توکل از منظر قرآن و روایات

نویسنده : دکتر ناصر فروهی با همکاری سید ضیا الدین علیا نسب

ج) ایمان سبب توکل و توکل نتیجه ی ایمان:

با دقت در آیات و روایاتی که در این زمینه وجود دارد روشن می شود که اولین رابطه بین ایمان و توکل این است که ایمان علت و سبب توکل است. به این معنا که بدون ایمان توکل تحقق نمی یابد. توکل به چه کسی؟ وقتی انسان به خدا و به قدرت دایمی او ایمان نداشته باشد، توکل به خدا بی معنا خواهد بود بنابراین توکل وقتی موضوعیت پیدا می کند که ایمان به خداوند متعال داشته و بداند که همه چیز در دست اوست.

1 - اسباب سعادتمندی:

انسان برای رسیدن به سعادت ابدی به دو نوع اسباب نیازمند است.
1. اسباب مادی و طبیعی.
2. اسباب روحی و معنوی.
انسان به حکم اینکه یک موجود انتخابگر است باید همواره تلاش کند اسباب مادی و طبیعی خوشبختی خویش را فراهم سازد. هر چه بیشتر تلاش کند همان اندازه به خوشبختی نزدیک می شود: ان لیس للانسان الا ما سعی(116).
بر انسان نیست مگر آنچه را که با سعی بدست آورده. پس فراهم ساختن اسباب و مقدمات مادی و طبیعی سعادت تا حدود زیادی در اختیار خود انسان است.

2 - اسباب معنوی و روحی:

پس از آنکه علل و اسباب طبیعی آن را مهیا کرد، دیگر مانعی در راه وصول به هدف خویش جز مهیا نبودن عوامل روحی از قبیل (سستی اراده،ترس، اندوه، بی خردی، غضب، سفاهت و بدبینی...) نیست آنگاه که قلب خود را با سیمهای نامرئی، یعنی اتکا و توکل، به درای قدرت و عظمت الهی متصل کرد، اراده و همچنین سایر صفات روحی او آنچنان قوی و نیرومند می شود که مغلوب هیچ عامل دیگری نشده و در نتیجه به موفقیت قطعی و سعادت ابدی نایل می گردد(117).
خداوند در قرآن می فرماید:
و من اراد الاخره و سعی لها سعیها و هو مومن فاولئک کان سعیهم مشکورا(118).
آنکس که سرای آخرت را بطلبد و برای آن سعی کند در حالیکه ایمان داشته باشد سعی او پاداش داده خواهد شد.
در این آیه خداوند به یک نکته ی مهم اشاره کرده است و می فرماید: کسی که می خواهد آخرت را اراده کند یعنی به روز قیامت امیدوار باشد دو شرط دارد.
1. ایمان به خدا.
2. سعی و تلاش.
اگر از هیچ تلاشی کوتاهی نکرده و از نعمتهای الهی بهتر استفاده نماید به تلاش او پاداش و اجر الهی داده می شود.
بنابراین ایمان یکی از مهم ترین عواملی است که در خوشبختی انسان نقش دارد تا ایمان نباشد انسان از آرامش روح و جان بی بهره خواهد بود و مادامی که آرامش نداشته باشد زندگی بر او تلخ خواهد بود. اما اگر دارای ایمان قوی باشد آن وقت همه ی درهای خوشبختی به روی او باز می شود و دل او آرام بگیرد.
به یاد خدا بودن و ذکر خدا گفتن دل انسان آرام می گیرد و با یاد خدا، انسان اطمینان قلب پیدا می کند. در قرآن می خوانیم: الا بذکر الله تطمئن القلوب(119).
آگاه باشید تنها با یاد خدا دلها آرامش می یابد.
لکن ایمان به خدا و آخرت علاقمندی به خدا و قیامت می خواهد. باور داشتن به بهشت و جهنم می خواهد و عمل صالح می خواهد، عملی که برای خدا باشد نه برای شهرت و کسب مقام(120).