توکل از منظر قرآن و روایات

نویسنده : دکتر ناصر فروهی با همکاری سید ضیا الدین علیا نسب

الف) پرهیز از گناه:

یکی از نشانه های مهم توکل به خداوند متعال، پرهیز و دوری از گناه، مخصوصا از گناه کبیره است. کسی می تواند ادعا کند که به خدا توکل کرده است، که از دستورات خداوند سرپیچی نکرده باشد و قلب خود را از سیاهی و تاریکی پاک نموده و پالایش کرده باشد. چطور ممکن است کسی ادعای توکل ادعای توکل به خدا بکند در حالیکه قلب او آشیانه ی شیاطین بوده و قدمی برای زدودن و برطرف کردن آنها برندارد، چون آلوده شدن به گناه نوعی شرک است، به این معنا که خداوند دستور می دهد که انسان از اوامر او اطاعت کند و از نواهی او بپرهیزد، در مقابل نفس انسان خلاف آن را از انسان می خواهد. اگر انسان از دستورات خداوند سرپیچی نماید و به خواسته ی نفسش تن دهد، در حقیقت نفس خویش را در مقابل خدا قرار داده و شریک او دانسته است. خداوند متعال در سوره ی شوری بعد از آنکه مومنان را دعوت به توکل می کند، به اولین نشانه ی آن اشاره کرده و می فرماید:
و الذین یجتنبون کبائر الاثم و الفواحش(136)؛ متوکلان کسانی هستند که از گناهان اجتناب نموده و خودشان را با انجام گناه آلوده نسازند.

آثار گناه:

گناه دارای آثار فردی و اجتماعی، دنیوی و اخروی زیادی می باشد که در اینجا به برخی از آنها اشاره می شود.
1 - پاره ای از معاصی، حسنات را در دنیا و آخرت حبط می کند، مانند: ارتداد.
2 - پاره ای از معاصی، قسمتی از حسنات را حبط می کند، مانند: مخالفت و جدال با پیغمبر.
3 - برخی برخی از گناهان این خاصیت را دارد که هر کس مرتکب آن شود که حسناتش به دیگری منتقل می گردد، مانند: قتل، بهتان و غیبت.
4 - از آثار بعضی از گناهان این است که همانند سیئات دیگر نه عین آنها برای انسان نوشته می شود.
5 - بعضی از گناهان موجب دو چندان شدن عذاب می شود(137).
6 - گناه عمر انسان را کوتاه می کند. امام صادق (علیه السلام) در این باره می فرمایند:
من یموت الذنوب اکثر ممن یموت بالاجال من یعیش بالاحسان اکثر ممن یعیش بالاعمال(138).
آنها که با گناه می میرند بیش از آنها هستند که با اجل طبیعی از دنیا می روند و آنها با نیکی زنده می مانند بیش از آنها هستند که به عمر معمولی باقی می مانند.
7 - گناه باعث محروم شدن از اعمال نیک همچون نماز شب می شود. باز امام صادق (علیه السلام) می فرماید:
گاهی انسان گناه می کند و از اعمال نیکی همچون نماز شب باز می ماند بدانید کار بد در فنای انسان از کارد در گوشت سریعتر اثر می کند(139).
8 - گناه باعث ویرانی جامعه ها می شود. کدام جامعه است که آلوده به گناه خیانت، نفاق، دزدی، ظلم، تنبلی و مانند آنها شود ولی این جامعه آباد و پر برکت باشد(140)؟
9 - گناه باعث از دست رفتن نعمتها می شود. امام صادق (علیه السلام) در این باره می فرماید:
ما انعم الله علی عبد به نعمه فسلبها ایاه حتی یذنب ذنبا یستحق بذلک السلب(141).
خداوند هیچ نعمتی که به بنده ای بخشیده از او نمی گیرد مگر اینکه گناهی کند که به خاطر آن مستحق سلب آن نعمت شود.

آثار ترک گناه:

1 - استغفار از گناه و بازگشت به سوی خدا مایه ی آبادانی و خرمی و طراوات است.
2 - اضافه شدن نیروها(142).
3 - بخشش مواهب علمی(143).
4 - تبدیل سیئات به حسنات(144).
آنچه بیان شد قسمتی از آثار گناه و آثار ترک آن بود. در این باره مطالب زیاد است، به خاطر اطاعه کلام به این مقدار اکتفا می شود.
از آنچه گذشت، معلوم شد که یکی از نشانه های مهم توکل پرهیز از گناه و آلوده نساختن خویش است.