توکل از منظر قرآن و روایات

نویسنده : دکتر ناصر فروهی با همکاری سید ضیا الدین علیا نسب

ب) عفو در هنگام غضب و خشم:

دومین نشانه ی توکل این است که انسان متوکل در هنگام غضب و خشم، عفو و گذشت دارد و می تواند بر غضب خود غالب شود. چون غضب یک صفت نفسانی است که چه بسا باعث هلاکت انسان شود، یک انسان متوکل، چون همیشه خدا را حاضر و ناظر بر اعمال و رفتار خود می داند در نتیجه هنگام غضب و خشم، بر نفس خود مسلط شده و خشم خود را خاموش می کند.
خداوند متعال در قرآن در این باره می فرماید:
و اذا غضبوا هم یغفرون.
نه تنها در موقع غضب زمام اختیار از کفشان ربوده نمی شود، و دست به اعمال زشت و جنایات نمی زنند، بلکه با آب عفو و غفران قلب خود و دیگران را از کینه ها شستشو می دهند(145). امام صادق در حدیثی می فرماید:
من ملک نفسه اذا رغب و اذا رهب، و اذا غضب حرم الله جسده علی النار(146).
کسی که به هنگام شوق و علاقه، و به هنگام ترس و وحشت و هنگام خشم و غضب مالک نفس خویشتن باشد، خداوند بدن او را بر آتش دوزخ حرام می کند.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:
الا اخبرکم بخیر خلایق الدنیا و الاخره! العفو عمن ظلمک و تصل من قطعک، و الاحسان الی من اساء الیک، و اعطاء من حرمک(147).
ای مردم آیا به شما خبر بدهم از بهترین خلایق دنیا و آخرت؟ (آنها کسانی هستند که) اگر کسی به او ظلم کند می بخشد و صله رحم می کند به کسی که قطع رحم کرده و کسی که اسائه ادب کرده احسان می کند و به کسی که او را محروم ساخته اعطا می کند.
عفو و مغفرت از خصایص انسان های بزرگ است. انسان هایی که دارای روح بزرگ هستند، اگر کسی بر آن ها ظلم کرده و یا حقشان را ضایع کرده و آنها را غضبناک کرده، در حالی که می توانند مقابله به مثل کنند، ولی بر غضب خویش غالب شده و از آنها چشم پوشی می کنند. در مقابله کسانی که دارای روح کوچک هستند، در مقابل کوچکترین مسایل عکس العمل نشان داده و زود غضبناک می شوند؛ اینجاست که نمی توانند بر عقل خویش مسلط شوند، بلکه هواهای نفسانی بر قوای عقلی غلبه کرده در نتیجه دست به هر کار زشت و ناپسند می زنند و شیطان هم از همین نقطه ی ضعف سوء استفاده کرده و او را وسوسه می کند تا کارهایی را انجام دهد که یک انسان عاقل هیچ موقع همچون کاری را انجام نمی دهد.
البته این نکته به این معنا نیست که انسان هر جا که غضبناک شد، سعی کند به نفس خویش غالب شود، بلکه جاهایی هست غضب و خشم در آنجا ممدوح است مانند جایی که برای خدا و در راه احقاق حق مظلومان باشد.
بنابراین انسانهای وارسته به هنگام غضب نه تنها خود را آلوده ی گناه نمی کنند، بلکه به سراغ عفو و غفران می روند، و باید هم چنین باشد، چگونه انسان می تواند در انتظار عفو الهی به سر برد در حالی که خود کینه توز و انتقام جو است. و به هنگام غضب هیچ قانونی را به رسمیت نمی شناسد(148). همه ی اینها در سایه ی توکل به خداوندی مقدور است. اگر کسی به خداوند توکل کند در هنگام غضب بر نفس خویش مسلط شده از در عفو و بخشش وارد می شود.

ج) اجابت دعوت پروردگار:

سومین نشانه ی توکل اجابت نمودن دعوت پروردگار است و پذیرفتن دعوت پروردگار یعنی فرامین معبود خویش را با جان و دل پذیرفتن و در برابر او و اوامر او خود را تسلیم نمودن و خضوع و خشوع از خود نشان دادن.
خداوند متعال در این باره می فرماید:
و الذین استجالوا لربهم.
در این آیه سخن از بازسازی وجود در جنبه های مختلف است که از همه مهم تر اجابت دعوت پروردگار و تسلیم در برابر فرمان او است، مطلبی که همه ی نیکی ها و خوبی ها و اطاعت اوامر الهی در آن جمع است. مومنان و متوکلان با تمام وجود در برابر فرمان خداوند تسلیم اند، و در مقابل اراده ی او از خود اراده ای ندارند، و باید چنین باشد چرا که بعد از پاکسازی قلب و جان از آثار گناه که موانع راه حقند، تسلیم و اجابت قطعی است(149).

د) بر پا داشتن نماز:

نشانه ی دیگر توکل بر پا داشتن نماز است، نمازی که ستون دین، پیوند خلق و خالق، مربی نفوس، معراج مومن و نهی کننده از فحشا و منکر است. نماز مصداق و نمونه ی بارز و آشکار اجابت پروردگار و تسلیم در برابر فرمان اوست و اما اینکه در آیه ی شریفه جداگانه بیان شده، به خاطر اهمیت آن است. خداوند متعال بعد از بیان اجابت دعوت پروردگار، بر پا داشتن نماز را از نشانه های توکل شمرده و یم فرماید: و اقاموا الصلاه. یعنی نشانه ی دیگر توکل اقامه ی نماز است و بهترین دلیل بر بندگی خدا.