توکل از منظر قرآن و روایات

نویسنده : دکتر ناصر فروهی با همکاری سید ضیا الدین علیا نسب

و) در برخی روایات توکل بعنوان کلید ایمان و ایمان قفل توکل معرفی شده است:

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
... جعل التوکل مفتاح الایمان و الایمان قفل التوکل...(27).
توکل کلید ایمان و ایمان هم قفل توکل قرار داده شده است.
نقش ایمان در سعادت و خوشبختی انسان بر هیچ عاقلی پوشیده نیست، چون در سایه ی ایمان است که انسان به مرحله ی آرامش، آسایش و اطمینان می رسد و امید به آینده دو چندان می شود.
بنابراین ایمان از اهمیت زیادی برخوردار است. طبق روایت مذکور توکل بعنوان کلید ایمان مطرح شده است، یعنی اگر می خواهی در ایمان را باز کنی به سراغ توکل بروی، بدون توکل در ایمان بسته خواهد ماند. در نتیجه کسی که در امورش به خداوند توکل نکند معلوم می شود که در ایمان مشکل دارد. اگر کسی به شخصی ایمان داشته باشد قطعا به او اطمینان کرده و کارهایش را به او واگذار می کند. عدم واگذاری نشانگر عدم اطمینان و در نتیجه عدم ایمان است.
در چند روایت دیگر کسانی که به خدا توکل می کنند قویترین مردم و با تقوی ترین آنها معرفی شده اند. با توجه به اینکه لحن روایات عام است شامل قدرت مادی و معنوی شود، یعنی کسانی که به خداوند توکل می کنند در مقابل سختیها و مشکلات مثل کوه استوارند و در مقابل دشمن داخلی (نفس) و خارجی (شیطان) ایستادگی می کنند و از خود نقطه ضعف نشان نمی دهند. لذا امام باقر می فرماید: من توکل علی الله لا یغلب و من اعتصم بالله لا یهزم(28). هر کس به خدا توکل کند مغلوب نمی شود و هر کس به خدا چنگ بزند شکست نمی خورد.
از جمله؛ پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
من احب ان یکون اقوی الناس فلیتو کل علی الله(29).
هر کس که دوست دارد قویترین مردم باشد بر خداوند توکل کند.
در روایت دیگر می فرمایند:
یا ابا ان سرک ان تکوون اقوی الناس فتوکل علی الله(30).
یا اباذر اگر دوست داری که قویترین مردم باشی به خدا توکل کن.
و همچنین می فرمایند:
من احب ان یکون اکرم الناس فلیتق الله و من احب ان یکون اتقی الناس فلیتو کل علی الله(31).
هر کس که دوست دارد از گرامی ترین مردم باشد تقوای الهی داشته باشد و هر کس دوست دارد با تقواترین مردم باشد بر خداوند توکل کند.
چنانچه ملاحظه می شود در روایت اخیر توکل عامل تقوی معرفی شده است، یعنی کسی که دوست دارد با تقواترین مردم باشد از مسیر توکل وارد شده و بدون توکل بدست آوردن تقوی مشکل است. به عبارت دیگر تقوا عامل گرامی بودن انسان در نزد دیگران است و توکل عامل با تقوی بودن او.

ح) در بعضی از روایات توکل بالاترین فضیلت شمرده شده است:

از جلمه این که از علی (علیه السلام) نقل شده است. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در شب معراج از خداوند سبحان سوال کرد که کدام اعمال افضل است خداوند متعال فرمودند:
لیس شی ء عندی افضل من التوکل علی والرضی ما قسمت... وجبت محبتی للمتوکلین علی(32).
در نزد من برتر از از توکل بر من و راضی شدن به آنچه من نصیبش کردم نیست در این صورت محبت خودم را بر متوکلین واجب می کنم.
در این روایت ضمن اینکه توکل بالاترین فضیلت شمرده شده به یک نکته ی مهم و با ارزش دیگر هم اشاره شده است و آن وجوب محبت خداوند بر متوکلین است. خداوند بر خود واجب کرده که محبت خود را به کسانی که به او توکل کنند و از غیر او بریده و به او وصل شوند و از او مدد جویند ارزانی بدارد.
کیست که طالب محبت خداوند و معبود خویش نباشد، آیا لذیذتر از محبت خداوند چیز دیگر هست؟
قطعا نه، پس کسی که طالب محبت خداوند است از او مدد بجوید و به غیر او که همه مخلوق او هستند امید نداشته باشد.

ط) از بعضی از روایات استفاده می شود که توکل مایه ی راحتی انسان و فراهم شدن اسباب

می شود:
در این زمینه علی (علیه السلام) می فرمایند:
من توکل علی الله، زلت له الصعاب و تسهلت علیه الاسباب و تبوا الحفض و الکرامه(33).
هر کس بر خدا توکل کند سختیها برای او نرم و آسان و اسباب و وسیله ها برایش فراهم شود و در راحت و وسعت و کرامت جای گیرد.
باز حضرت می فرماید:
من توکل علی الله سبحانه اضائت له الشبهات و کفی المونات و امن التبعات(34).
هر کس بر خداوند سبحان توکل کند. شبهه ها برایش روشن گردد آنچه لازم دارد کفایت شود و از رنجها و گرفتاریها مصون بماند.
در این روایت به یک نکته ی مهم دیگر اشاره شده است و آن اینکه یکی از مشکلات انسان دغدغه های فکری و شبهاتی است که گاهی به سراغ انسان می آید و از نظر فکری فلج می کند، طبق این روایت یکی از خصوصیات توکل این است که انسان را از شبهات نجات می دهد و انسان از نظر فکر آسوده خاطر شود، در این وقت است که انسان در امور روز مره ی خود حتی در مسائل مهم به آسانی تصمیم می گیرد.
اینها از جمله ی صدها روایتی است که در باب توکل و اهمیت آن و نقش آن در سعادت انسان وارد شده است (انشاء الله در فصلهای بعدی به مناسبت موضوع درباره ی آنها بیشتر بحث خواهد شد).