توکل از منظر قرآن و روایات

نویسنده : دکتر ناصر فروهی با همکاری سید ضیا الدین علیا نسب

مقدمه:

اگر به آیاتی که در قرآن درباره توکل وجود دارد و همچنین روایاتی که در این باره از معصومان (علیه السلام) وارده شده، و همچنین در مضامین آنها و لحنی که در آنها وجود دارد، توجه و دقت شود جایگاه و اهمیت توکل روشن خواهد شد.
قابل توجه اینکه، بیشتر آیات در این زمینه به صورت فعل امر آمده است مانندتوکل علی الله، فلیتو کل المومنون، توکلوا... و امثال اینها و مشهور بین علمای فن این است که فعل امر ظهور در وجوب دارد، از طرف دیگر این آیات یا خطاب به شخص پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است و یا خطاب به مومنان است و یا اینکه کسانی که به خدا توکل نمی کنند مورد سرزنش و مذمت قرار گرفتند بیشتر هم در شرایط حساس نازل شده اند که توجه به شان نزول آنها بیانگر این نکته است.
اینک با توجه به مضامین آیات و روایات لازم است این مسئله بیشتر مورد موشکافی قرار گرفت و درباره ی آنها بحث شود.

الف) توکل همراه ایمان:

توکل در چند آیه همراه ایمان ذکر شده که نشانگر اهمیت توکل است و معمولا هم بعد از ایمان واقع شده، مانند:
الذین قال لهم الناس ان الناس قد جمعوا لکم فاخشوهم فزادهم ایمانا و قالوا حسبنا الله و نعم الوکیل(52).
همان کسانی که وقتی مردم به آنها گفتند: مشرکین در برابرش گرد آمده اند، پس از آنان بترسید، (به جای ترس) بر ایمانشان افزود و گفتند: خداوند ما را بس است و نیکو حمایتگری است.
و و علی الله فتوکلوا ان کنتم مومنین(53).
و بر خدا توکل کنید اگر ایمان دارید.
در این آیه کلمه ی مومنین بعد از کلماتی فتوکلوا قرار گرفته، لکن با توجه به این نکته که در این آیه جزای شرط مقدم شده، خود تاکید بر اهمیت توکل است، در حقیقت باز توکل بعد از ایمان واقع شده است، چرا که همواره جزا بعد از شرط واقع می شود. این دو آیه از باب نمونه ذکر شده لکن آیات در این مورد بیشتر از اینهاست.
توکل در روایات یکی از ارکان ایمان و کلید آن معرفی شده است(54)؛ بر کسی پوشیده نیست که ایمان در سرنوشت انسان نقش تعیین کننده ای دارد، اگر انسان با ایمان باشد سرنوشت و عاقبت خوبی خواهد داشت و اگر بی ایمان باشد، سرنوشت بدی در سراغ اوست، ایمان است که انسان را از یأس و ناامیدی نجات می دهد و به انسان امید و قوت قلب می دهد، ایمان به خدا باعث ایستادگی در مقابل ناملایمات و سختیها می شود. خلاصه اینکه انسانیت انسان وابسته به ایمان اوست.
وقتی ایمان این قدر در سرنوشت انسان تاثیر گذار است، از طرفی هم در آیات متعدد، توکل بعد از ایمان آمده، بیانگر این نکته است که توکل مکمل ایمان است و ایمان حقیقی آن وقت است که دنبالش توکل باشد. چرا که این دو با هم لازم و ملزومند. ایمان به خدا یعنی واقعیت را پذیرفتن و به حقیقت رسیدن و به خود ارزش دادن، و باور داشتن بر اینکه که همه چیز از آن اوست و غیر او از او همه وابسته و فقر محض فالله هو الولی(55)؛ خداست که ولی است. یعنی هستی تمامی کائنات در دست توانای اوست. اینجاست که انسان باید سر تسلیم فرود آورد و به او توکل کند و به او امیدوار باشد، چرا که او بهترین وکیل و بهترین پناهگاه انسانهاست و به تمامی خواسته های آنها آگاه است.
آری اگر انسان براستی به این حقیقت ایمان داشته باشد و مقام پروردگار خود را بشناسد بر پروردگار خویش توکل می کند، و حقیقت مشیت و اختیار را به او وا می گذارد و دیگر در رسیدن به حسنات خوشحال و در برابر مصیبت اندوهناک نمی گردد(56).

ب) مشاوره و توکل:

دلیل دیگر بر اهمیت توکل این است که در یکی از آیات، توکل بعد از مشورت واقع شده، که بیانگر این نکته است که مشورت با همه اهمیتی که دارد بدون توکل درباره ی اهمیت مشاوره بیان شود.
مشاوره یعنی انسان برای انجام کاری یا برای تصمیم گیری در مورد کاری که خودش نمی تواند به نتیجه ای برسد، با افراد ذی صلاح و مومن و متدین و کارشناس مشورت کند و کارش را با آنها در میان بگذارد و از آنها راهنمایی بخواهد تا اینکه به نتیجه ی مطلوبی برسد.
مساله ی مشورت هم جنبه ی عقلانی دارد، یعنی اگر انسان در مورد کار مهمی با افراد کارشناس مشورت نماید عقلا نه تنها او را مذمت نمی کنند بلکه او را تحسین می نمایید. روی این جهت خداوند متعال که عقل کل است بر روی این مساله انگشت گذاشته و در چند آیه امر به مشورت کرده است.
و امرهم شوری بینهم(57).
و کارهایشان به صورت مشورت در میان آنهاست.
فبما رحمه من الله لنت لهم و لو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله ان الله یحب المتوکلین(58).
به برکت رحمت الهی در برابر آنان نرم شدی و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو پراکنده می شدند، پس آنها را ببخش و برای آنها آمرزش بطلب و در کارها با آنان مشورت کن اما هنگامی که تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن؛ زیرا خداوند متوکلان را دوست می دارد.
با توجه به مضمون آیات، به ویژه که مشورت به صورت امر بیان شده، نشانگر اهمیت مشورت از دیدگاه قرآن است.
همچنین در روایات وارده از معصومان (علیه السلام) در مورد مشورت مضامین مهمی وجود دارد که نشانگر اهمیت مشورت و نقش آن در تصمیم گیری هاست. در اینجا چند حدیث را از باب نمونه ذکر می کنیم.
1.پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:
مشاوره العاقل الصناح رشد و یمن و توفیق من الله...(59).
مشورت با آدم عاقلی که نصیحت گر است رشد و مبارک و توفیقی از طرف خداوند است.
2.امام صادق (علیه السلام) می فرماید:
شاور فی امورک مما یقتضی الدین من فیه خمس توکل علی الله فان ذلک یودک الی الصواب...(60).
در اموری که دینت اقتضا می کند با کسی که دارای پنج خصلت است مشورت کن.
1.عاقل.
2.حلیم.
3.دارای تجربه.
4.نصیحت گر.
5.با تقوی.
اگر چنین کسی را پیدا نکردی خود به آنها عمل کن آنگاه تصمیم بگیر و به خداوند توکل کن، که همانا تو را به صواب راهنمایی می کند.
3.از جمله وصایای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی (علیه السلام) درباره ی مشاوره این است که می فرماید:
یا علی مظاهره احسن من المشاوره...(61).
بهتر از مشاوره، معاونت و کمک کننده ای نیست.
4.علی (علیه السلام) می فرمایند:
ثلاث من کن فیه لم یندم: ترک العجله و المشوره و التوکل عند العزم علی الله عزوجل(62).
هر کس سه چیز داشته باشد پشیمان نمی شود.
1.ترک کردن عجله.
2.مشورت.
3.توکل بر خداوند عزوجل هنگامی که می خواهد تصمیم بگیرد.
اینها از جمله روایاتی است که در باب مشورت وارد شده است، در چند روایت هم توکل بعد از مشورت آمده نشانگر این است که مشورت در کار بدون توکل ممکن است نتیجه ندهد و انسان از رسیدن به هدف و مقصود خویش ناکام بماند.
اگر به مضامین آیات و روایاتی که در مورد مشورت وارد شده اند توجه شود معلوم می گردد که مشورت در زندگی انسان نقش بسزایی دارد که اگر به آن توجه نشود، چه بسا انسان در زندگی خود زیانهای زیادی ببیند که قابل جبران نباشد.
یک تصمیم عجولانه و بدون اینکه درباره ی آن فکر شود و یا با دیگران مشورت شود، باعث از هم پاشیدگی یک جامعه یا خانواده و یا به بن بست رسیدن خود تصمیم گیرنده می شود، ولی اگر انسان در کارها مهم اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و خانوادگی با افراد معتبر و کارشناس مشورت کند و کارش را با آنها در میان بگذارد، جلو از هم پاشیدگی آنها گرفته می شود و بلکه جامعه یا خانواده به سوی هدایت و پیشرفت سوق داده می شود و آنها را در مسیر واقعی خود قرار می دهد.
در مسائل خانواده نیز همینطور، است مشاوره با افراد ذی صلاح جلوی مسائل زیادی را که یک خانواده را تهدید می کند گرفته می شود، مخصوصا هنگام تشکیل خانواده، جوانان باید به این نکته توجه کنند که تشکیل خانواده مثل دوست یابی نیست که اگر با هم کنار نیامدند هر کس راه خودش را بگیرد و برود دنبال زندگی خودش، بلکه تشکیل خانواده تشکیل یک زندگی جدید است که اگر در این مورد از تجربه ی بزرگان استفاده نشود چه بسا مسائلی پیش آید که باعث از هم پاشیدگی زندگی بشود. تا اینجا روشن کند که مشورت نقش زیادی در موفقیت انسان و رسیدن به مقصود و هدف خویش دارد.
با توجه به اهمیت مشاوره، خداوند متعال و معصومان (علیه السلام) در آیات و روایات بعد از دعوت به مشاوره امر به توکل کرده اند، یعنی انسان فکر نکند که مشاوره به تنهایی چاره ساز است، و همه ی کارها با آن به نتیجه می رسد، بلکه باید در هر حال خداوند را فراموش نکرده و به او توکل کرده و از او کمک بخواهد. بنابراین مشاوره وقتی می تواند کار ساز باشد که دنبال آن و هنگام تصمیم گیری به خداوند توکل کرده و از او مدد جوید.
به عبارت دیگر انسان باید در تمامی کارهایش خدا را فراموش نکرده و تنها به مشورت با دیگران امید نبندد، چون اگر انسان خدا را فراموش کند به سراغ بندگان او برود و از آنها مدد بجوید در حالیکه آنها هم هر چه دارند از آن اوست، به نتیجه ی خوبی نمی رسد و به هدف و مقصود خویش نایل نمی شود. خداوند متعال در سوره ی آل عمران به رسول خود می فرماید: با مسلمانان در امور مشورت کن و آنها را در کارهایت شریک بدان و همه کارها را تصمیمات را به تنهایی مگیر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) هم همین فرمایش را در جنگ بدر به کار گرفت لکن وقتی تصمیم گرفت کار را عملی بسازد و به مرحله ی اجرا بگذاری به من توکل کن فاذا عزمت فتوکل علی الله.
این فرمایش خداوند بیانگ همان نکته ای است که به آن اشارت رفت، یعنی مشورت به تنهایی کار ساز نیست، بلکه باید در تمامی مراحل کار، خدا را در نظر داشته باشی و او را یاری رساننده ی اصلی بدانی.
خلاصه اینکه انسان هر کاری را می خواهد شروع کند و دلش می خواهد از آن نتیجه خوبی نصیبش شود باید دو چیز را از اولین لحظه ای که درباره آن کار فکر می کند تا رسیدن به هدف مورد نظر، فراموش نکند و از آنها غفلت نورزد، 1. مشورت قبل از تصمیم گیری. 2. توکل در هنگام عمل و مرحله ی اجراء.
با این بیان اهمیت توکل برای خوانندگان عزیز، کسانی که دنبال بدست آوردن راهکاری عملی برای رسیدن به هدف خویش هستند، روشن شد.