توکل از منظر قرآن و روایات

نویسنده : دکتر ناصر فروهی با همکاری سید ضیا الدین علیا نسب

الف: توکل در لغت:

در کتابهای لغت برای کلمه ی توکل معنای مختلفی بیان شده است از جمله: راغب گفته:
(و کل) التوکیل ان تعمد علی غیرک و یجعله نائبا عنک. التوکیل یقال علی وجهین.
1.یقال توکلت لفلان بمعنی تولیت.
2.یقال و کلته فتوکل لی و توکلت علیه بمعنی اعتمدته(3).
طریحی گوید: الاصل فی التوکل اظهار العجز، الاعیاء التوکیل علی الله: انقطاع العبد الیه فی جمیع ما یامله فی المخلوقین و قیل: ترک السعی فیما لایسعه قدره البشر فیاتی بالسبب و لا یحتسب ان المسبب عنه. و اتکلت علی فلان فی امری اذا اعتمدته(4).
زبیدی می گوید:
حقیقه التوکل اظهار العجز، الاعتماد علی الغیر، هذا فی عرف اللغه. و عند اهل الحقیقه هو الثقه بما عند الله تعالی والیاس مما فی ایدی الناس و یقال المتوکل علی الله الذی یعلم ان الله کافل رزقه و امره فیر کن الیه وحده و لا یتوکل علی غیره(5).
ابن منظور می گوید:
و المتوکل علی الله: الذی یعلم ان الله کافل، رزقه و امره فیرکن الیه وحده و لا تیوکل علی غیره... یقول توکل بالامر اذا ضمن القیام به، و وکلت امری الی فلان ای الجات الیه و اعتمدت فیه علیه و کل فلان فلانا اذا استکفاه امره ثقه بکفاتیه او عجزا عن القیام بامر نفسه...(6).
در مجموع می توان گفت: توکل از ماده ی وکل به معنای اظهار عجر و تکیه بر غیر است با اعتماد بر او.
چنانچه ملاحظه می شود ماده ی وکل در معانی مختلفی بکار رفته است. اما آنچه که در این نوشتار مراد است توکل کردن به خداوند است.
لازم به ذکر است که بعضی از معانی ذکر شده از جمله معنای تاج العروس در اصل حقیقت توکل را بیان کرده است نه معنای لغوی و تحت اللفضلی را.

ب: توکل در قرآن:

قرآن مجید به عنوان وحی و کلام خداوند و نازل شده بر پیامبر خدا، برای هدایت بشر و به کمال رساندن او آمده است کتابی که به انسان درس زندگی می آموزد و راه سعادت یاد می دهد. به همین خاطر اساس و کلیات هر آنچه در بعد مادی و معنوی که تامین کننده ی سعادت واقعی انسان است در قرآن آمده است و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین(7)؛ هیچ تر و خشکی وجود ندارد جز اینکه در کتاب علم خدا ثبت است و جزئیات آنها را را سخن در علم(8) و مفسران واقعی؛ پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و خاندان معصومش بیان کرده اند.
همانطور که گفتیم انسان برای رسیدن به هدف اصلی خود به یک تکیه گاه خوب و با اطمینان نیاز دارد، قرآن کریم چنین تکیه گاهی را به نحو احسن معرفی نموده و نتیجه و ثمره ی آن را بیان کرده است، با مراجعه به آیات قرآن می توان آن را به راحتی بدست آورد.
اگر بخواهیم به اهمیت یک موضوع و نقش آن در زندگی و سعادت انسان پی ببریم باید به قرآن مراجعه نموده و ببینیم که قرآن درباره ی آن موضوع چقدر تاکید کرده است. تاکید قرآن بر یک موضوع، نشانه ی اهمیت آن موضوع می باشد. توکل از جمله موضوعاتی است که قرآن بر لزوم آن تاکید فراوانی دارد به طوری که در غالب آیات مساله ی توکل یا به صورت امر آمده و یا کسانی را که توکل نمی کنند مذمت کرده و یا بعد از امور مهم و توانفرسا سفارش به توکل شده است که در فصل های آتی به طور مفصل در این زمینه بحث خواهد شد.
حدودا چهل و یک آیه در قرآن در مورد توکل وجود دارد و این آیات نقش توکل را زندگی انسان و سعادت او، در صورت عدم توکل زیان های ناشی از آن را به نحو احسن بیان می کند.
آنچه از مجموع آیات توکل در قرآن استفاده می شود این است که انسان همه چیز را باید از خدا دانسته و خود را وابسته به قدرت لا یزال او بداند و با این پیوند همچون قطره ای که به دریا می پیوندد، خود را در امواج سهمگین بیندازد و از هیچ نهراسد.
مرحوم نراقی در این باره می گوید:

هم حیات از او ببود هم مرگ از او - بینوایی زو نوا و برگ از او
درد از او می باشد و درمان از او - هم علاج سینه سوزان از او
عزت از او ذلت و خواری از او - صحت از او رنج و بیماری از او
غصه از او غم از او شادی از او - هم خرابی زو و آبادی از او
محنت از او رنج از او راحت از او - فقر از او و گنج از او ذلت از او
می نجنبد ذره ای بی امر او - جملگی مرهون لطف و قهر او(9)

ج) توکل در روایات:

خداوند متعال بر ما مسلمانان منت نهاده و پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت (علیه السلام) ایشان را که بعنوان ثقل اصغر در کنار قرآن می باشند، برگزیده تا راهنمای ما باشند و راه بهتر زندگی کردن و به سعادت ابدی رسیدن را به ما بیاموزند. آنها را با اعمال، رفتار، گفتار و کردارا خویش به ما آموختند که چگونه زندگی کنیم. اهل بیت عصمت و طهارت (علیه السلام) با الهام از وحی، هر آنچه که باعث سعادت انسان شده و انسان با بدست آوردن آنها به هدف خویش که همان رسیدن به قرب الهی است، نایل می شود، بیان فرمودند.
از جمله مسائلی که در کلمات گهربار پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه اطهار (علیه السلام) به آن زیاد سفارش و با بیان های مختلف اهمیت و نقش آن را در زندگی انسانها گوشزد کردند، توکل است.
درباره توکل و اهمیت آن و نقش آن در سعادت انسان، روایات بیش از آن است که نویسنده بتواند به همه ی آنها اشراف داشته و بیان کند، لکن:

آب دریا را اگر نتوان کشید - هم به قدر تشنگی باید چشید

بنابراین در این جا از روایات که به نظر می رسد از اهمیت بیشتر برخوردار هستند، پرداخته می شود.