شفاعت آخرین امید

نویسنده : کریم حمیدی

پیش گفتار:

بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله رب العالمین و الصلواه والسلام علی خیر خلقه و خاتم رسله محمد بن عبدالله و علی آله الطیبین الطاهرین المعصومین المنتجبین لا سیما بقیه الله فی الارضیین عجل الله تعالی فرجه الشریف و جعلنا من اعوانه و انصاره
شفاعت که همان بهره گرفتن شایستگان از رحمت گسترده و مغفرت پروردگار عالم در پرتو وساطت اولیای الهی است، یکی از معارف رفیع و امید بخش اسلام به شمار می رود و همه مردم خصوصا مسلمانان با این واژه آشنایی کامل دارند. هنگامی که سخن از جرم و بزه و متهم و مجرم به میان آید بلافاصله شفاعت نیز متبادر به ذهن می شود. شفاعت تجلی بزرگترین و فراگیرترین رحمت الهی در اولیای خدا به ویژه رسول اکرم و اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) می باشند.
قرآن مجید که جامع تمام مصالح انسانی و راهنمایی جاویدانی و هادی به سوی صلاح و فلاح است، شامل همه معرف و احکامی است که بشر برای سعادت خود احتیاج به آن دارد.
و نزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شی ء(1)
طبق فرمایش امیر المومنین علی (علیه السلام) ظاهر قرآن شگفت آور و نیکو و باطن آن ژرف و بی پایانی است و ان القرآن ظاهره انیق و باطنه عمیق(2)
یکی از بحثهای آن موضوع شفاعت است که در آیات متعدد مطرح شده است. مفسرین قرآنی اتفاق نظر دارند که منظور از مقام محمود در آیه ی کریمه عسی ان یبعثک ربک مقاما محمودا(3) همان مقام شفاعت کبری پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) است و در آیه مبارکه و لسوف یعطیک ربک فترضی(4) آن چیزی که عطای آن موجب رضایت پیامبر خواهد شد، حق شفاعت است.

او شفیع است این جهان و آن جهان - این جهان زی دین و آنجا زی جنان
این جهان گوید که تو رهشان نما - و آن جهان گوید که تو مهشان نما
پیشه اش اندر ظهور و در کمون - اهد قومی انهم لا یعلمون
باز گشته از دم او هر دو باب - در دو عالم دعوت او مستجاب
بهر این خاتم شدست او که به جود - مثل او نه بود و نه خواهند بود(5)

علمای اسلام اجماع دارند که شفاعت بر پیامبر بزرگوار اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) ثابت است و با توجه به آیات متعدد قرآنی و روایات زیاد و اجماع علمای اسلام و دلایل عقلی و سیره مسلمین هیچ تردیدی در ثبوت آن باقی نمی ماند. تنها کیش وهابیت که به نحو بسیار سطحی و قشری دم از توحید در پرستش می زند، شبهاتی را بر مسئله شفاعت مطرح کرده است که این هم حکایت از عدم توجه به کلیه آیات مربوط به شفاعت و غرض ورزی و یک سونگری آن گروه دارد. لذا جهت پرهیز از گرفتاری در دام جهالت و انحراف مذکور، در این رساله سعی بر این است که به کلیه آیات قرآنی مربوط به شفاعت توجه شده و به بحثهایی پرداخته شود که در نیل به هدف واقعی از طرح مسئله ی شفاعت در قرآن مجید موثر بوده و در تبیین مقصود اصلی و واقعی آن مفید فایده بوده باشد، به همین منظور و بحول و قوه الهی و با استمداد از ارواح پاک حضرات معصومین (علیهم السلام) مباحث این کتاب به شرح آتی مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت امید است خدای ذوالمن به لطف و کرم خود این قلم را از جریان به را ناصواب و خطا حفظ نموده و آن را به چیزی که رضایتش در آن است روان سازد، انشاء الله.
فصل اول - معنا و مفهوم شفاعت: در این فصل معنای لغوی شفاعت و تعارف آن ارائه گردیده و در خصوص مفهوم شفاعت و شفاعت های دنیوی و اخروی و دلایل پذیرش شفاعتها مقداری توضیح داده می شود.
فصل دوم - شفاعت از دیدگاه قرآن: علت واقعی انحراف و کج روی های عده ای در خصوص مسئله ی شفاعت از این ناشی شده که به کلیه آیات مربوط و شفاعت توجه ننموده و فقط یک و یا چند آیه را مد نظر قرار داده اند لذا از دریافت حقیقت شفاعت و هدف واقعی از آن مرحوم مانده و دچار انحراف شده اند. بخاطر پرهیز از این انحراف و یک سونگری در این فصل کلیه آیات مربوط به شفاعت در هفت گروه زیر مورد تفسیر و تجلیل قرار گرفته و در پایان فصل به نتایج حاصله از بحث در خصوص کلیه آیات اشاره خواهد شد.
گروه اول: آیاتی که شفاعت را به طور کلی نفی می کند.
گروه دوم: آیاتی که شفاعت را مختص خدا می داند.
گروه سوم: آیاتی که شفاعت را منوط به اذن خدا می داند.
گروه چهارم: آیاتی که برای شفاعت شرائطی ذکر نموده است.
گروه پنجم: آیاتی که شفاعت مورد نظر بت پرستها و یهود را نفی می کند.
گروه ششم: آیاتی که شمول شفاعت را بر کفار و ظالمین نفی می کند.
گروه هفتم: آیات دیگر شفاعت.
فصل سوم - فلسفه ی شفاعت: بحث این فصل مربوط به آثار و برکات شفاعت و چگونگی تحصیل شرائط شمول آن و نحوه ایجاد رابطه معنوی با اولیاء و مقربین درگاه الهی و امیدوار بودن به مستفیض شدن از این فیض عظمای الهی می باشد و در خصوص فلسفه تشریع شفاعت و دلایل آن و آثار پر خیر و برکت شفاعت توضیحاتی ارائه می شود.
فصل چهارم - اقسام شفاعت: شفاعتهای باطل، دلیل پذیرش شفاعتهای دنیوی و اقسام آن، فرقهای شفاعت باطل و صحیح، اقسام شفاعت واقعی، نظام مند بودن شفاعت، رحمت عام الهی، از جمله بحثهای عمده این فصل است.
فصل پنجم - شفاعت تکوینی و تشریعی: تاثیر همه اسباب و علل از مبدا نخستین و از منع فیض ازلی سرچشمه گرفته و با خواست و اراده او پدید آمده است و همه این علل و معلولات و اسباب و مسببات در حال تعاون و تناصر و شفاعت و یکدیگر هستند و در کار خود به ذات پاک قادر علی الاطلاق نیازمند می باشند که به این نوع شفاعتها، شفاعت تکوینی گفته می شود. و به شفاعتی هم که خالق عالم هستی به لطف کرم خود در دین مبین اسلام وضع کرده و آن را از احکام و قوانین مسلم آن قرار داده است شفاعت تشریعی می گویند. در این فصل شفاعتهای عالم معاد از جمله کدام یک از این شفاعتهای می باشد توضیحاتی ارائه گردیده است.
فصل ششم - ادله طلب شفاعت: با عنایت به اینکه فرقه وهابیون به اصل شفاعت معتقد می باشند و عمده اشکال آنان به جواز درخواست شفاعت است که آن را غیر جایز شمرده و درخواست کننده شفاعت از اولیای مقرب الهی را بر شرک متهم نمایند لذا در این فصل عقاید ابن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب موسسین آن فرقه مطرح سپس به توضیح دلایل جواز درخواست شفاعت پرداخته و دلائل مانعین از طلب شفاعت نیز مطرح و پاسخهای آنها بیان می شود.
فصل هفتم - قلمرو شفاعت: مراتب شفاعت و معاصی مشمول شفاعت و شفاعت کنندگان و شفاعت شوندگان روز جزا و اعمال موجب تسریع در شفاعت و محرومین از آن فیض عظما از بحثهای مهم شفاعت است که در این فصل مورد بحث و بررسی قرار می گیرد.
فصل هشتم - زمان شفاعت: یکی از بحثهای بسیار مهم و اساسی موضوع شفاعت زمان آن است که در این خصوص دو نظریه عمده وجود دارد:
1 - اختصاص شفاعت به روز رستاخیز و بعد از پایان حسابرسی.
2 - وجود شفاعت در همه عوالم دنیا و برزخ و آخرت.
این فصل رساله اختصاص به بیان مسئله فوق و دیدگاههای مذکور دارد و ضمن بیان دو نظریه مذکور، دلایل طرفداران نظریه ها را مورد بررسی قرار داده و در پایان به نتیجه حاصله می پردازد.
فصل نهم - نتیجه شفاعت: گروه معتزله در خصوص شفاعت معتقد هستند که شفاعت از برای ترفیع درجه ی مومنین است و به مرتکبین گناهان کبیره شامل نمی شود. این فصل ضمن بیان فساد نظریه مذکور، دلایل شمول شفاعت بر مرتکبین کبائر را با آیات قرآنی و اخبار و احادیث و دلیل عقلی و نظریه های علمای فرق مختلف اسلامی مطرح، سپس به بیان دلایل گروه مذکور پرداخته و پاسخ های آنها را ارائه می نماید.
فصل دهم - شبهات شفاعت: برای مسئله شفاعت از ناحیه ی عده ای جاهل و یا مغرض شبهاتی مطرح گردیده و ایراداتی صورت گرفته است، این فصل هم اختصاص به بیان شبهات و ارائه پاسخ آنها دارد و در حدود بیست شبهه و اشکال مهم را مطرح نموده و به پاسخ اشکالات مزبور پرداخته است.
در خصوص موضوع شفاعت متاسفانه کتاب مستقلی که تمام ابعاد آن را مورد بحث قرار دهد، یا اصلا تالیف نگردیده و یا حقیر توفیق دستیابی به آن پس از جستجوی فراوان نداشته ام. تنها کتاب مستقلی که در این زمینه به دستم رسیده کتابی است تحت عنوان الشفاعه فی الکتاب و السنه که در آن دانشمند ارجمند و استاد بزرگوار آیت الله جعفر سبحانی شفاعت را از نظر قرآن و سنت مختصرا مورد بحث و بررسی قرار داده است. البته ناگفته نماند که عده ای از مفسرین محترم قرآن در تفاسیر خود علی الخصوص علامه طباطبایی (رضوان الله تعالی علیه) در تفسیر شریف المیزان در ذیل آیات مبارکه مربوط به شفاعت موضوع را مقداری تفسیر و تحلیل کرده و به تشریح آن پرداخته اند و اخیرا نیز عده ای از علما اعلام در تفاسیر موضوعی به آن معترض شده و بحث کرده اند و همچنین بعضی از مولفین محترم کتابهای اعتقادی و کلامی که در تالیف این اثر از آنها استفاده شده در لا به لای بحثهای خود به آن اشاره کرده و به توضیح و تبیین آن پرداخته اند.
در جهت رفع این نقیصه سعی نگارنده بر این بوده که در تالیف این مختصر موضوع شفاعت را از تمام زوایا و ابعاد آن مورد بحث قرار داده و کتاب جامع و کاملی تقدیم حضور علاقه مندان و خوانندگان گرامی بشود، بر این اساس کتابی که در پسش روی شما قرار دارد دارای امتیازات و مزایایی است که به شرح زیر مورد مورد اشاره قرار می گیرد.
1 - 28 آیه قرآن مجید که در خصوص شفاعت نازل گردیده به صورت یکجا و در فصل جداگانه تفسیر شده و در آخر به نتایج حاصله از بحث شفاعت در دیده گان قرآن اشاره گردیده است.
2 - بیش از 200 حدیث و روایت که از حضرت معصومین (علیهم آلاف التحیه و الثناء) در خصوص شفاعت وارد شده نقل گردیده و به مناسبت بحث ها از همه آنها استفاده شده است.
3 - تمام مسلمانان (بجز وهابی ها) از صدر اسلام تا به امروز به درخواست شفاعت پایبند بوده و در مناسبت های مختلف از معصومین (علیهم السلام) و علی الخصوص از پیامبر عظیم الشان اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) درخواست شفاعت کرده و در جواز آن هیچ شک و تردیدی نداشته اند. موارد و مصادیق این سیره مستمره که یکی از دلایل محکم جواز درخواست شفاعت است از جمله مسائلی است که مورد توجه قرار گرفته و در بعضی از آنها نقل گردیده است.
4 - خوشبختانه شفاعت در ادبیات عربی و فارسی نیز جایگاه قابل توجهی به خود اختصاص داده و شعرای عربی و فارس زبان به صورت مکرر از آن یاد کرده اند که این نیز حکایت از مقبولیت و غیر قابل تردید بودن آن دارد. به همین جهت در حدود 286 بیت شعر عربی و فارسی به مناسبت مباحث و مطالب نقل گردیده تا اولا: شفاعت از منظر ادبیات عربی و فارسی نیز مورد تنقیح و تبیین قرار گیرد و ثانیا: با ایجاد طراوت و شادابی از ملال آور بودن مباحث جلوگیری شود.
5 - مباحث و مطالب کتاب به صورت جداگانه و در فصول مختلف بحث و بررسی شده و در آخر هر فصل چکیده و نتیجه آن فصل به صورت مختصر و کوتاه بیان گردیده است تا خواننده محترم بتواند در آخر همان فصل فشرده مطالب را در ذهن خود جمع آوری و با مطالعه بقیه ی کتاب به نتیجه بحث در خصوص موضوع شفاعت بصورت آسان و راحت دست یابد.
6 - تمام آیات و اخبار و احادیث و اشعار عربی به صورت ساده ترجمه گردیده و سعی بر این بوده که مطالب با قلم ساده و روان ارائه و از استعمال هر گونه کلمات بغرنج و مغلق پرهیز شود تا همه علاقه مندان در تمام سطوح علمی بتواند آن را مطالعه و مورد استفاده قرار دهند.
7 - مسئله ی شفاعت از جمله مسائلی است که همه فرق اسلامی به آن اعتقاد دارند و هیچ کس تا به حال به آن تردید و تشکیکی نکرده است. فقط در بعضی از فروعات آن از جمله در خصوص جواز درخواست شفاعت از اولیای الهی فرقه وهابیت شبهه نموده و انتقاداتی مطرح کرده است. در جهت پاسخ گویی از آنها ایرادات و شبهات آنها با اتمام دلایل شان در فصل مربوط به ادله ی شفاعت مطرح گردیده و به صورت علمی و استدلالی از آنها جواب داده شده است و نیز سار شبهاتی که در خصوص مسئله ی شفاعت مطرح گردیده و یا احتمال دارد مطرح بشود به صورت جداگانه در فصل دهم مورد اشاره قرار گرفته و پاسخ آنها ارائه گردیده است.
مع الوصف محاسن و مزایای مذکور نگارنده معتقد است که این اثر خالی از عیب و ایراد نیست و نقایصی در آن وجود دارد لذا از صاحبان علم و دانش و خوانندگان عزیز انتظار دارد که با تذکر آنها او را قرین منت نموده و با الطاف کریمانه ی خویش در رفع نقایص و تکمیل کتاب مساعدت و یاری فرمایند.
در پایان مقدمه بر خود لازم می دانم از کلیه کسانی که در نگارش و تالیف این کتاب مشوق بنده بوده و راهنمایی و ارشادات خود این حقیر را قرین منت خویش قرار داده اند علی الخصوص از دانشمند ارجمند و فاضل عالیقدر حضرت حجه الاسلام و المسلمین دکتر عبدالحسین خسرو پناه کمال تقدیر و تشکر را نموده و از ایزد منان از آن بزرگواران دوام توفیقات و تاییدات الهی مسئلت نمایم.
اللهم و انطقنی بالهدی و الهمنی التقوی و وفقنی للتی هی ازکی و استعملنی بما هو ارضی(6)
کریم حمیدی 18 ذی الحجه 1425 ق 10 / 11 /1383 ش

فصل اول: معنا و مفهوم شفاعت

شفاعت در لغت به معنای میانجیگری، پادرمیانی، خواهشگری - استدعای عفو و بخشش، از ماده (شفع) به معنی جفت در مقابل (وتر) به معنی طاق، گرفته شده است. شفیع اسم فاعل به معنای خواهش گر، شفاعت کننده، جفت کننده می باشد و شافع به معنای معین و ناصر. شفعاء جمع شفیع - المشفع کسی که شفاعت را قبول می کند و المشفع کسی که شفاعت را قبول می شود.
می گویند شفعت لی الاشباح، یعنی یک شخص را دو دیدم. شفع الشی ء شفعا، یعنی جفت کرد او را. عین شافعه، یعنی چشمی که یکی را دو تا ببیند. ناقه شفوع، یعنی ماده شتری که در یک دوشیدن بقدر دو دفعه دوشیدن شیر دهد. قدیس شفیع، یعنی فرشته پشتیبان(7). شفعه الضحی، یعنی دو رکعت ظهر. در حدیث می فرماید: من حافظ علی شفعه الضحی غفر له ذنوبه هر کس به دو رکعت ظهر مواظب نماید گناهان او بخشیده می شود.(8) در قرآن نیز می فرماید: و الشفع و الوتر قسم به جفت و تک.(9)
من یشفع شفاعه حسنه یکن له نصیب منها و من یشفع شفاعه سیئه یکن له کفل منها هر کس که واسطه و منشاء کار خیر و نیکو شود برای او نصیبی کامل از آن خواهد بود و هر کس که وسیله کار زشت و قبیح گردد از آن سهمی بسزا خواهد یافت.(10) ابوالهیثم در تفسیر آیه فوق گفته: من یشفع شفاعه حسنه، ای یزداد عملا الی عمل(11) یعنی عمل را بر روی عمل دیگر اضافه کند. و در معنای آیه ی شریفه گفته شده من یشفع شفاعه حسنته معناه من یصلح بین اثنین یکن له جزء منها، (و من یشفع شفاعه سیئه) ای یمشی بالنمیمه مثلا (یکن له کفل منها) ای اثم منها، یعنی شفاعت حسنه اصلاح بین مومنین و شفاعت سیئه افساد بین آنان است(12).
علت اینکه به وساطت شخصی برای نجات گناهکار (شفاعت) گفته می شود، این است که مقام و موقعیت شفیع و نیروی تاثیر او به ضمیمه عوامل نجاتی که در وجود شفاعت شونده هست هر دو به کمک هم، موجب خلاصی شخص گناهکار می گردند. لذا تعریف شفاعت می توان گفت:

تعریف شفاعت:

1 - شفاعت یعنی واسطه شدن اولیای الهی از روی مقام و موقعیتی که در پیشگاه خدا دارند برای نجات گناهکاران تا مشمول رحمت خداوندی قرار گیرند.
2 - شفاعت بهره گرفتن شایستگان و صالحان از رحمت گسترده و مغفرت خداوند متعال در پرتو وساطت اولیای الهی.
3 - قرار گرفتن موجودی قویتر و برتر در کنار موجود ضعیف تر و کمک کردن به او برای پیمودن مراتب کمال(13).
4 - شفاعت همان کمک کردن اولیاء خداست با اذن خدا، به افرادی که در عین گنهکار بودن پیوند ایمانی خود را با خداوند، و پیوند معنوی خویش را با اولیاء خدا قطع نکرده اند(14).