توکل از منظر قرآن و روایات

نویسنده : دکتر ناصر فروهی با همکاری سید ضیا الدین علیا نسب

د) در بعضی از روایات محبت به اهل بیت (علیه السلام) بعنوان وسیله و مقدمه برای توکل ذکر

شده است:
شکی نیست که محبت به اهل بیت (علیه السلام) یکی از مسائل مهمی است که به آن زیاد سفارش شده و در قرآن به عنوان اجر و پاداش برای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) یاد شده است چنانچه خداوند می فرمایند:
قل لا اسالکم علیه اجرا الا الموده فی القربی(23).
من هیچ پاداشی از شما به رسالتم درخواست نمی کنم جز دوست داشتن اهل بیتم.
و محبت به اهل بیت به عنوان نجات دهنده در روز قیامت مطرح شده و کسانی که به اهل بیت محبت قلبی داشته باشند از شفاعت آنها بهره مند خواهد شد.
مساله به این مهمی به عنوان وسیله و مقدمه برای توکل ذکر شده است. از جمله این روایت است.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
من اراد التوکل علی الله فلیحب اهل بیتی و من اراد ان ینجو من عذاب القبر فلیجب اهل بیتی...(24).
کسی که اراده کرده بر خداوند توکل کند بایستی اهل بیتم را دوست داشته باشد و کسی که می خواهد از عذاب قبر نجات پیدا کند، اهل بیتم را دوست داشته باشد.
آنچه که مهم است و از این روایت به دست می آید، این است که توکل بدون محبت به اهل بیت معنا ندارد، کسی ادعا کند که من به خدا توکل کردم ولی در قلب خود به اهل بیت (علیه السلام) محبت نداشته باشد چنین توکلی به درد نخورده و معنا ندارد، برای اینکه آنها حجت خدا در روی زمین و واسطه ی فیض الهی هستند و امکان ندارد که انسان به حجت خدا محبت نداشته باشد و به خدا توکل کند.
نکته ی دیگر این که، این روایت اهمیت توکل را هم بیان می کند، چون چیزی که مقدمه ی آن محبت به اهل بیت باشد کسانی که به عنوان ثقل اصغر در کنار ثقل اکبر و قرآن قرار گرفته اند و تمسک به آنها باعث نجات انسان از گمراهی و ضلالت است(25)، از اهمیت بسزایی برخوردار است و توکل در این روایت چنین جایگاهی دارد.

ه) در بعضی از روایات، توکل نجات دهنده از هر سوء و بدی و همچنین بعنوان حفظ کننده از

دشمن معرفی شده است.
در این زمینه علی (علیه السلام) می فرمایند:
التوکل علی الله نجاه من کل سوء و حرز من کل عدو...(26).
توکل بر خداوند از هر بدی نجات می دهد و سپر از هر دشمنی است.
طبیعی است که هیچ عاقلی نمی خواهد به بدی مبتلا شود و جان و مال یا ایمانش در خطر قرار گیرد. طبق این روایت توکل عامل نگهدارنده از بدی و حفظ کننده متوکل از هر دشمن درونی و بیرونی است.

و) در برخی روایات توکل بعنوان کلید ایمان و ایمان قفل توکل معرفی شده است:

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
... جعل التوکل مفتاح الایمان و الایمان قفل التوکل...(27).
توکل کلید ایمان و ایمان هم قفل توکل قرار داده شده است.
نقش ایمان در سعادت و خوشبختی انسان بر هیچ عاقلی پوشیده نیست، چون در سایه ی ایمان است که انسان به مرحله ی آرامش، آسایش و اطمینان می رسد و امید به آینده دو چندان می شود.
بنابراین ایمان از اهمیت زیادی برخوردار است. طبق روایت مذکور توکل بعنوان کلید ایمان مطرح شده است، یعنی اگر می خواهی در ایمان را باز کنی به سراغ توکل بروی، بدون توکل در ایمان بسته خواهد ماند. در نتیجه کسی که در امورش به خداوند توکل نکند معلوم می شود که در ایمان مشکل دارد. اگر کسی به شخصی ایمان داشته باشد قطعا به او اطمینان کرده و کارهایش را به او واگذار می کند. عدم واگذاری نشانگر عدم اطمینان و در نتیجه عدم ایمان است.
در چند روایت دیگر کسانی که به خدا توکل می کنند قویترین مردم و با تقوی ترین آنها معرفی شده اند. با توجه به اینکه لحن روایات عام است شامل قدرت مادی و معنوی شود، یعنی کسانی که به خداوند توکل می کنند در مقابل سختیها و مشکلات مثل کوه استوارند و در مقابل دشمن داخلی (نفس) و خارجی (شیطان) ایستادگی می کنند و از خود نقطه ضعف نشان نمی دهند. لذا امام باقر می فرماید: من توکل علی الله لا یغلب و من اعتصم بالله لا یهزم(28). هر کس به خدا توکل کند مغلوب نمی شود و هر کس به خدا چنگ بزند شکست نمی خورد.
از جمله؛ پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
من احب ان یکون اقوی الناس فلیتو کل علی الله(29).
هر کس که دوست دارد قویترین مردم باشد بر خداوند توکل کند.
در روایت دیگر می فرمایند:
یا ابا ان سرک ان تکوون اقوی الناس فتوکل علی الله(30).
یا اباذر اگر دوست داری که قویترین مردم باشی به خدا توکل کن.
و همچنین می فرمایند:
من احب ان یکون اکرم الناس فلیتق الله و من احب ان یکون اتقی الناس فلیتو کل علی الله(31).
هر کس که دوست دارد از گرامی ترین مردم باشد تقوای الهی داشته باشد و هر کس دوست دارد با تقواترین مردم باشد بر خداوند توکل کند.
چنانچه ملاحظه می شود در روایت اخیر توکل عامل تقوی معرفی شده است، یعنی کسی که دوست دارد با تقواترین مردم باشد از مسیر توکل وارد شده و بدون توکل بدست آوردن تقوی مشکل است. به عبارت دیگر تقوا عامل گرامی بودن انسان در نزد دیگران است و توکل عامل با تقوی بودن او.