتری جویی را در هم می کوبد.
علی (علیه السلام) در نهج البلاغه ما را به این نکته متوجه ساخته و می فرماید:
فرض الله الایمان تطهیرا من الشرک و الصلوه تنزیها عن الکبر...(150).
خداوند ایمان را برای پاکسازی انسانها از شرک واجب کرده است و نماز را برای پاکسازی از کبر.
نماز وسیله ی پرورش فضایل اخلاقی و تکامل معنوی انسان است، چرا که انسان را از جهاد ماده به ملکوت آسمانها دعوت می کند.
نماز به سایر اعمال انسان ارزش و روح می دهد، چرا که نماز روح اخلاص را زنده می کند. به همین خاطر است در حدیث می خوانیم که امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
اول ما یحاسب به العبد الصلوه فان قلبت قبل سائر عمله و ان ردت رد علیه سائر عمله(151).
نخستین چیزی که در قیامت از بندگان حساب می شود نماز است اگر مقبول افتاد سایر اعمالشان قبول می شود و اگر مردود شد سایر اعمال نیز مردود می شود.
نماز قطع نظر از محتوای خودش با توجه به شرایط صحت، دعوت به پاکسازی زندگی می کند. چرا که باید مکان، لباس و آبی که از آن وضو می گیرد یا غسل می کند پاک باشد.
نماز علاوه بر شرایط صحت، شرایط کمال دارد که رعایت آنها نیز یک عامل موثر دیگر برای ترک بسیاری از گناهان است.
نماز روح انضباط را در انسان تقویت می کند، چرا که باید در اوقات معین انجام گیرد و ترتیب اجزای نماز رعایت شود(152).
ممکن است سوال شود که نماز که این همه آثار دارد، چرا عده ای نماز می خوانند ولی در آنها این آثار مشاهده نمی شود؟
در جواب باید بگوییم که برای قبولی نماز و آشکار شدن آثار آن موانعی وجود دارد که تا آنها در انسان باشد نماز اثر خود را نمی گذارد و این موانع در کتب فقهی و حدیثی آمده است که در این جا به بعضی از آنها اشاره می شود.
1 - نهی نکردن از فحشا و منکر: در حدیث آمده است پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:
لاصلوه لمن لم یطع الصلوه و طاعه الصلوه ان ینهی عن الفحشاء و المنکر(153).
کسی که اطاعت فرمان نماز نکند نمازش نماز نیست، و اطاعت نماز آن است که نهی آن را از فحشا و منکر به کار بندد.
2 - شراب خواری: باز در روایت آمده که:
لا تقبل صلوه شارب الخمر اربعین یوما الا ان یتوب(154).
نماز شراب خوار تا چهل روز مقبول نخواهد بود مگر اینکه توبه کند.
3 - ندادن زکات(155).
4 - زنی که بدومن اجازه ی شوهر از منزل بیرون رود(156).
5 - خود بینی و داشتن عجب(157).
6 - داشتن پیشوای ستمکر(158).