تذکره الأحباب

نویسنده : ملا احمد نراقی

درآمد

حفظ و بازشناسی میراث علمی برجای مانده از پیشینیان و معرفی آن به جامعه علمی و پژوهشی و نسل های حال و آینده، از اهداف و رسالت های مهم حوزه های علمیه محسوب می شود و بدون شک هرگونه تلاش در دستیابی به این هدف، تأثیری شگرف در بالندگی و غنای دیگر فعالیت های پژوهشی و علمی خواهد داشت.
با وجود قدم های بلندی که به ویژه پس از انقلاب شکوهمند اسلامی، در راه تصحیح و نشر آثار و دست نوشت های مهجور و ناشناخته بزرگان علم و فرهنگ شیعی برداشته شده است، اما تا دستیابی کامل به این هدف، فاصله ای بس دراز باقی مانده و بسیارند آثار و دست نوشت های چاپ نشده ای که جز برخی صاحب نظران و اندیشمندان، عموم پژوهشگران و دانش جویان علوم اسلامی، از آنها بی بهره بوده و حتی نام و نشانی از آنها نمی دانند.
مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی با در نظر گرفتن این رسالت و در نیل به اهداف بلند حوزه های علمیه و تلاش در راه تسهیل امر پژوهش، مدت بیش از پانزده سال است که با تأسیس واحد احیاء میراث اسلامی توانسته است براساس اولویت ها، نیازها و توانمندی های موجود، بیش از پنجاه مجلد از آثار سترگ سلف صالح را تصحیح و تحقیق و به زیور طبع آراسته نماید. خوشبختانه بسیاری از این آثار، حائز رتبه و امتیازهای بالایی در جشنواره های مختلف علمی شده اند، و از آن جمله کتاب رسائل الشهید الثانی است که به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در سال 1381 شناخته گردید. شایان ذکر است که یکی از محورهای پژوهشی این واحد، احیاء و تصحیح مجموعه آثار شخصیت ها است و مجموعه آثار فاضلین نراقی از آن جمله می باشد. در آستانه برگزاری کنگره بزرگداشت ملامهدی و ملا احمد نراقی، اواسط سال 1380 بود که تصحیح و نشر برخی از آثار آن بزرگواران، به واحد احیاء تراث اسلامی واگذار گردید و پس از مطالعات و بررسی های اولیه و تعیین اولویت ها، در نهایت هشت عنوان از تألیف های فقهی، اصولی و کلامی ایشان تعیین و تصحیح آنها از اوایل سال 1381 به صورت جدی دنبال گردید، که عبارتند از:
1. سیف الامه و برهان المله / کلام / ملا احمد
2. تحفه رضویه / فقه فارسی / ملا مهدی
3. تذکره الأحباب / فقه فارسی / ملا احمد
4. أنیس التجار / فقه فارسی / ملا مهدی
5. أنیس المجتهدین / اصول فقه / ملا مهدی
6. أساس الأحکام / اصول فقه / ملا احمد
7. مناهج الأحکام / اصول فقه / ملا احمد
8. مفتاح الأحکام / اصول فقه / ملا احمد
در میان این آثار، تنها دو عنوان آن سیف الامه و أنیس التجار چاپ حجری، آن هم مغلوط و کم یاب داشته و مابقی آنها مخطوط بوده است.
به لطف عمیم الهی و تحت عنایات و توجهات حضرت ولی عصر ارواحنا فداه، و به همت والای پژوهشگران مدقق و فرهیخته حوزه علمیه، این مهم در کمتر از دو سال صورت انجام پذیرفت و کتاب حاضر، تذکره الأحباب، سومین دفتر از این مجموعه است که تقدیم فضلا و اندیشمندان حوزه های علمیه و همه جوامع علمی و فکری می شود.
در اینجا جای دارد از همکاری جناب حجه الاسلام والمسلمین سید محمد رضا حسینی، در تصحیح و تحقیق اثر حاضر و نیز شورای پژوهشی و کلیه محققان ارجمند واحد احیاء تراث اسلامی، بخصوص مدیر محترم این واحد، جناب حجه الاسلام والمسلمین سید مهدی طباطبایی که نظارت علمی و ویرایش اثر حاضر و مجموعه یاد شده را بر عهده داشته است، تقدیر و تشکر گردد.
توفیق روز افزون همه احیاگران میراث اسلامی را از خداوند متعال مسألت نموده، علو درجات را برای ارواح طیبه عالمان و اندیشمندان بزرگ شیعی، بالاخص علامه ملا مهدی و ملا احمد نراقی، از خداوند متعال مسألت داریم.
پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
واحد احیاء آثار اسلامی
شعبان المعظم 1424 ق

گفتاری درباره ملا احمد نراقی و کتاب تذکره الأحباب

یکی از بارزترین ویژگی های ملا احمد نراقی، آگاهی دقیق وی نسبت به نیازهای موجود و تلاش در راه رفع خلأهای فکری و علمی و پاسخ گویی به سؤال های اساسی عصر خویش بود؛
چیزی که از وی اسطوره ای کم نظیر در عرصه مختلف علوم و معارف اسلامی ساخت و هنوز هم رد پای وی در بسیاری از آراء و اندیشه های معاصر مشاهده می شود.
اما حال وی در این نیازشناسی، به فراخور حال مخاطب و موضوع مربوطه و شرایط مختلف علمی و اجتماعی، تفاوت می کرد. گاه در مقام فقیهی ظاهر می شد که می باید سؤال های مختلف مقلدانش را در احکام شرعی پاسخ گو باشد، و زمانی که بر کرسی مناظره و بحث علمی با هم قطارانش تکیه می زد، و در موافق نیز به عنوان یک متکلم و فیلسوف، به دفع شبهات و هجمه های دینی می پرداخت. زمانی معلم اخلاق و مربی نفوس بود و زلال معرفت را به کام تشنگان حریمش جاری می ساخت.
گذشته از این، وی نیک می دانست که با مخاطبان مختلف خود و در رفع نیازهای متفاوت آنان، با چه زبان و بنایی سخن گوید، یا بنگارد. از لطایف اخلاقی و حکمی گرفته تا غوامض علمی و فلسفی و احکام شریعت احمدی، هر یک را به اسلوب و روش و زبان خاص خود می نگاشت و از هیچ کوششی در راه خدمت به آحاد جامعه خویش و تعالی فکری آنان، از عالم و عامی گرفته تا شاه و رعیت، فروگذار نمی کرد.
این همه سبب شد که آثار نراقی نه فقط از جامعیت و تنوع علمی و فکری برخوردار شود، بلکه نوآوری ها و ابداعات علمی و روشی بسیاری را برای نسل ها به ارمغان آورد. در این رهگذر سهم بارز اندیشه ها و منهجیت علمی پدر، ملا محمد مهدی را نباید از یاد برد؛ چه ملا احمد در وهله نخست، به ویژه در اوان جوانی، کوشید تا نانوشته های پدر را تکمیل کند، یا دشواری های قلم او را ترجمه و شرح نماید.

آثار فقهی ملا احمد

با توجه به مقدمه فوق، آثار ملا احمد نراقی در سه محور زیر خلاصه می شوند:
1.فقه فتوایی؛ شامل: تذکره الأحباب، مناسک حج، خلاصه المسائل، رساله عملیه، وسیله النجاه، حاشیه تحفه رضویه.
2. سؤال و جواب فقهی: رسائل و مسائل.
3.فقه استدلالی؛ شامل: مستند الشیعه، حاشیه شرح لمعه.
مهم ترین و شناخته شده ترین اثر فقهی وی همان مستند الشیعه است که به خاطر فروعات فقهی بدیع و اسلوب و دقت نظر علمی، در میان فقه پژوهان از جایگاه رفیعی برخوردار بوده و هست. شاید علت اصلی کثرت و نو بودن فروعات در مستند به خاطر تتبع ملا احمد در فقه فتوایی و آشنایی وی با مسائل و پرسش های مختلف فقهی باشد، امری که با سنجش و تطبیق همه آثار فقهی وی به دست نخواهد آمد و به دلیل خطی بودن بسیاری از این آثار، تاکنون برای بسیاری از محققان نامعلوم مانده است.